Ngay giữa trung tâm xã Tri Tôn (thị trấn Tri Tôn cũ), chùa Xvay Ton, người Việt quen gọi là chùa Xà Tón, là ngôi chùa Phật giáo Nam tông của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi. Theo lời kể, thuở vùng này còn rừng rậm, từng đàn khỉ chuyền cành, níu kéo người qua lại; tiếng Khmer "xvay" là khỉ, "ton" là kéo, về sau đọc trại thành Xà Tón.

Theo ghi chép của nhà chùa, chùa được dựng từ cuối thế kỷ XVII (Báo An Giang ghi năm 1696), ban đầu bằng gỗ, mái lá trên nền đất. Năm 1896 chùa được xây lại kiên cố: nhà chùa và người dân đào hồ phía trước lấy đất tôn nền, nền xây đá xanh, vôi, ô dước, cột gỗ căm xe, mái ngói. Ngày 12/12/1986, Bộ Văn hóa công nhận chùa là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định 235/VH-QĐ.

Chánh điện đặt trên nền cao, quay về hướng mặt trời mọc, mái tam cấp lợp ngói đỏ, xanh, vàng, nóc nhọn với hình tượng rắn thần Naga; tượng rắn Neak bảy hoặc chín đầu chạy dọc lan can bậc lên chánh điện. Quanh chánh điện là các tháp đựng tro cốt, trên đỉnh chạm thần Bayon bốn mặt. Bên trong, tường phủ tranh kể cuộc đời Đức Phật và truyện tiền thân Jataka, gian giữa có nhiều tượng Phật Thích Ca ở các tư thế đứng, nằm, ngồi.

Điều ít chùa còn giữ được là kho kinh lá buông: hơn 100 bộ kinh chép tay bằng chữ Pali và chữ Khmer cổ. Năm 2006, Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục cho chùa về số bộ kinh lá lưu giữ. Kinh là tài sản của nhà chùa, dùng cho việc tu học; muốn xem cần xin phép các vị sư.

Chùa là nơi đồng bào Khmer quanh vùng tổ chức các lễ lớn trong năm: Tết Chôl Chnăm Thmây giữa tháng 4 dương lịch, lễ Sene Dolta cúng ông bà, lễ Phật đản, lễ Dâng y. Dịp Dâng y, bà con tụ họp ở chùa làm bánh gừng. Trong ba tháng nhập hạ, từ rằm tháng 6 đến rằm tháng 9 âm lịch, các sư không ra khỏi chùa. Vào các ngày lễ, bà con đến chùa lễ Phật rất đông.

Cần biết trước: đây là chùa đang có sư sãi tu học, không phải khu du lịch. Giờ đón khách, thuyết minh, phí chưa có công bố chính thức; nên đến ban ngày, tránh giờ lễ, hỏi người trong chùa trước khi vào chánh điện.

Khi vào chùa, cởi giày dép trước chánh điện, mặc trang phục kín vai và gối, nói nhỏ, không trèo lên tháp cốt hay các tượng. Phụ nữ không chạm vào người hoặc y áo của sư; khi muốn trao vật cúng dường, hãy đặt xuống hoặc nhờ người trong chùa. Hỏi trước khi chụp ảnh sư sãi và nghi lễ, không chen vào khu hành lễ của bà con.

Chùa hợp với người quan tâm kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ và đời sống tôn giáo của người Khmer Bảy Núi; ít phù hợp nếu bạn tìm điểm check-in nhiều dịch vụ. Nằm ngay trung tâm nên chùa dễ ghép với hồ Tà Pạ và chùa Phnom Ta Pa trên đồi Tà Pạ, cách chưa đầy 1 km, nơi có tầm nhìn ra cánh đồng Tà Pạ; nếu muốn tìm hiểu lịch sử kháng chiến, đi tiếp khoảng 8 km tới đồi Tức Dụp ở xã Ô Lâm.