Ninh Binh

Từ khu trung tâm phường Hoa Lư (thành phố Hoa Lư cũ) đi khoảng 15 km về phía tây theo quốc lộ 38B là tới chùa Bái Đính, nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Bái Đính có hai lớp rất khác nhau: một ngôi chùa hang trên núi Bái Đính gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý, và một khu chùa mới xây từ năm 2003 dưới chân núi. Theo UNESCO, quần thể chùa xây lại này nằm trong vùng đệm của di sản thế giới Tràng An, không thuộc vùng di sản chính.

Khu chùa cổ thờ Nguyễn Minh Không, vị quốc sư được dân gian tôn là Đức Thánh Nguyễn, với tư cách người khởi dựng. Tương truyền ông đến đây tìm cây thuốc, thấy hang động đẹp nên dựng chùa thờ Phật. Cũng theo truyền tụng, vua Đinh Tiên Hoàng từng lập đàn tế trời ở núi này, còn vua Quang Trung làm lễ tế cờ trước khi ra Thăng Long. Chùa cổ gồm hang Sáng thờ Phật, đền thờ thần Cao Sơn, đền thờ Thánh Nguyễn và động Tối thờ Mẫu với 7 buồng thông nhau.

Khu chùa mới là phần lớn khách nhìn thấy. Theo VnExpress, cả quần thể rộng 539 ha, riêng khu xây mới 80 ha. Lối đi bắt đầu từ cổng Tam quan bằng gỗ cao 16,5 m, qua hành lang La Hán hai dãy, mỗi dãy 117 gian, dài 526 m, tượng La Hán bằng đá do thợ làng đá Ninh Vân tạc, rồi tới gác chuông, điện Quan Âm, điện Pháp Chủ, điện Tam Thế và Bảo tháp 13 tầng cao 99 m ốp gạch Bát Tràng. Năm 2014, chùa là nơi tổ chức Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc (Vesak).

Từ cổng vào khu trung tâm khoảng 3,5 km, trong khuôn viên có xe điện. Sau khu chùa mới, muốn lên chùa cổ bạn phải leo khoảng 300 bậc đá qua một cổng tam quan ở lưng chừng núi, rồi vào hang Sáng, sang động Tối.

Mặt hạn chế cần biết: hội xuân bắt đầu từ mùng 1 Tết, khai hội mùng 6 tháng Giêng và kéo dài hết tháng 3 âm lịch; VnExpress ghi đây là lúc rất đông, có lúc quá tải, chen chúc. Khu chùa mới là công trình của đầu thế kỷ 21 chứ không phải kiến trúc cổ. Các "kỷ lục" hay được giới thiệu ở đây là kỷ lục trong nước do một tổ chức tư nhân công bố, và số đo giữa các nguồn không khớp nhau. Giờ mở cửa, giá xe điện chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại cổng.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, có cả thờ Phật, thờ thần và thờ Mẫu. Ăn mặc kín đáo, hạn chế thắp hương, bỏ tiền công đức vào hòm thay vì gài lên tượng. Đừng sờ, xoa tượng La Hán: từ năm 2015 báo chí đã ghi nhận nhiều pho bị khách sờ đến đen bóng ở tay, gối, bàn chân. Dịp đầu năm nên giữ kỹ tài sản.

Bái Đính hợp với người muốn xem trong một buổi cả một công trình Phật giáo quy mô lớn thời nay và một chùa hang gắn với truyền thuyết Nguyễn Minh Không. Người đi lại khó nên cân nhắc 300 bậc lên chùa cổ. Nếu bạn muốn di tích gắn trực tiếp với kinh đô Đinh - Tiền Lê, Cố đô Hoa Lư ở phía đông có chùa Nhất Trụ với cột kinh đá năm 995 là bảo vật quốc gia.

Cách Hà Nội khoảng 90 km, Quần thể danh thắng Tràng An là khối núi đá vôi ở rìa nam châu thổ sông Hồng, nay nằm trên các phường Hoa Lư, Tây Hoa Lư và Nam Hoa Lư của tỉnh Ninh Bình. Ngày 23/6/2014, UNESCO ghi danh nơi này là di sản thế giới hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên. Theo danh sách của UNESCO đến tháng 9/2026, đây vẫn là di sản hỗn hợp duy nhất ở Đông Nam Á.

Vùng lõi rộng 6.226 ha, gồm ba khu liền kề: Cố đô Hoa Lư, danh thắng Tràng An - Tam Cốc - Bích Động và rừng đặc dụng Hoa Lư. UNESCO mô tả các tháp đá vôi cao tới 200 m, bao quanh những thung ngập nước nối với nhau bằng hang xuyên thủy. Trong các hang, giới khảo cổ tìm thấy dấu vết con người cư trú liên tục hơn 30.000 năm, qua nhiều lần biển tiến rồi lùi. Khoảng 14.000 người vẫn sống trong vùng lõi, phần lớn làm nông.

Phần lớn khách đến qua bến thuyền Khu du lịch sinh thái Tràng An ở phường Hoa Lư, ngồi đò do người địa phương chèo tay. Đơn vị vận hành giới thiệu ba tuyến, mỗi tuyến khoảng 3 giờ. Tuyến 1 qua 9 hang và đền Trình, đền Trần, phủ Khống. Tuyến 2 qua 4 hang, đền thánh Cao Sơn, đền Suối Tiên và hành cung Vũ Lâm. Tuyến 3 qua hang Đột dài hơn 1.000 m, đền Trình và hành cung Vũ Lâm. Hang Tối trên tuyến đò dài khoảng 320 m.

Nói thẳng về mặt hạn chế: nơi này rất đông. Mùng 4 Tết năm 2026 (20/2), khu du lịch báo quá tải và dừng bán vé. Năm 2023, Ủy ban Di sản thế giới yêu cầu Việt Nam chủ động quản lý áp lực du lịch, nhất là khi khách dồn vào một số thời điểm trong năm và một số khu vực. Sau mưa lớn, nước trong hang dâng nhanh nên tuyến đò hay bị đổi hoặc dừng: từ ngày 17/9/2026, khu du lịch ngừng đón khách vì lũ sông Hoàng Long, sông Đáy, cho đến khi có thông báo mới.

Vé người lớn (cao trên 1,3 m) 300.000 đồng, trẻ em 1 - 1,3 m 150.000 đồng, dưới 1 m miễn phí; theo đơn vị vận hành, giá đã gồm phí đò và phí danh lam. Trang bán vé ghi giờ mở cửa 7h - 17h hằng ngày và sẽ dừng bán vé khi có thiên tai. Giá và tình trạng mở cửa thay đổi theo mùa lũ, nên hỏi lại hotline 1900 9251 trước khi đi. Bạn phải mặc áo phao suốt thời gian ngồi trên thuyền; nên mang ô hoặc áo mưa, không hút thuốc và không mở nhạc.

Tuyến đò đi qua nhiều đền, phủ đang thờ tự. Đền Trần thờ Quý Minh đại vương, lễ hội chính vào ngày 18 tháng Ba âm lịch với lễ rước trên sông Sào Khê. Đơn vị vận hành yêu cầu không mặc quần áo, váy ngắn khi vào đền, chùa.

Tràng An hợp với người muốn nhìn núi đá vôi và hang từ mặt nước, gia đình có trẻ nhỏ đã quen ngồi thuyền, và người quan tâm khảo cổ, lịch sử nhà Đinh, nhà Trần. Nếu bạn khó ngồi yên ba tiếng trên đò, Tam Cốc - Bích Động cùng vùng lõi có tuyến đò khoảng 2 giờ qua ba hang giữa đồng lúa. Nếu chỉ muốn đi bộ, Cố đô Hoa Lư gần đó có vé 20.000 đồng.

Cách Hà Nội khoảng 90 km theo cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ, đền Trần nằm trên đường Trần Thừa, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình (trước đây là phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định). Khu đền dựng trên đất trung tâm Hành cung Thiên Trường thời Trần, ở làng Tức Mặc, quê gốc của họ Trần; phủ Thiên Trường xưa được coi là kinh đô thứ hai sau Thăng Long.

Ba ngôi đền chung một khuôn viên gần 8 ha và một cổng có đại tự "Trần Miếu". Đền Thiên Trường (đền Thượng) thờ 14 vị hoàng đế nhà Trần và thủy tổ họ Trần; đền Cố Trạch (đền Hạ) thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến, gia tướng; đền Trùng Hoa thờ tượng 14 vị vua Trần. Cùng chùa Phổ Minh (chùa Tháp) gần đó, đền được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012. Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ ở chùa Phổ Minh là bảo vật quốc gia.

Ngày thường, bạn đi qua cổng Trần Miếu, lần lượt vào ba đền rồi sang chùa Phổ Minh. Chùa có từ thời Lý, mở rộng năm 1262, thờ Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng hai vị tổ Trúc Lâm là Pháp Loa và Huyền Quang.

Đền Trần gắn với lễ hội Khai ấn, từ ngày 11 đến 16 tháng Giêng. Giờ Tý đêm 14, kiệu ấn được rước từ đền Cố Trạch sang đền Thiên Trường; trong lúc khai ấn, ban tổ chức đóng cửa đền Thiên Trường để làm lễ, khách không vào được. Từ 5 giờ sáng ngày rằm, ấn "Tích phúc vô cương" được phát tại nhà Giải Vũ, nhà trưng bày và đền Trùng Hoa. Lễ hội Khai ấn và Lễ hội Trần tháng 8 âm lịch đều là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cần nói thẳng: đêm khai ấn và sáng rằm rất đông. Những năm 2014 đến 2016 báo chí ghi cảnh chen lấn, xô đẩy, cướp lộc trên ban thờ. Các năm gần đây ban tổ chức dựng rào, dọn đồ lễ ngay sau nghi lễ, phát ấn ở ba điểm; năm 2026 còn lùi giờ phát ấn từ 2 giờ sáng sang 5 giờ sáng để tránh chen lấn ban đêm. Dù vậy, sáng rằm năm 2026 các điểm phát ấn vẫn đông nghịt, người xếp hàng dưới mưa. VnExpress khuyên xin ấn vào sáng rằm thay vì chen đêm 14; mỗi người thường được hai tờ ấn.

Giờ mở cửa và vé ngày thường chưa có công bố chính thức. Nếu đi dịp khai ấn, giữ chặt đồ đạc và trẻ nhỏ, làm theo phân luồng của ban tổ chức.

Đây là nơi thờ tự và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. VnExpress năm 2016 dẫn nhận định ấn đền Trần làm bằng gỗ, vốn có ở các phủ đền, không phải ấn triều chính và không có giá trị phù trợ đường quan lộc; ban tổ chức nhấn mạnh xin ấn là cầu phúc, bình an đầu năm. Ăn mặc lịch sự, công đức tùy tâm.

Đền Trần hợp với người quan tâm nhà Trần và Trúc Lâm vào ngày thường, khi khu đền yên. Ai không chịu được đám đông nên tránh 14 và 15 tháng Giêng. Nếu muốn nơi gắn riêng với Trần Hưng Đạo, đền Kiếp Bạc ở Hải Phòng, nơi ông mất, là lựa chọn khác, cũng có lễ Khai ấn mùa thu.

Phủ Giầy (báo chí địa phương viết Phủ Dầy) là quần thể đền, phủ thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình; trước tháng 7/2025 là xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Đây là nơi thờ tự đang hoạt động và là một trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, nên bạn đến với tư cách khách của một không gian tín ngưỡng, không phải một điểm tham quan thông thường.

Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, được các triều Lê đến Nguyễn ban sắc phong. Theo tín ngưỡng, Phủ Giầy dựng trên đất quê hương nơi Mẫu giáng sinh lần thứ hai. Ba công trình chính là Phủ Tiên Hương (phủ chính), Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu; tài liệu du lịch trên cổng thông tin chính quyền Nam Định cũ ghi các công trình này được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1975. Phủ Giầy không có tên trong danh sách di tích quốc gia đặc biệt.

Theo trang của Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh, Phủ Tiên Hương nằm trong khuôn viên gần 7.500 m², gồm 19 tòa, 81 gian, cung đệ tứ chạm khắc mang nghệ thuật thời Nguyễn. Phủ Vân Cát cách khoảng 1 km về phía đông, cung đệ tứ mang phong cách thời Hậu Lê. Lăng Mẫu xây năm 1938 bằng đá xanh, có 60 trụ đỉnh đặt bông sen đá.

Lễ hội Phủ Dầy diễn ra từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch; mùng 3 là ngày chính kỵ Thánh Mẫu. Lễ hội được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Năm 2016, UNESCO ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại, và hồ sơ UNESCO nêu lễ hội Phủ Dầy làm ví dụ. Danh hiệu này thuộc về cả cộng đồng thực hành thờ Mẫu, không phải riêng Phủ Giầy. Trong mùa hội có hoa trượng hội xếp chữ trên sân Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát, rước Mẫu thỉnh kinh ngày mùng 5 và mùng 6, rước đuốc tối mùng 5, cờ người.

Mùa lễ hội rất đông; ngoài mùa hội các phủ yên tĩnh hơn. Giờ mở cửa, vé, số điện thoại của ban quản lý di tích chưa có công bố chính thức.

Hầu đồng (nghi lễ Chầu văn) là nghi lễ của người thực hành tín ngưỡng, không phải buổi diễn cho khách. Nếu được xem, bạn nên đứng ngoài khu vực hành lễ, hỏi người tổ chức trước khi chụp ảnh, quay phim, và không chen vào đoàn rước. Đầu năm 2026, chính quyền xã Vụ Bản yêu cầu không trưng bày, không in và phát hành bản in "mộc bản, dấu trấn trạch" ở Phủ Tiên Hương khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép, vì hai hiện vật này không có hồ sơ nguồn gốc; bạn nên cân nhắc trước khi xin hay mua các bản in như vậy.

Phủ Giầy hợp với người muốn hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và kiến trúc đền phủ đồng bằng Bắc Bộ. Nếu muốn một di tích lịch sử gắn với nhà Trần trong cùng vùng Nam Định cũ, Đền Trần ở phường Nam Định là di tích quốc gia đặc biệt.

Cố đô Hoa Lư nằm ở tổ dân phố Trường Yên, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, giữa vùng núi đá vôi thuộc vùng lõi di sản Tràng An. Từ năm 968 đến năm 1010, đây là kinh đô của nước Đại Cồ Việt, gắn với nhà Đinh, nhà Tiền Lê và buổi đầu nhà Lý. Người dân gọi nơi này là "Kinh đô đá", vì núi đá được dùng làm tường thành tự nhiên.

Theo Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An, kinh đô xưa rộng khoảng 300 ha, gồm Thành Ngoại, Thành Nội và Thành Nam, tường thành đắp cao 8 đến 10 m nối các sườn núi. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, Hoa Lư đổi thành phủ Trường Yên. Hoa Lư là một trong ba khu vực hợp thành di sản thế giới Quần thể danh thắng Tràng An (UNESCO ghi danh năm 2014) và là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 548/QĐ-TTg năm 2012.

Cung điện xưa không còn. Thứ bạn xem hôm nay là hai ngôi đền dựng trên nền kinh thành cũ. Đền vua Đinh Tiên Hoàng bố cục "nội công ngoại quốc", núi Mã Yên phía trước làm bình phong; ở sân rồng có long sàng đá xanh, bảo vật quốc gia từ năm 2017. Cách đó vài trăm mét là đền vua Lê Đại Hành, nhỏ và thấp hơn, hậu cung đặt tượng Lê Đại Hành, Thái hậu Dương Vân Nga và Lê Long Đĩnh. Bộ phủ việt, đồ nghi trượng chạm gỗ thế kỷ 17, ở mỗi đền cũng là bảo vật quốc gia.

Nếu còn sức, bạn lên lăng vua Đinh trên đỉnh núi Mã Yên, xem chùa Nhất Trụ với cột kinh Phật bằng đá khắc năm 995 thời Lê Đại Hành, cũng là bảo vật quốc gia, rồi leo 205 bậc đá tới động Am Tiên, cách cửa đông đền vua Đinh khoảng 400 m. Trung tâm bảo tồn có thuyết minh viên và thuyết minh tự động qua mã QR.

Mặt hạn chế cần biết: phần lớn kinh thành nằm dưới ruộng và làng, khảo cổ vẫn đang làm rõ dần; các lần đào gần đây cho thấy trung tâm kinh đô rộng gấp ba vùng đang khoanh bảo vệ. Đường dân sinh vẫn chạy qua khu di tích nên để ý xe cộ, nhất là khi có trẻ nhỏ. Mùa lễ hội Hoa Lư (mùng 8 đến 10 tháng 3 âm lịch) rất đông.

Vé theo trang Ban Quản lý (cập nhật 3/2026): người lớn 20.000 đồng; trẻ em 6 đến 15 tuổi, người từ 60 tuổi và người khuyết tật 10.000 đồng. Giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên gọi đường dây của khu di tích trước khi đi.

Đây là nơi thờ vua, có lễ tế, rước nước, Mộc dục và tục hèm "Cờ lau tập trận" trong lễ hội. Ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong hậu cung, và đừng trèo, ngồi lên long sàng hay các hiện vật đá.

Hoa Lư hợp với người muốn hiểu nhà nước Đinh - Tiền Lê bằng chính địa hình của nó. Nếu bạn cần một chùa lớn để lễ Phật dịp đầu năm thì chùa Bái Đính cùng phường, phía tây; còn muốn xem núi đá vôi từ thuyền thì khu Tràng An ở gần đó, nhưng khu này tạm ngừng đón khách từ 17/9/2026 do lũ, nên hỏi lại.

Vườn quốc gia Xuân Thủy là vùng bãi bồi phía nam cửa Ba Lạt, nơi sông Hồng đổ ra biển, trên địa bàn các xã Giao Minh, Giao Hòa, Giao Phúc của tỉnh Ninh Bình; trước tháng 7/2025, nơi này thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định. Trụ sở vườn ở xã Giao Minh.

Xuân Thủy là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar. Cơ sở dữ liệu của Ramsar ghi Xuân Thủy là khu số 409, ngày công nhận 20/9/1988, rộng 12.000 ha; nhiều nguồn trong nước ghi năm 1989. Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học ghi đây cũng là khu Ramsar đầu tiên ở Đông Nam Á. Năm 2003, khu bảo tồn được chuyển hạng thành vườn quốc gia; tháng 12/2004, UNESCO công nhận vườn là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển đất ngập nước ven biển liên tỉnh châu thổ sông Hồng. Ngày 22/3/2026, vườn đón danh hiệu Vườn Di sản ASEAN.

Vườn nằm trên đường bay di cư của chim nước Đông Á - Úc châu và ghi nhận hơn 220 loài chim. Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên, mỗi năm khoảng 100 loài chim di cư dừng chân ở đây. Loài được nhắc nhiều là cò thìa, hình ảnh biểu trưng của vườn, cùng rẽ mỏ thìa, choắt lớn mỏ vàng, vịt đầu đen, mòng bể mỏ ngắn. VietnamPlus (10/2025) cho biết chim tập trung nhiều nhất từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau.

Các tuyến đang khai thác gồm du thuyền cửa sông, xem chim di trú, khám phá rừng ngập mặn sú vẹt, "một ngày làm ngư dân" (gỡ lưới, xúc cáy, bắt ốc móng tay cùng người dân) và du khảo làng quê ven biển. Từ tháng 4 đến tháng 8, hoa sú, vẹt nở; người dân vùng đệm nuôi ong lấy mật từ rừng ngập mặn từ những năm 1980.

Mặt hạn chế: dịch vụ du lịch còn nhỏ và đang được đầu tư. Vườn đón khoảng 20.000 - 25.000 lượt khách mỗi năm; đề án du lịch sinh thái hơn 464 tỷ đồng mới được tỉnh phê duyệt năm 2026, chia hai giai đoạn đến 2030. Trang bảng giá dịch vụ của vườn vẫn ghi "đang cập nhật", giờ đón khách chưa công bố. Dịp 30/4 - 1/5 lượng khách có thể vượt 4.500 lượt.

Bạn nên gọi trước cho vườn (02286.285.888 theo trang của vườn) để hỏi giá thuyền, người hướng dẫn và lịch nước. Ra bãi triều, cửa sông nên đi cùng người của vườn hoặc người dân địa phương thông thạo, mang áo phao, mũ, nước, ống nhòm và giày lội bùn.

Người dân vùng đệm sống bằng nuôi tôm dưới tán rừng, cào ngao, bắt cua, nuôi ong; nếu tham gia "một ngày làm ngư dân", hãy làm theo hướng dẫn của họ và không tự ý vào đầm nuôi.

Xuân Thủy hợp với người xem chim, chụp ảnh động vật hoang dã, nhóm học sinh tìm hiểu đất ngập nước. Người cần dịch vụ đầy đủ, lịch trình ngắn có thể chọn Khu du lịch sinh thái Vườn chim Thung Nham ở Hoa Lư, nơi có vé và xe điện công bố rõ.

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía nam và cách Phủ Lý khoảng 12 km, chùa Tam Chúc nằm trong khu du lịch Tam Chúc ở vùng Ba Sao, nay là phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình (trước đây thuộc thị xã Kim Bảng, tỉnh Hà Nam). Đây là một vùng núi đá vôi ngập nước: theo VnExpress, quần thể rộng khoảng 5.000 ha, gồm gần 1.000 ha hồ và khoảng 3.000 ha núi đá, rừng.

Tam Chúc có hai lớp. Lớp cũ là các di tích của làng: đình Tam Chúc giữa hồ thờ vua Đinh Tiên Hoàng và hoàng hậu Dương Thị Nguyệt, chùa Tam Chúc cổ thờ thiền sư Nguyễn Minh Không và Phật hoàng Trần Nhân Tông, đền Mẫu trên một ngọn núi giữa hồ Lục Nhạc. Lớp mới là khu chùa do khu du lịch đầu tư xây dựng, gồm cổng Tam quan, vườn cột kinh, điện Quan Âm, điện Pháp Chủ, điện Tam Thế và chùa Ngọc trên núi Thất Tinh. Năm 2019, chùa Tam Chúc đăng cai Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc (Vesak).

Điều khiến vùng này được xếp hạng là cảnh quan và khảo cổ, không phải các điện mới. Ngày 11/9/2025, Thủ tướng ký Quyết định 1959/QĐ-TTg xếp hạng "Danh lam thắng cảnh và Khảo cổ Quần thể Tam Chúc" là di tích quốc gia đặc biệt. Vùng núi này có quần thể khoảng 100 cá thể voọc mông trắng và dấu tích người Việt cổ cư trú cách nay 10.000 đến 30.000 năm; ở hang Đội 4 có mộ song táng thuộc văn hóa Hòa Bình niên đại hơn 10.000 năm.

Khách thường gửi xe bên ngoài, vào nhà khách Thủy Đình rồi đi xe điện khoảng 20 phút hoặc thuyền khoảng 30 phút cho quãng 4,5 km tới cổng Tam quan. Từ đó đi bộ qua vườn 32 cột kinh bằng đá xanh cao khoảng 14 m, lên ba điện chính, rồi leo 299 bậc lên chùa Ngọc. Mùa hè có sen trên hồ quanh đình Tam Chúc.

Mặt hạn chế cần biết: quãng đi bộ giữa các điện khá xa, và khu du lịch vẫn đang mở rộng. Hội xuân Tam Chúc khai mạc ngày 12 tháng Giêng, kéo dài hết tháng 3 âm lịch; ngày khai hội năm 2025 có hàng chục nghìn người, cuối tuần mùa xuân thường đông. Nhiều mô tả kiểu "một trong những ngôi chùa lớn nhất" không có tổ chức nào xác nhận. Giá xe điện, thuyền và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại Thủy Đình.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, gồm cả thờ Phật, thờ vua Đinh và thờ Mẫu. Nên mặc kín đáo, đi giày đế bằng; theo VnExpress, vào điện bằng cửa bên, không giẫm lên bậu cửa, thắp hương ở đỉnh bên ngoài.

Tam Chúc hợp với người muốn kết hợp cảnh hồ núi đá vôi với lễ chùa trong một ngày gần Hà Nội, và người quan tâm lớp di tích cổ của vùng Ba Sao. Nếu bạn muốn một chùa hang gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không nhưng ở trong vùng đệm di sản Tràng An, chùa Bái Đính ở phường Tây Hoa Lư là một lựa chọn để so sánh.

Hang Múa là khu du lịch do một doanh nghiệp tư nhân đầu tư và khai thác, nằm dưới chân núi Múa (còn gọi núi Ngọa Long) ở phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình; địa chỉ cũ là thôn Khê Đầu Hạ, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư. Nhiều báo ghi khu này nằm trong vùng lõi Quần thể danh thắng Tràng An. Lý do người ta đến đây là lối bậc đá lên đỉnh núi, nơi nhìn xuống toàn cảnh Tam Cốc, sông Ngô Đồng và đồng lúa.

Tên Hang Múa gắn với một truyền thuyết: vua Trần lập am Thái Vi ở vùng này và thường đến hang dưới chân núi nghe cung nữ múa hát. Hang rộng khoảng 800 m², khu du lịch rộng khoảng 4 ha.

Lối lên có gần 500 bậc đá; VnExpress, VTV và Lao Động ghi 486 bậc. Hai bên có lan can, trang trí hình rồng; trên đường lên có động Hoàng Hổ. Gần đỉnh, lối chia hai: một nhánh lên ngọn bảo tháp nhỏ, nhánh kia lên đỉnh cao nhất có tượng Quan Âm, gần đó là tượng rồng đặt trên ghềnh đá. Theo trang của khu du lịch, đỉnh cao 142 m. Leo lên mất khoảng 30 - 40 phút tùy sức. Dưới chân núi có đầm sen với lối đi gỗ; Trung tâm Thông tin Xúc tiến du lịch Ninh Bình khuyên đến đầu tháng 6, khoảng 6h - 9h sáng. Cuối tháng 5, đầu tháng 6, từ đỉnh có thể nhìn thấy mùa lúa chín ở Tam Cốc.

Mặt hạn chế là đông. Lao Động (11/2024) ghi nhận đỉnh núi chật người kể cả ngày thường, nhất là khung 15h30 - 16h khi khách lên chờ hoàng hôn, và nhiều khách ngồi lại một hai tiếng trên hai đỉnh. Mùa sen, nghỉ lễ và các sự kiện du lịch của tỉnh, khu này đón hàng nghìn lượt khách mỗi ngày. Đây là khu du lịch thương mại có nhà hàng, lưu trú, khu chụp ảnh, không phải một di tích được xếp hạng riêng.

Về an toàn, VnExpress (2019) ghi khu tháp và tượng rồng trên đỉnh không có hàng rào bảo vệ, phải leo qua ghềnh đá sắc; hiện trạng có thể đã khác. Bạn nên đi giày bám, không trèo ra ngoài lối đi, mang nước và tránh leo giữa trưa nắng.

Vé 150.000 đồng/người cho khách cao trên 1 m, dưới 1 m miễn phí, áp dụng từ 1/4/2026 và đã gồm thuế. Giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; hotline ghi trên trang Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An là 0987 111 312.

Trên đỉnh có tượng Quan Âm và ngọn bảo tháp; bạn nên giữ ý khi chụp ảnh quanh tượng và không trèo lên bệ.

Hang Múa hợp với người khỏe, thích một cú leo ngắn để có tầm nhìn rộng, và người thích chụp ảnh đầm sen. Người khó leo bậc hoặc sợ độ cao có thể chọn đi đò Tam Cốc - Bích Động ngay gần đó để thấy cùng cánh đồng từ mặt sông.

Cách Hà Nội khoảng 120 km, ở vùng đất bãi bồi ven biển Kim Sơn, nhà thờ Phát Diệm (thường gọi nhà thờ đá Phát Diệm) là nhà thờ chính tòa của giáo phận Phát Diệm, nay thuộc xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình. Đây là nơi sinh hoạt tôn giáo của giáo dân, do Tòa Giám mục giáo phận quản lý, đồng thời mở cho khách tham quan.

Quần thể rộng hơn 6 ha, do linh mục Phêrô Trần Lục (cụ Sáu), chánh xứ Phát Diệm từ năm 1865, khởi xướng xây dựng từ năm 1875 đến năm 1899. Điều khác biệt là một nhà thờ Công giáo được dựng bằng đá và gỗ lim theo dáng đình chùa Việt: mái cong lợp ngói mũi hài, lòng nhà thờ lớn chia gian như nhà truyền thống Bắc Bộ, bố cục trước hồ sau núi. Đá được chở từ núi Thiện Dưỡng cách khoảng 30 km và núi Nhồi ở Thanh Hóa cách khoảng 60 km.

Bạn đi từ hồ nước vào phương đình, công trình ba tầng dài 24 m, cao 25 m, tầng trên treo quả chuông đúc năm 1890 nặng gần 2 tấn. Sau đó là nhà thờ lớn dài 74 m, rộng 21 m, sáu hàng cột gỗ lim, hai hàng giữa cao 11 m, bàn thờ chính là một phiến đá nguyên khối dài 3 m. Quanh đó có bốn nhà thờ nhỏ, ba hang đá nhân tạo và nhà thờ đá dâng kính Trái tim Đức Mẹ, công trình được xây đầu tiên, làm hoàn toàn bằng đá, có phù điêu tùng, cúc, trúc, mai.

Quần thể được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia (các báo ghi năm 1988, trang Sở Du lịch Ninh Bình ghi năm 1987). Tỉnh đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận, nhưng hiện chưa phải di sản thế giới. Năm 2025, Tòa Giám mục thay khoảng 165.000 viên ngói thủ công cho mái nhà thờ chính tòa; trong thời gian sửa, lễ và tham quan vẫn diễn ra.

Giờ tham quan, giờ lễ và việc có thu phí hay không chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại Tòa Giám mục trước khi đi đoàn đông.

Đây là nhà thờ đang hành lễ, không phải bảo tàng. Ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong nhà thờ, tránh đi lại và chụp ảnh ồn ào khi đang có lễ, không chạm tay lên phù điêu đá.

Phát Diệm hợp với người quan tâm kiến trúc và lịch sử Công giáo ở Việt Nam, thích xem chạm khắc đá, gỗ. Nếu bạn đi Ninh Bình chủ yếu để xem núi đá vôi và đền chùa, Cố đô Hoa Lư ở phường Tây Hoa Lư, nằm trong vùng lõi di sản Tràng An, hợp hơn.

Lá Library là một nông trại permaculture nhỏ kiêm trung tâm học tập và farmstay cho lối sống bền vững, đặt tại khu vực Ngã ba Anh Trỗi, xã Quỳnh Lưu, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, gần Vườn quốc gia Cúc Phương. Dự án khởi nguồn năm 2016 từ một nhóm bạn trẻ đến từ Hà Nội và Hải Phòng, dần trở thành một mô hình tiêu biểu cho lối sống gắn kết với thiên nhiên giữa vùng quê Ninh Bình, trên diện tích khoảng 15.000 m2 do bốn người bạn cùng quản lý theo lý tưởng sống chung. Năm 2018, nhóm sáng lập thêm đơn vị Lá Architects & Construction, đánh dấu bước phát triển quan trọng khi mở rộng chia sẻ kiến thức qua các dự án xây dựng tại Hà Nội. Lá Library xoay quanh hai thực hành cốt lõi: Permaculture (nông nghiệp tự nhiên, canh tác thực phẩm thật) và Natural Building (xây dựng bằng vật liệu tự nhiên, làm nhà thật). Nơi đây tổ chức các khóa học, workshop về hai chủ đề này, chương trình thực tập, dịch vụ farmstay - co-living, đồng thời bán một số sản phẩm nông trại như hạt mắc-ca và bơ đậu phộng mắc-ca.

Tam Cốc – Bích Động ở phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình (trước đây là xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư) thuộc vùng lõi di sản thế giới Quần thể danh thắng Tràng An. Tam Cốc nghĩa là ba hang, gồm hang Cả, hang Hai và hang Ba, do sông Ngô Đồng chảy xuyên núi tạo thành; du khách ngồi đò chèo tay đi qua ba hang, hai bên là đồng lúa và núi đá vôi. Chùa Bích Động, được mệnh danh "Nam thiên đệ nhị động", gồm chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng tựa vào vách đá. Lúa hai bên sông chín vào khoảng cuối tháng 5 đến đầu tháng 6.