Cao Bang

Vườn quốc gia Phja Oắc - Phja Đén là vùng núi rừng ở phía tây tỉnh Cao Bằng, trên đất huyện Nguyên Bình cũ, nay thuộc các xã Thành Công, Phan Thanh, Tĩnh Túc và Tam Kim. Thủ tướng Chính phủ thành lập vườn theo Quyết định 57/QĐ-TTg ngày 11/01/2018, trên nền Khu bảo tồn thiên nhiên Phja Oắc có từ năm 1986. Tổng diện tích tự nhiên là 10.593,5 ha. Điểm cao nhất là đỉnh Phja Oắc 1.931 m, đỉnh cao thứ hai của tỉnh sau núi Phia Dạ ở Bảo Lạc.

Điểm khác biệt của vườn là rừng núi cao. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng 4.035,5 ha giữ rừng kín thường xanh á nhiệt đới và kiểu rừng lùn, còn gọi là rừng rêu, mang nét khí hậu ôn đới. Báo Cao Bằng so kiểu rừng rêu này với Tam Đảo, Hoàng Liên Sơn, Bạch Mã. Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học thống kê 1.287 loài thực vật, 496 loài động vật có xương sống, 58 loài động vật quý hiếm, trong đó 30 loài thú có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.

Vùng núi này có lịch sử khai mỏ và nghỉ mát. Từ năm 1901 người Pháp mở mỏ thiếc Phja Oắc, làm cung đường Cô-lê-a và dựng biệt thự đá; dấu tích biệt thự còn ẩn trong rừng thông, cùng các địa danh nghỉ mát cũ như nhà Đỏ ở xã Thành Công, Taslom (Tài Soỏng) ở Phan Thanh. Trước năm 2010, nạn đào quặng trái phép làm nhiều vạt rừng bị phá, đến cuối năm 2011 tỉnh lập Ban Quản lý khu rừng đặc dụng để giữ rừng.

Đường lên đỉnh Phja Oắc rẽ từ tỉnh lộ 212, dài khoảng 5,2 km, dốc và đi qua nhiều kiểu rừng. Trên đỉnh có trạm phát sóng quốc gia xây năm 2007 và điểm ngắm cảnh khánh thành ngày 27/4/2022. Mùa mây kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3, tháng 2 hay có mây dày vào sáng sớm và lúc hoàng hôn; mùa xuân đỗ quyên, lan rừng nở. Trong các đợt rét đậm, đỉnh núi có băng giá: ngày 22/1/2024 đại diện vườn cho biết băng hình thành từ độ cao khoảng 1.600 m, nhiệt độ âm 5 độ C.

Hạn chế cần biết: vườn chưa công bố giá vé, giờ mở cửa hay tuyến tham quan có hướng dẫn, nên hỏi chính quyền xã trước khi đi. Ngày có băng giá, khách dồn lên đỉnh trên đường nhiều sương mù và trơn. Năm 2023 Báo Cao Bằng còn phản ánh tình trạng săn bắn, chặt phá rừng; tháng 3/2026 tỉnh cho biết diện tích và ranh giới vườn có thể được điều chỉnh.

Về an toàn, mang áo ấm chống thấm, giày chống trơn, chỉ lái xe lên đỉnh khi quen đường đèo, không dừng chụp ảnh ở bờ vực khi sương mù. Đây là rừng đặc dụng: không bẻ cây, hái lan hay đốt lửa.

Năm 2018 vùng vườn có khoảng 1.850 hộ Dao, Nùng, Tày, Kinh, Mông sinh sống. Khi ghé xóm Dao Tiền Hoài Khao cùng xã Thành Công, hỏi trước khi chụp ảnh người và tránh khu vực đang làm lễ.

Vườn hợp với người thích rừng núi cao, săn mây, xem băng giá, chấp nhận dịch vụ đơn giản; không hợp người cần tuyến đi bộ có chỉ dẫn hay ngại lạnh. Nếu bạn muốn cảnh thác nước và hang động đá vôi thay cho rừng núi cao, thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao là các điểm khác của tỉnh.

Thác Bản Giốc nằm ở xã Đàm Thủy, phía đông bắc tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm tỉnh khoảng 80 đến 90 km. Tại đây sông Quây Sơn đổ qua nhiều bậc đá vôi ngay trên đường biên giới Việt Nam - Trung Quốc; phía bên kia gọi là thác Đức Thiên. Thác được xếp hạng danh thắng cấp quốc gia năm 1998 và nằm trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Đứng ở chân thác nhìn lên, bên trái là thác phụ, bên phải là thác chính. Thác phụ nằm trong lãnh thổ Việt Nam; thác chính chia đôi, đường biên giới đi qua cột mốc 836 ở điểm giữa mặt thác. Các nguồn công bố số đo khác nhau: cao từ hơn 30 m đến 53 m, rộng khoảng 200 đến 300 m.

Sông Quây Sơn bắt nguồn từ Quảng Tây (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam qua Ngọc Côn, Đình Phong rồi uốn qua ruộng lúa của xóm Bản Giốc, nơi người Tày, Nùng sinh sống, trước khi đổ xuống thác. Giới thiệu của công viên địa chất xem thác là dấu vết quá trình dòng Quây Sơn xâm thực các tầng đá vôi cổ suốt hàng triệu năm.

Dưới chân thác, mặt sông phẳng và khu du lịch có bè tre đưa khách ra gần chân thác. Sau đó bạn có thể lên chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc trên sườn núi Phia Nhằm, cách thác khoảng 500 m, để nhìn toàn cảnh. Công dân Việt Nam có thể đăng ký qua đơn vị lữ hành sang Khu cảnh quan thác Bản Giốc - Đức Thiên phía Trung Quốc theo đoàn không quá 20 người, dùng hộ chiếu hoặc giấy thông hành, mỗi đoàn không quá 6 giờ. Khách mang quốc tịch nước thứ ba chưa được qua lối này (thông báo tháng 10/2024).

Lượng nước là điều cần tính trước. Theo VnExpress, thác thường thiếu nước từ cuối tháng 11 đến đầu tháng 5 và còn phụ thuộc các nhà máy thủy điện thượng nguồn; mùa khô 2023, Ban Quản lý phải hướng dẫn đưa khách tới trong khung 11 giờ đến 14 giờ 30 khi thủy điện xả nước. Ngược lại, mùa mưa có thể đóng cửa: đầu tháng 10/2025 khu du lịch hai lần dừng đón khách vì bão và nước dâng khoảng 2 m. Dịp Tết rất đông, chín ngày Tết 2026 đón hơn 26.000 lượt khách.

Tháng 9 và tháng 10 là thời điểm được nhắc nhiều nhất, nước sông xanh và lúa chín. Giá vé, giá bè và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi Ban Quản lý Khu du lịch thác Bản Giốc hoặc đơn vị lữ hành trước khi đi. Đây là khu vực biên giới, bạn nên mang theo giấy tờ tùy thân.

Khi nước lên, đừng ra sát mép thác hay bờ sông; trên sông, bè của hai bên đi khá gần nhau, hãy ngồi yên và làm theo người lái bè. Cột mốc là mốc giới quốc gia, đi theo lối tham quan và không vượt hàng rào. Bè nhỏ tự phát bán hàng trên sông đã bị chấn chỉnh đầu năm 2026; hãy mua đồ ở gian hàng trên bờ.

Bản Giốc hợp với người muốn một ngày ghép thác, chùa, động Ngườm Ngao và làng đá Khuổi Ky cùng xã. Nếu đi vào mùa khô khi thác ít nước, hãy dành thêm thời gian cho động Ngườm Ngao, cách thác khoảng 3 đến 5 km.

Mắt Thần Núi, người Tày gọi là Phja Piót, nghĩa là "núi thủng", là một ngọn núi đá vôi có hang xuyên thủng hình tròn, đường kính hơn 50 m, nằm cao khoảng 50 m so với mặt hồ bên dưới. Núi ở thung lũng xóm Bản Danh, nay thuộc xã Trà Lĩnh, cách trung tâm tỉnh khoảng 50 km và cách hồ Thang Hen khoảng 2 km, là một điểm di sản của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Theo hồ sơ xếp hạng của Cục Di sản văn hóa, "con mắt" thực chất là một hang khô, hang hóa thạch hình thành hơn 300 triệu năm trước. Hang từng nằm sát mặt nước và là một hang dài; quá trình karst tách các khối núi nên nay chỉ còn thấy một đoạn núi thủng, được vận động nâng tân kiến tạo đưa lên độ cao hiện tại. Ngày 29/6/2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng nơi này là danh lam thắng cảnh quốc gia.

Cảnh dưới chân núi đổi theo mùa vì hồ Nặm Trá, rộng khoảng 15 ha, liên thông với dòng chảy ngầm. Mùa mưa, khoảng tháng 6 đến tháng 8, nước dâng thành hồ và núi soi bóng xuống mặt nước; từ tháng 9 nước rút, lòng hồ thành bãi cỏ cho trâu bò, ngựa của người dân. Báo Cao Bằng và VietNamNet cùng ghi tháng 9, tháng 10 là lúc cảnh đẹp nhất. Mực nước có thể thay đổi rất đột ngột, có khi chỉ trong vài giờ.

Từ đường đi hồ Thang Hen, bạn rẽ vào xóm Bản Danh rồi theo đường nhỏ xuống thung lũng. Năm 2022, Ban Quản lý Công viên địa chất làm một điểm ngắm cảnh ở đoạn đường cuối, có biển giới thiệu quá trình hình thành vỏ trái đất. Dưới bãi cỏ, khách dạo bộ, dã ngoại, cắm trại qua đêm; theo Báo Cao Bằng, sáng sớm có lúc nắng mọc sau núi chiếu qua lỗ hang. Men bên phải hồ khoảng 500 đến 600 m, đi bộ chừng 10 phút là thác Nặm Trá, thác thấp nhưng chia nhiều dòng giữa đá xám. Theo đường mòn chừng 15 phút là nhà sàn lợp ngói âm dương và những bờ rào đá xếp dài của người Tày Bản Danh.

Nơi này chưa có đơn vị bán vé và quản lý khách thường xuyên. Tháng 3/2023, báo tỉnh ghi khách vẫn vào tự do, rác sau các kỳ nghỉ lễ là chuyện lặp lại; kế hoạch thu phí được đặt ra từ năm 2022 nhưng chưa có công bố giá vé. Đoạn rẽ vào nhỏ hẹp, gồ ghề, chỉ đủ ô tô nhỏ đi một chiều, cuối tuần xe tránh nhau phải lùi xa; xe máy là cách vào thuận hơn.

Bãi cỏ, ruộng ngô, ruộng lúa và rào đá là sinh kế của các gia đình trong xóm: đi theo lối có sẵn, không trèo rào, không nhổ cây, đào đất đá, và mang hết rác, que dựng lều về. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân. Mùa mưa nên theo dõi dự báo thời tiết và không dựng lều sát mép nước.

Mắt Thần Núi hợp với người thích đi bộ nhẹ, cắm trại, chụp ảnh cảnh quan karst; chưa hợp với đoàn đi xe lớn hay người cần nhà hàng, phòng nghỉ tại chỗ. Nếu cần những dịch vụ đó, hồ Thang Hen cách khoảng 2 km có khu du lịch sinh thái với nhà sàn, nhà hàng và thuyền trên hồ.

Dìa Trên là xóm của người Nùng An thuộc xã Phúc Sen cũ, nay là xã Quảng Uyên, nằm trong thung lũng dưới dãy núi đá vôi, cùng vùng với làng hương Phja Thắp và làng rèn Phúc Sen. Xóm có 64 hộ; số hộ làm giấy bản được ghi là 40 hộ năm 2023 và 55 hộ năm 2026. Tháng 9/2022 UBND tỉnh trao bằng làng nghề truyền thống; làng là một điểm trên tuyến phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Giấy bản là tờ giấy làm tay từ vỏ cây mạy sla, tức cây dướng, màu trắng ngà, xốp và dai. Người Nùng An dùng giấy để viết chữ Hán Nôm, chép sách cúng, dán bàn thờ, trang trí nhà và làm vàng mã. Không ai nhớ nghề có từ bao giờ.

Vỏ mạy sla tước từ tháng 2 đến tháng 7, đun khoảng hai giờ, bỏ lớp vỏ đen, phơi khô cất trên gác bếp dùng quanh năm. Khi làm, vỏ trắng trộn vôi tôi ninh khoảng ba giờ, ngâm mương một ngày, đập nhuyễn rồi đổ xuống bể nước, thêm nhớt cây dây trơn (khủa háo), khuấy đều. Người seo giấy dìm khuôn mành tre xuống bể, điều tay cho bột dàn đều; nhanh hay chậm quá một nhịp, tờ giấy sẽ chỗ dày chỗ mỏng. Giấy xếp chồng, đè đá ép nước, rồi bóc từng tờ ướt dán lên vách, lên tường; nắng ráo khoảng một buổi là khô.

Từ năm 2023, qua kết nối của Ban Quản lý Công viên địa chất, làng hợp tác với một doanh nghiệp xã hội về giấy và học kỹ thuật seo từ nghệ nhân làng giấy dó Bắc Ninh. Giấy nay được nhuộm thử bằng lá cẩm, lá chàm và làm thành quạt, sổ tay, tranh thư pháp, phong bì, hoa giấy. Giấy bản Dìa Trên được chọn làm quà tặng đại biểu Hội nghị quốc tế lần thứ 8 của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương tổ chức tại Cao Bằng năm 2024.

Năm 2026 xóm có ba điểm trải nghiệm làm giấy tại ba hộ gia đình. Bạn xem người dân xử lý vỏ cây, giã bột, khuấy bể, rồi tự cầm khuôn seo một tờ. Làng có bãi đỗ xe, bảng thông tin di sản và kệ bán hàng tự phục vụ.

Làng đón khoảng ba đến năm đoàn mỗi ngày, cuối tuần có đoàn 30 đến 50 người; muốn có thời gian hỏi chuyện người làm nghề thì nên đến ngày thường. Nghề chủ yếu làm vào lúc nông nhàn; nên hỏi trước để chắc có mẻ seo. Chưa có công bố chính thức về giá trải nghiệm hay giờ đón khách. Seo giấy là làm việc với nước và bột giấy, tay sẽ ướt.

Giấy bản gắn với nghi lễ của người Nùng An, từ lễ đầy tháng, cưới hỏi đến giấy thầy cúng viết và vàng mã. Hỏi trước khi chụp ảnh người và vào nhà, không chạm vào giấy đang phơi trên vách, và bỏ đủ tiền vào hòm khi mua ở kệ tự phục vụ.

Làng làm giấy bản Dìa Trên hợp với người thích tự tay làm một món thủ công và muốn mang về một sản phẩm không mang tính thờ cúng. Nếu bạn muốn xem nghề gắn trực tiếp với việc thờ tổ tiên, làng hương Phja Thắp gần đó là lựa chọn khác; muốn xem nghề kim loại thì ghé làng rèn Phúc Sen.

Phja Thắp, có nơi viết Phia Thắp, là làng của người Nùng An dưới chân núi Phà Hùng, cách thành phố Cao Bằng khoảng 26 km theo Quốc lộ 3 về hướng đông bắc, thuộc xã Phúc Sen cũ, nay là xã Quảng Uyên. Làng có khoảng 51 hộ và gần như nhà nào cũng làm hương thắp; Báo Cao Bằng năm 2026 ghi 48 trên 51 hộ làm hương. Nghề hương được UBND tỉnh công nhận làng nghề truyền thống, bằng trao tháng 9/2022.

Không ai nhớ rõ nghề có từ bao giờ; báo chí ghi trên 100 năm, một bài năm 2026 dẫn các bậc cao niên nói khoảng 200 năm. Với người Nùng An ở đây, khói hương là sợi dây nối người sống với tổ tiên. Một bài báo khác ghi quan niệm của đồng bào rằng tiền vàng mã phải làm từ giấy bản và thắp bằng hương Phja Thắp thì tổ tiên mới nhận, Bài báo ấy viết về làng giấy bản Dìa Trên, cùng xã.

Que hương làm từ cây mai, tiếng địa phương gọi mạy mười; mai tốt phải sang vùng Trùng Khánh, cách 40 đến 50 km. Mai cắt khúc khoảng 40 cm, chẻ, vót thành que. Bột hương làm từ vỏ cây gạo và mùn cưa; lá bầu hắt, loài cây mọc trên vách đá, được nghiền làm chất kết dính. Que nhúng nước bột bầu hắt rồi lăn qua bột bốn, năm lần; khâu nghiền lá, mùn cưa là khâu duy nhất dùng máy. Hương phơi một ngày nếu nắng, hai, ba ngày nếu râm; bước cuối là nhuộm đỏ chân hương bằng nước lá chăm che, rồi bó 20 que một bó.

Mùa làm hương bắt đầu sau vụ gặt, khoảng tháng 9, 10 âm lịch, và dồn nhất vào tháng Chạp để bán Tết. Hương bán chạy dịp Tết Nguyên đán, Thanh Minh và rằm tháng Bảy, chủ yếu ở các chợ phiên trong tỉnh. Nhiều nhà sàn dành một tầng nhỏ làm chỗ làm hương.

Ngày nắng, những bó chân hương đỏ xòe ra phơi trên sân nhà sàn và dọc đường làng. Bạn có thể xem từng công đoạn, tự se hương dưới sự hướng dẫn của người làm và mua hương ngay tại nhà.

Nguyên liệu ngày càng khó: lá bầu hắt sau khi thu hoạch hai, ba năm mới mọc lại, mai phải đi xa mua. Mưa nhiều thì hương thiếu nắng, kém chất lượng, và bạn sẽ ít thấy cảnh phơi ngoài trời. Chưa có công bố chính thức về giá trải nghiệm hay giờ đón khách; lãnh đạo xã từng nói khách mua hương làm quà còn ít vì đây là sản phẩm gắn với tín ngưỡng địa phương.

Hương là đồ thờ cúng. Đừng giẫm, bước qua hay cầm nghịch các bó hương đang phơi, hỏi trước khi chụp ảnh người và trước khi lên nhà sàn. Nếu mua, hãy mua để dùng vào việc thờ cúng của gia đình bạn, và đừng dựa vào lời quảng cáo về sức khỏe.

Làng nghề làm hương Phja Thắp hợp với người muốn hiểu một nghề gắn với tín ngưỡng thờ tổ tiên và thích quan sát tay nghề chậm rãi. Nếu bạn muốn ngủ lại nhà sàn và ăn cơm cùng bà con, xem Làng du lịch cộng đồng Phja Thắp; muốn tự tay làm ra một món mang về không mang tính thờ cúng, làng giấy bản Dìa Trên cùng xã có quạt, sổ tay giấy bản.

Cách thành phố Cao Bằng khoảng 50 km về phía tây nam, trong địa phận xã Tam Kim, khu rừng trên núi Dền Sinh là nơi ngày 22/12/1944 Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam, làm lễ thành lập. Tên khu rừng gắn với địa danh thời đó: rừng nằm giữa hai tổng Trần Hưng Đạo và Hoàng Hoa Thám của châu Nguyên Bình.

Di tích gồm 5 điểm: cụm rừng Trần Hưng Đạo rộng 201,7 ha, hang Thẳm Khẩu, đồn Phai Khắt, Vạ Phá và đồn Nà Ngần. Khu rừng được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993; ngày 09/12/2013, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử Rừng Trần Hưng Đạo là di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định 2383/QĐ-TTg.

Ngày thành lập, Đội có 34 chiến sĩ, chia thành 3 tiểu đội, do đồng chí Võ Nguyên Giáp chủ trì buổi lễ. Sau lễ, cả Đội ăn bữa cơm nhạt không rau, không muối để tỏ quyết tâm chịu gian khổ. Ba ngày sau, ngày 25/12/1944, Đội đánh đồn Phai Khắt, vốn là nhà của đồng chí Nông Văn Lạc bị quân Pháp chiếm làm đồn; khoảng 7 giờ sáng 26/12, Đội cải trang thành lính dõng để vào và hạ đồn Nà Ngần.

Tham quan thường bắt đầu ở khu trung tâm: nhà trưng bày hiện vật, nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp và bức phù điêu đá xanh 34 chiến sĩ dựng năm 2004. Từ phù điêu, bạn đi đường bê tông chừng 200 m rồi xuống khoảng 10 bậc tới bãi đất bằng nơi làm lễ, có nhà bia dựng năm 1994 khắc Chỉ thị thành lập Đội, 10 lời thề danh dự và danh sách 34 chiến sĩ. Gần đó là lán nghỉ, bếp ăn mô phỏng và mỏ nước Đội từng dùng. Từ nhà bia, 505 bậc đá dẫn lên đỉnh Slam Cao, nơi Ban chỉ huy đặt trạm quan sát trước trận Phai Khắt.

Các điểm còn lại nằm rải rác: đồn Phai Khắt bên tỉnh lộ 202 đã được tu sửa; từ làng Phai Khắt đi bộ khoảng 500 m tới hang Thẳm Khẩu; đồn Nà Ngần cách Phai Khắt khoảng 15 đến 20 km, nay có nhà bia và nhà sàn trưng bày.

Nói thẳng về hạn chế: theo Báo Cao Bằng cuối năm 2024, dịch vụ tại khu di tích chưa phong phú và nhiều điểm chỉ còn là phế tích. Giờ mở cửa và giá vé chưa có công bố chính thức, nên hỏi trước khi đi. Lên Slam Cao cần sức khỏe và giày bám tốt.

Đây là nơi tưởng niệm: các đoàn thường làm lễ báo công ở sân trước phù điêu và dâng hương ở nhà tưởng niệm. Bạn ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không trèo lên phù điêu hay nhà bia để chụp ảnh. Quanh ngày 22/12 hằng năm có nhiều hoạt động kỷ niệm và đông đoàn.

Rừng Trần Hưng Đạo hợp với người quan tâm lịch sử quân sự, cựu chiến binh và các đoàn học sinh. Nếu bạn muốn tìm hiểu giai đoạn Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước năm 1941, Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó ở xã Trường Hà là lựa chọn khác, rộng hơn 295 ha với trên 50 điểm di tích. Cùng xã Tam Kim có xưởng thêu của người Dao Tiền ở xóm Nà Chắn để ghép thêm vào hành trình.

Cách trung tâm Cao Bằng khoảng 5 km, trên một quả đồi thấp sát chân núi Khau Sầm ở thôn Bản Ngần, phường Nùng Trí Cao, đền Kỳ Sầm thờ Nùng Trí Cao, thủ lĩnh người Tày của châu Quảng Nguyên thế kỷ XI. Người Cao Bằng quen gọi ông theo tước hiệu nhà Lý truy phong: Khâu Sầm Đại Vương, tức vua lớn của núi Khâu Sầm.

Nùng Trí Cao sinh năm 1025, con thủ lĩnh Nùng Tồn Phúc và bà A Nùng. Theo Báo Cao Bằng, năm 1041 ông cùng mẹ lập nước Đại Lịch, bị quân Lý bắt về kinh đô rồi được tha, được giao làm châu mục Quảng Nguyên; năm 1043 được phong Thái Bảo. Từ năm 1048 ông khởi binh trên đất Tống, năm 1052 đánh chiếm thành Ung Châu, đến năm 1053 thất bại trước đại quân Tống do Địch Thanh chỉ huy. Các nguồn ghi năm mất của ông khác nhau, 1053 hoặc 1055.

Sau khi ông mất, nhà Lý sắc phong Khâu Sầm Đại Vương và cho lập đền; các nguồn địa phương ghi đền có từ thời Lý và đã trùng tu nhiều lần. Ngày 7/1/1993, Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng đền là di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đầu tư trên 20 tỷ đồng tôn tạo: lát sân, trang bị sập thờ và đồ thờ mới. Tháng 11/2025, phường Nùng Trí Cao tổ chức kỷ niệm 1.000 năm năm sinh Nùng Trí Cao ngay tại đền.

Đền làm theo kiểu chữ nhị, mang dáng dấp kiến trúc thời Nguyễn, gồm nhà bái đường và hậu cung. Bái đường có một ban thờ. Trong hậu cung có ba ban: chính giữa thờ Nùng Trí Cao, bên trái thờ mẹ ông là bà A Nùng, bên phải thờ ba người vợ Vương Lan Anh, Đoàn Hồng Ngọc, Trần Thị Cẩm. Đồ thờ do dân cung tiến có đôi hạc đồng, lư hương, chuông đồng. Trong khuôn viên có cụm ba cây đại thụ tạo vòm lá xanh.

Khi đến, bạn theo lối lên đồi vào sân, dừng ở bái đường rồi vào hậu cung. Cách bài trí ba ban thờ cho thấy người dân thờ cả gia đình vị thủ lĩnh, trong đó bà A Nùng còn có đền riêng là đền Bà Hoàng ở làng Nà Cạn, cũng thuộc phường Nùng Trí Cao.

Nói thẳng về hạn chế: giờ mở cửa, phí tham quan và người thuyết minh chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại chỗ. Đông nhất là đêm mùng 9 và ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch, dịp Lễ hội Đền Kỳ Sầm; nếu muốn xem kỹ kiến trúc và ban thờ, bạn nên đến ngày thường.

Đây là nơi thờ tự người dân đang dùng. Bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong hậu cung, thắp hương ở nơi đốt hương được bố trí thay vì cắm ngay trước cửa đền, và hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh bên trong.

Đền Kỳ Sầm hợp với người muốn hiểu lịch sử vùng biên thời Lý và vì sao người Tày, Nùng Cao Bằng tôn Nùng Trí Cao làm anh hùng. Nếu thích một di tích gắn với nhiều thời kỳ hơn, Đền Vua Lê ở phường Thục Phán nằm trên nền thành Na Lữ, nơi cha ông là Nùng Tồn Phúc từng xây thành lập nước Trường Sinh, rồi sau này thành đền thờ vua Lê Thái Tổ.

Bảo tàng tỉnh Cao Bằng là đơn vị trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nơi lưu giữ tài liệu, hiện vật khảo cổ, lịch sử, văn hóa các dân tộc và cách mạng của tỉnh. Trụ sở hiện nay nằm trong tòa nhà bảo tàng mới ở Khu trung tâm hành chính Km5, phường Thục Phán, bên quảng trường Pác Bó.

Tòa nhà mới được khởi công tháng 10/2021 trên khu đất 2,2 ha và hoàn thành phần thô khối nhà trung tâm vào tháng 8/2023. Theo Báo Cao Bằng tháng 4/2026, công trình có tổng diện tích sàn trên 13.000 m², gộp bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa thông tin du lịch và trụ sở Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Phía trước là quảng trường và đài phun nước.

Kho hiện vật lớn dần qua các năm: năm 2012 bảo tàng giữ trên 6.000 hiện vật; cuối năm 2017 là trên 15.400 tài liệu, hiện vật, gồm hiện vật khảo cổ, hiện vật văn hóa dân tộc và hiện vật cách mạng. Bộ sưu tập trống đồng có 16 chiếc trống và 1 mặt trống, chia làm bốn nhóm theo cách phân loại Heger, tìm thấy ở Trùng Khánh, Hòa An, Bảo Lâm, Bảo Lạc; phần lớn có nguồn gốc từ người Lô Lô. Trống Nam Quang 1, gốc ở xã Nam Quang (Bảo Lâm), được các nhà nghiên cứu xác định là sản phẩm văn hóa Đông Sơn, niên đại khoảng vài thế kỷ trước Công nguyên.

Bảo tàng còn giữ hiện vật khảo cổ từ di chỉ Ngườm Bốc ở Hòa An cũ, nơi các nhà khảo cổ cho là chỗ cư trú của người nguyên thủy cách nay khoảng 10.000 năm, cùng sưu tập tranh thờ của người Dao và người Tày. Trong đó có bộ tranh Tam Thanh của người Dao, dùng trong lễ cấp sắc.

Bên cạnh trưng bày, bảo tàng thường làm triển lãm chuyên đề. Tháng 10/2024 có triển lãm "Lịch sử tỉnh Cao Bằng qua tài liệu lưu trữ" với hơn 200 tài liệu, hình ảnh, hiện vật. Tháng 4/2026, triển lãm ảnh "Một số hình ảnh về di sản văn hóa các dân tộc Cao Bằng" đặt ở sảnh trụ sở trong giờ hành chính, rồi mang ra Phố đi bộ Kim Đồng một buổi tối.

Hạn chế cần biết: chưa có công bố chính thức về giờ mở cửa, giá vé và lịch trưng bày thường xuyên tại tòa nhà mới. Nên gọi số máy bàn của bảo tàng 0206 3954 019 để hỏi trước khi đi.

Trống đồng và tranh thờ là hiện vật gắn với nghi lễ của các cộng đồng: người Lô Lô chỉ mang trống ra khi trong nhà có tang, bộ tranh Tam Thanh chỉ mở khi có lễ. Hãy xem với thái độ tôn trọng, không chạm vào hiện vật và hỏi nhân viên trước khi chụp ảnh.

Bảo tàng hợp với người muốn có cái nhìn tổng quan về Cao Bằng trước khi đi các di tích và bản làng, và với đoàn học sinh. Trong cùng tòa nhà có Trung tâm thông tin Công viên địa chất Non nước Cao Bằng đang được hoàn thiện. Nếu mối quan tâm chính là giai đoạn 1941 đến 1945, Nhà trưng bày ở Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó (xã Trường Hà) đặt ngay tại di tích.

Làng rèn Phúc Sen là vùng nghề rèn của người Nùng An ở xã Phúc Sen cũ, nay thuộc xã Quảng Uyên, cách thành phố Cao Bằng khoảng 30 km theo Quốc lộ 3 về hướng Tà Lùng. Lò rèn rải ở sáu trong mười xóm cũ, trong đó có Pác Rằng, Phia Chang, Đâư Cọ, Lũng Vài. Ngày 29/1/2019, Nghề rèn của người Nùng An ở Phúc Sen được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định 446/QĐ-BVHTTDL); tháng 9/2022, UBND tỉnh trao bằng làng nghề truyền thống.

Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi hai truyền thuyết về nguồn gốc: người Nùng An mang nghề theo khi di cư đến, hoặc nghề kế thừa các lò đúc vũ khí thời nhà Mạc, thế kỷ XVI. Báo chí còn chép lời tương truyền nghề có từ thế kỷ XI, rèn vũ khí cho Nùng Tôn Phúc, Nùng Trí Cao. Nghề truyền theo lối cha truyền con nối, mỗi nhà một bí quyết.

Lò rèn truyền thống đắp đất sét cao ngang hông, bễ thổi kiểu pít tông đặt nằm ngang, đe nặng 150 đến 200 kg. Mỗi lò hai, ba người: thợ cả canh lửa, tạo dáng và tôi; thợ phụ kéo bễ, quai búa. Có lúc ba búa tạ và một búa con cùng đập trên một phôi. Sau khi tạo dáng, thợ làm khâu dồn sắt cho sản phẩm đủ cứng, công đoạn hồ sơ di sản ghi là bí quyết riêng của Phúc Sen. Khó nhất là khâu tôi: nước tôi chỉ là nước lã, nhưng chọn lúc tôi là kinh nghiệm riêng từng lò. Dao xong được hơ lửa đến khi lên màu xanh bóng, rồi quấn vỏ bắp ngô để chống gỉ.

Hồ sơ kể khoảng 30 loại sản phẩm, bán chạy nhất là dao, búa, lưỡi cuốc, cào cỏ. Thép làm dao thường lấy từ nhíp ô tô cũ. Báo chí ghi xã có từ 130 lò (2014) đến gần 200 lò (2026); nhiều chủ thể dao Phúc Sen đạt OCOP 3 sao.

Đến đây, bạn đi dọc các xóm theo tiếng búa, xin đứng xem một mẻ dao từ lúc thép vào lò đến lúc tôi, rồi mua dao, nông cụ ngay tại lò. Dịp Thanh Minh, lễ hội hằng năm của xã có phần thi rèn dao.

Đây là nơi sản xuất, không phải điểm trình diễn: không có vé hay giờ đón khách; lò có đỏ lửa hay không tùy việc từng nhà, những ngày Tết thợ nghỉ. Khu lò nóng, ồn, tia lửa và phoi thép bắn. Đứng cách xa lò và đe, giữ trẻ nhỏ bên cạnh, mang giày kín.

Người Nùng An lập bát hương ở nhà và ngay tại lò; Tết Nguyên đán và rằm tháng Bảy có lễ cúng Tổ nghề, đầu năm chọn ngày tốt đốt lửa khai lò. Đó là việc riêng của gia đình. Khi được mời vào lò, đừng tự cầm búa hay đồ nghề, và hỏi trước khi chụp ảnh người thợ.

Làng rèn Phúc Sen hợp với người muốn hiểu một nghề kim loại còn sống bằng thị trường và muốn mua dao rèn tay từ chính người thợ. Nếu bạn muốn ngủ nhà sàn, ăn cơm cùng bà con, Làng du lịch cộng đồng Pác Rằng trong vùng nghề hợp hơn; cùng xã còn có làng hương Phja Thắp và làng giấy bản Dìa Trên để ghép thành một ngày.

Phố Kim Đồng ở trung tâm phường Thục Phán (phường Hợp Giang cũ) là tuyến phố buôn bán mà Báo Cao Bằng từng gọi là nhộn nhịp nhất thành phố cũ. Từ cuối năm 2019, vào buổi tối cuối tuần, tuyến phố được dành cho người đi bộ, với biểu diễn văn nghệ đường phố, trò chơi dân gian và gian hàng ẩm thực, đặc sản.

Dự án khởi công tháng 7/2019, kinh phí các hạng mục hơn 32 tỷ đồng. Không gian đi bộ rộng hơn 2 ha, trục chính là phố Kim Đồng; bài năm 2019 ghi trục phố dài hơn 600 m, bài tháng 11/2025 tả dọc tuyến hơn 300 m. Giữa phố có mô hình cọn nước, nay là sân khấu Cọn nước. Đi kèm là khu Chợ ẩm thực rộng 1.456 m², làm theo kiểu nhà sàn của người Tày, Nùng, khoảng 70 gian hàng ăn uống, lưu niệm và đặc sản.

Một buổi tối ở đây thường có ca múa nhạc, giao lưu văn hóa và các trò chơi dân gian như đi cà kheo, nhảy dây, nhảy sạp, ô ăn quan, kéo co, lày cỏ. Từ đầu năm 2026 có thêm nhảy bao bố, bịt mắt đập bóng, và đốt lửa trại để mọi người nắm tay múa hát vòng quanh. Theo Báo Cao Bằng, ban tổ chức cho các hoạt động luân phiên để mỗi tuần có nội dung khác.

Phố đi bộ cũng là sân khấu cho các sự kiện văn hóa của tỉnh. Tối 17/4/2026, Bảo tàng tỉnh mang triển lãm ảnh về di sản văn hóa các dân tộc ra phố. Ngày 2/10/2026, Liên hoan hát Then, đàn tính và trình diễn trang phục dân tộc tỉnh Cao Bằng với 14 xã, phường tham gia được tổ chức tại sân khấu Cọn nước.

Về thời gian, Báo Cao Bằng qua nhiều năm ghi phố hoạt động tối thứ Sáu và thứ Bảy hằng tuần. Dịp lễ lịch thay đổi theo thông báo của chính quyền: dịp 30/4/2024, UBND thành phố Cao Bằng khi đó thông báo phố mở liên tục bốn đêm, từ 19 giờ 30 đến 23 giờ. Phố cũng từng tạm dừng hơn một tháng vì bão số 10 và 11 năm 2025, mở lại từ tối 7/11/2025. Hãy xem thông báo mới nhất của UBND phường Thục Phán trước khi đi.

Hạn chế nói thẳng: đây là không gian giải trí đô thị, không phải di tích, và rất đông vào tối cuối tuần. Ngày thường, Báo Cao Bằng tháng 5/2026 phản ánh vỉa hè phố Kim Đồng bị hàng quán lấn chiếm, người đi bộ phải xuống lòng đường.

Các tiết mục hát Then, đàn tính và trang phục dân tộc là di sản của các cộng đồng Tày, Nùng và các dân tộc khác: xem và cổ vũ, không tự ý cầm nhạc cụ hay kéo trang phục của người biểu diễn, hỏi trước khi chụp cận cảnh. Khi có lửa trại, giữ trẻ nhỏ cách xa đống lửa.

Phố đi bộ hợp với gia đình có trẻ nhỏ và khách nghỉ ở trung tâm tỉnh muốn một buổi tối nhẹ nhàng; không hợp người tìm chỗ yên tĩnh. Ban ngày có thể ghé Bảo tàng tỉnh Cao Bằng. Nếu đi về phía Trùng Khánh, Phố đêm Co Sầu do UBND xã Trùng Khánh khai trương tối 31/8/2026 là một không gian tương tự ở quy mô xã.

Đèo Khau Cốc Chà nằm trên quốc lộ 4A ở xã Xuân Trường, cách trung tâm xã Bảo Lạc (thị trấn Bảo Lạc cũ) khoảng 17 đến 18 km theo hướng đi Hà Quảng, và cách trung tâm tỉnh gần 90 km. Đèo chỉ dài khoảng 2,5 km nhưng có 14 khúc cua tay áo, xếp thành 15 tầng bám vào sườn núi Cốc Chà. Theo người dân được báo dẫn, "Khau" trong tiếng Tày là đèo, còn Cốc Chà là tên một bản người Tày trên đỉnh đèo và cũng là tên một loài cây mọc nhiều ở đây.

Người dân quen gọi con đường cũ là Mẻ Pia. Theo lời kể, từ thời Pháp đây chỉ là lối mòn rộng khoảng 40 cm, người đi bộ hoặc cưỡi ngựa thồ hàng. Giai đoạn 2009 đến 2011, tỉnh mở rộng mặt đường lên 5 m, rải nhựa, xẻ sâu vào vách đá ở các khúc cua. Năm 2023, Bộ Giao thông vận tải cho phép sửa chữa, xử lý các vị trí nguy cơ mất an toàn với kinh phí khoảng 39 tỷ đồng: mở rộng tầm nhìn, thảm lại mặt đường, bổ sung hệ thống an toàn và làm điểm dừng xe ở đỉnh đèo để kiểm tra kỹ thuật trước khi xuống dốc.

Đi qua đèo, bạn chỉ thấy từng khúc cua nối nhau; muốn nhìn đủ 15 tầng phải lên điểm ngắm trên núi Pác Thốc. Lối lên từng là đường mòn do một gia đình chăn dê ở đỉnh đèo phát quang, sơn mũi tên chỉ lối; năm 2024, huyện Bảo Lạc cũ làm con đường đi bộ dài khoảng 2 km từ đỉnh đèo, đi chừng 30 phút dưới tán rừng. Từ điểm ngắm, cả con đèo hiện ra uốn khúc giữa sườn núi. Mùa xuân có đào rừng nở trên các sườn, cuối tháng 3 hoa lê trắng các bản quanh đó.

Đường đèo dốc cao, nhiều khúc ngoặt gấp. Báo Cao Bằng khuyên kiểm tra xe thật kỹ trước khi đổ đèo, và người tay lái yếu, chưa quen đường núi không nên tự lái. Xuân Trường quanh năm dễ có sương mù, lúc đó đường tới đèo nguy hiểm; ai muốn ngắm mây nên đến từ chiều hôm trước, cắm trại và đi nhóm từ 4 người trở lên. Theo một tạp chí dẫn ảnh Báo Lao Động, đầu năm 2025 đèo đã sửa xong nhưng vài điểm sạt lở sau bão Yagi tháng 9/2024 còn chờ xử lý, vì vậy nên hỏi tình trạng đường trước khi đi.

Trên lối lên điểm ngắm không có hàng quán, bạn mang theo nước, đồ ăn nhẹ và giày bám tốt. Năm 2023, điểm ngắm từng bị xả rác dù đã có thùng rác; hãy mang rác xuống. Bản Cốc Chà trên đỉnh đèo là nơi người dân đang sống: đỗ xe gọn ở điểm dừng, không vào vườn nhà khi chưa được mời.

Khau Cốc Chà nằm trên tuyến nối Công viên địa chất Non nước Cao Bằng với Cao nguyên đá Đồng Văn, cách đèo Mã Pì Lèng khoảng 80 km. Đèo hợp với người đi xe máy, ô tô đã quen đường núi và người đi bộ khỏe; không hợp người say xe, sợ độ cao. Nếu muốn nghỉ lại một đêm trong vùng Bảo Lạc, làng du lịch cộng đồng Khuổi Khon của người Lô Lô ở xã Hưng Đạo là một lựa chọn.

Ẩn mình giữa những dãy núi vùng Bảo Lạc, Khuổi Khon là một xóm nhỏ của người Lô Lô, nơi nhịp sống bản địa vẫn hiện diện trong từng nếp nhà, bếp lửa và khung cửi. Từ trung tâm thành phố Cao Bằng, hành trình đến đây dài hơn 120 km; từ trung tâm huyện Bảo Lạc cũ khoảng 16 km. Theo biển chỉ dẫn “Làng du lịch cộng đồng xóm Khuổi Khon”, con đường bê tông uốn quanh sườn núi thêm khoảng 5 km sẽ đưa bạn vào một không gian yên tĩnh, bao quanh bởi ruộng bậc thang và những nương ngô. Từ ngày 1/7/2025, Khuổi Khon thuộc xã Hưng Đạo.

Đây là nơi sinh sống chủ yếu của người Lô Lô đen, nổi bật với trang phục truyền thống lấy màu đen làm chủ đạo. Những ngôi nhà sàn lợp ngói âm dương nằm xen giữa núi rừng, còn bếp lửa giữa nhà vẫn là trung tâm của đời sống gia đình và cũng là nơi đón tiếp khách. Người Lô Lô có tục ủ than dưới lớp tro để giữ bếp không tắt, như một cách gìn giữ ngọn lửa của gia đình và cộng đồng.

Khuổi Khon phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa Lô Lô thông qua một đề án có kinh phí 5 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu phát triển văn hóa. Năm 2020, năm ngôi nhà truyền thống được tu bổ; đến tháng 2/2022, nhà sinh hoạt cộng đồng được khánh thành, trở thành nơi lưu giữ nhiều hiện vật và không gian sinh hoạt văn hóa của bản làng. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu trống đồng Lô Lô, trang phục truyền thống, khung cửi, sa quay sợi, loỏng đập lúa, yên ngựa thồ hàng hay những món đồ chơi bằng gỗ. Đội văn nghệ của xóm cũng phục dựng và biểu diễn những tiết mục gắn với văn hóa Lô Lô như đánh trống đồng, nghi lễ đám cưới và lễ cúng thần rừng cầu mưa.

Sau khi ghé nhà sinh hoạt cộng đồng, hãy thử ở lại một đêm trong nhà sàn homestay để cảm nhận rõ hơn đời sống nơi đây. Bữa cơm có thể bắt đầu bằng thịt lợn chua, bánh chưng đen hay thịt treo gác bếp; buổi chiều là lúc bạn ngồi bên khung cửi, thử thêu, mặc trang phục Lô Lô hoặc tham gia những trò chơi dân gian như tung còn, đánh yến, đánh sảng. Khi ngày dần xuống, lên ngọn đồi phía sau xóm để nhìn toàn cảnh Khuổi Khon giữa núi rừng là một trải nghiệm đáng nhớ.

Khuổi Khon không phải điểm đến dành cho một chuyến đi vội. Nơi này phù hợp với những ai muốn ngủ lại nhà sàn, tìm hiểu nghề dệt, thêu, lắng nghe tiếng trống đồng và bước chậm vào đời sống của một cộng đồng Lô Lô vẫn đang gìn giữ bản sắc giữa vùng núi Cao Bằng. Đường đến khá xa và dịch vụ còn đơn giản, nhưng chính sự mộc mạc ấy lại là điều khiến Khuổi Khon trở nên đáng để tìm đến.

Cách thác Bản Giốc khoảng 500 m, chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc dựng trên sườn núi Phia Nhằm, xã Đàm Thủy, hướng chính nhìn thẳng ra thác. Chùa khởi công tháng 6/2013, khánh thành ngày 15/12/2014 trên khuôn viên khoảng 3 ha; lễ khánh thành do Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và UBND tỉnh Cao Bằng tổ chức. Tổng cục Du lịch và Báo Cao Bằng gọi đây là ngôi chùa đầu tiên được xây dựng trên vùng biên cương phía Bắc.

Tên chùa ghép ba lớp nghĩa, theo lời vị sư quản lý chùa kể với VOV: Phật Tích là tên một ngôi chùa ở Bắc Ninh, Trúc Lâm là thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, Bản Giốc là địa danh nơi chùa đứng. Đây là công trình mới, không phải di tích được xếp hạng.

Chùa làm theo lối kiến trúc truyền thống Việt, VOV mô tả là theo kiến trúc thời Lý - Trần: kết cấu gỗ lim, đá tảng, gạch ngói cổ truyền, mái đao, câu đối viết bằng chữ quốc ngữ. Điểm nhấn là lầu chuông Đại hồng chung Thiên Bảo đúc bằng đồng nặng 1,5 tấn; trên thân chuông khắc thơ của cố Giáo sư Vũ Khiêu, mở đầu bằng câu "Tiếng chuông vang trên đất Việt Nam, Từ ngọn thác dạt dào Bản Giốc".

Đi từ dưới lên, bạn qua tam quan, lầu chuông, rồi trên đường lên Tòa Tam Bảo gặp một vòm hang lớn trông như miệng rồng ngậm ngọc quay ra hướng thác; đó là cửa động nằm ngay trong núi Phia Nhằm. Trước Tam Bảo là lầu tượng Quan Thế Âm Bồ Tát. Khuôn viên còn có nhà thờ Tổ, vườn tượng La Hán, đền Mẫu thờ Việt Nam Triệu Tổ Hùng Vương và Đức Thánh Trần, đền thờ Nùng Trí Cao, nhân vật thế kỷ 11 của Cao Bằng, cùng nơi thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các anh hùng liệt sĩ.

Từ sân chùa nhìn xuống là thác, sông Quây Sơn và đồng ruộng; phía núi đối diện là công trình của nước láng giềng. Chùa nằm lưng chừng núi, người đi lại khó nên tính trước quãng đường lên Tam Bảo. Ngày lễ, tết khách đông; người dân trong xã thường lên chùa vào mùng 1, ngày rằm và dịp lễ tết. Giờ mở cửa và quy định riêng của nhà chùa chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động: ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không leo lên bệ tượng, hỏi nhà chùa trước khi thỉnh chuông hay chụp ảnh trong điện. Khu vực sát biên giới, nên mang giấy tờ tùy thân.

Chùa hợp với người đến thác Bản Giốc muốn một điểm nhìn toàn cảnh và tìm hiểu cách một ngôi chùa mới gắn với vùng biên. Nếu bạn muốn một di tích lịch sử có hồ sơ xếp hạng, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó ở xã Trường Hà là lựa chọn phù hợp hơn.

Hồ Thang Hen là hồ lớn nhất trong quần thể 36 hồ tự nhiên giữa vùng núi đá vôi của xã Trà Lĩnh, cách trung tâm tỉnh khoảng 30 km về phía đông. Đường quen đi là theo quốc lộ 3 đến đèo Mã Phục rồi rẽ theo tỉnh lộ 205 thêm gần 10 km, mất khoảng một giờ xe máy. "Thang Hen" trong tiếng Tày nghĩa là "đuôi ong": nhìn từ trên cao, hồ hình thoi giống đuôi một con ong.

Ba mươi sáu hồ có bờ riêng, cách nhau vài chục đến vài trăm mét, nhưng thông nhau qua hệ thống hang và sông ngầm; mỗi hồ có tên tiếng địa phương như Thang Vạt, Nà Ma, Thang Loỏng, Thang Hoi. Tài liệu địa chất của Sở Tài nguyên và Môi trường ghi quần thể phát triển trong đá vôi hệ tầng Bắc Sơn, các hồ nằm ở đáy lũng kín, mực nước dao động khoảng 20 m quanh mức 600 m; theo khảo sát của đoàn chuyên gia hang động Pháp - Việt năm 2012, một phần hệ thống hang ngầm nối với hồ phát triển tới 820 m và sâu 54 m. Nhiều bài báo lại ghi hồ ở độ cao hơn 1.000 m; hai con số này lệch nhau.

Báo Cao Bằng ghi hồ Thang Hen dài gần 2.000 m, rộng 500 m, sâu tới 40 m; cổng thông tin tỉnh ghi dài hơn 1.000 m. Năm 2001, hồ được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận xếp hạng quốc gia. Quanh hồ là bờ vực đá dựng đứng sâu 5 đến 30 m, rừng có cây nghiến trăm năm, lan rừng. Mực nước đổi theo mùa; có bài kể vào tháng 9, tháng 10 nước hồ có lúc rút rất nhanh trong vài giờ rồi lại đầy.

Tương truyền, chàng Sung đỗ làm quan, được về quê bảy ngày, cưới nàng Boóc rồi mải vui quên ngày trở lại kinh. Đêm cuối chàng chạy trong rừng được 36 bước thì ngã đập đầu vào núi mà chết; 36 bước chân thành 36 hồ, nơi chàng nằm xuống là hồ Thang Hen. Người dân còn kể mùa mưa, nước đổ vào hang Thang Hen ở mạn đông bắc hồ vang như trống chiêng, lúc "thần hồ mở hội".Khu du lịch sinh thái bên hồ do một doanh nghiệp đầu tư từ năm 2007, có nhà sàn gỗ, nhà hàng, thuyền; năm 2022 có thêm khu lều glamping với chèo SUP, lửa trại. Bạn có thể ngồi thuyền đi từ hồ này sang hồ khác, dạo quanh bờ, ăn cá rầm xanh, cá anh vũ, tôm núi, gà đồi, rau bò khai và rượu ngô men lá. Gần hồ có làng Lũng Táo với nhà sàn gỗ nghiến; cách khoảng 2 km là Mắt Thần Núi.

Làng quanh hồ là nơi người Tày, Nùng, Mông sinh sống; xin phép trước khi vào nhà hay chụp ảnh người dân. Thang Hen hợp với gia đình, nhóm bạn muốn nghỉ một đêm bên hồ, đi thuyền, ăn món địa phương. Ai thích tự đi bộ, cắm trại trên bãi cỏ rộng thì Mắt Thần Núi ở gần đó sẽ hợp hơn.

Từ khu di tích Pác Bó xuôi theo suối Lê Nin chừng 5 km là làng Nà Mạ, xã Trường Hà, quê của Kim Đồng. Khu di tích nằm cách tỉnh lộ 203 khoảng 200 m, có tường rào bao quanh, và là một cụm trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó.

Kim Đồng tên thật là Nông Văn Dền, người Nùng, sinh năm 1929. Ngày 15/5/1941, Đội Nhi đồng cứu quốc được lập ở Nà Mạ, Kim Đồng làm đội trưởng; đội này là tiền thân của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh. Tháng 8/1942, anh được gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tại hang Nộc Én trên núi sau làng. Sáng 15/2/1943, khi phát hiện địch lùng sục, anh đánh lạc hướng để cán bộ cách mạng rút an toàn và bị bắn hy sinh, khi vừa tròn 14 tuổi. Năm 1997, anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Khu di tích được dựng bằng phong trào "Kế hoạch nhỏ" của thiếu nhi cả nước do Trung ương Đoàn phát động, khánh thành ngày 15/5/1986. Tài liệu của tỉnh ghi nơi đây được xếp hạng di tích quốc gia năm 2011, còn Báo Cao Bằng ghi năm 2012. Phần mở rộng sau này rộng 12 ha, chia khu A 7 ha và khu B 5 ha.

Trung tâm là khu mộ dưới chân núi Tèo Lài: mộ Kim Đồng, bên trái là mộ mẹ anh, phía sau là tượng đài anh mặc bộ quần áo Nùng, tay nâng con chim bồ câu đưa thư. Trước tượng có 14 bậc đá và 14 cây lát, ứng với 14 mùa xuân của anh. Quanh đó có quảng trường, nhà trưng bày, nhà tưởng niệm, nhóm tượng các anh hùng tuổi thiếu niên và nhà sàn Kim Đồng. Hang Nộc Én và nhà bia Pò Đoi - Thoong Mạ, nơi thành lập Đội, là hai điểm khác trong cụm.

Tháng 5, nhất là quanh ngày 15/5, khu di tích đón nhiều đoàn thiếu nhi về dâng hương, kết nạp đội viên, cắm trại; ngày 11/5/2026 tại đây có Hành trình về nguồn kỷ niệm 85 năm thành lập Đội. Muốn không gian yên tĩnh thì nên tránh dịp này. Giờ mở cửa, phí tham quan của khu Kim Đồng chưa có công bố chính thức riêng, nên hỏi trước khi đi.

Đây là khu mộ, nơi tưởng niệm: ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không trèo lên tượng đài. Nà Mạ là làng đang có người sinh sống, hãy xin phép trước khi chụp ảnh người dân. Trường Hà là xã sát biên giới, nên mang theo giấy tờ tùy thân.

Nơi này hợp với gia đình có trẻ em, đoàn học sinh và người muốn biết lịch sử Đội Thiếu niên. Nếu muốn hiểu trọn giai đoạn 1941 đến 1945 với hang Cốc Bó, lán Khuổi Nặm và một nhà trưng bày lớn, hãy dành thời gian cho Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó cách đó khoảng 5 km, rồi ghé Kim Đồng trên đường về.

Chợ phiên Bảo Lạc họp trên một con phố nhỏ ở trung tâm thị trấn Bảo Lạc cũ, nay thuộc xã Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng: một bên là bờ sông Gâm, một bên là dãy nhà nhỏ dựa vào vách núi. Từ thành phố Cao Bằng lên đây khoảng 150 km, báo chí tả là mất chừng nửa ngày qua đường đèo dốc.

Chợ họp năm ngày một phiên, vào các ngày 5, 10, 15, 20, 25 âm lịch hằng tháng; một bài năm 2022 ghi thêm ngày 30. Báo chí gọi đây là chợ đầu mối khu vực miền Tây của tỉnh. Năm 2014, lãnh đạo địa phương và ban quản lý chợ cho biết sức mua bán ở phiên Bảo Lạc gấp đôi các phiên chợ khác, và lái buôn trung chuyển qua đây số lượng lớn ngô, bún khô, hà thủ ô, trâu, bò, lợn.

Người đi chợ là đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ từ các bản quanh vùng; có nhà cách chợ hai ba chục cây số, như ở các xã Hồng Trị, Cô Ba, Khánh Xuân, Xuân Trường cũ. Phụ nữ Mông, Dao, Lô Lô mặc váy áo nhiều màu; phụ nữ Nùng, Tày quấn khăn mỏ quạ, bán tạp hóa, vải, chỉ màu. Sạp vải của người Mông, người Tày bày những bộ váy thêu tay.

Nên đến từ sáng sớm, khi bà con từng tốp kéo về. Dãy hàng bày rau rừng, gà, cá sông, măng, củ ấu, gừng, ngô, bí, mật ong; phiên giáp Tết có thêm lá dong, gạo nếp làm bánh. Cuối chợ có lò rèn sửa nông cụ và chỗ buộc bò. Hàng ăn đông khách: phở bánh phơi khô chan nước xương, thịt lợn quay, thịt lợn chua ủ lên men, bánh bò, khẩu sli, bánh chưng đen, lạp sườn hun khói, bánh rán. Nhiều người ăn bữa trưa ngay ở chợ.

Chợ đã khác xưa: người bản xa không còn đi ngựa, đi bộ từ hôm trước rồi ngủ đêm ở đình chợ, mà đi xe máy; hàng hóa cũng nhiều hơn. Báo Cao Bằng năm 2020 tả chợ tan dần khi mặt trời đứng bóng, nên buổi sáng là lúc đông nhất.

Hạn chế cần biết: đường lên Bảo Lạc xa và nhiều đèo; giờ họp và phí chưa có công bố chính thức; phiên giáp Tết rất đông, dãy hàng chỉ chừa lối đi. Phần lớn mô tả trên báo là từ các năm 2014 đến 2025, nên hỏi lại tại chỗ.

Chợ còn là nơi bà con gặp gỡ, hẹn hò, nhắn việc cưới, việc làng. Hỏi trước khi chụp ảnh cận người, nhất là phụ nữ và trẻ nhỏ mặc trang phục truyền thống; tránh đứng chắn lối ở khu bán gia súc; mặc cả nhẹ nhàng.

Chợ hợp với người đi tuyến miền Tây Cao Bằng muốn xem một phiên chợ đông của nhiều dân tộc, dễ ghép với Làng du lịch cộng đồng Khuổi Khon của người Lô Lô, cách trung tâm Bảo Lạc cũ khoảng 16 km. Nếu lịch đi rơi vào ngày đuôi 1 và 6, có thể chọn chợ phiên Phja Đén ở xã Thành Công.

Mỗi năm một lần, ngày 27 tháng Ba âm lịch, xã biên giới Tổng Cọt của tỉnh Cao Bằng họp chợ tình. Người địa phương gọi phiên này là "Háng Tán". Theo cổng thông tin của xã, đây là dịp để những người yêu nhau mà không thể nên duyên có cơ hội gặp lại, trò chuyện, ôn lại chuyện xưa; phiên chợ được duy trì từ nhiều đời, trọng tâm là văn hóa của người Nùng và người Mông trên địa bàn.

Tổng Cọt nằm ở vùng Lục Khu, trên Quốc lộ 4A. Ngày thường, chợ trung tâm xã họp phiên vào các ngày 2, 7, 12, 17, 22, 27 âm lịch hằng tháng, bán hàng hóa, giống cây, vật nuôi, nông sản. Phiên chợ tình thì chỉ có một lần trong năm; từ Tổng Cọt đi Khu di tích Pác Bó khoảng 27 km, đi núi Mắt Thần khoảng 22 km.

Theo Báo Cao Bằng, từ sáng sớm đồng bào mặc trang phục truyền thống vượt núi về chợ; có người tìm lại lời hẹn cũ, gặp lại bạn tình năm xưa, ngồi bên bát rượu nghe shi lượn, dá hai, nàng ới. Cổng thông tin xã ghi lễ hội có truyền thống hát giao duyên nam nữ đối đáp, tài sli, hà lều, và nhiều đôi đã nên duyên vợ chồng từ đây.

Ngày nay chợ tình là ngày hội do UBND xã tổ chức. Kỳ 2024 (5/5/2024) có múa lân, gian hàng đặc sản, thi lày cỏ, kéo co, hát dân ca, bóng đá, bóng chuyền. Kỳ 2026 (13/5/2026) thêm trưng bày trang phục Nùng, Mông, nhạc cụ, công cụ lao động, sản phẩm OCOP, tung còn, ném pao và lần đầu thi ngựa đẹp. Món được nhắc nhiều nhất là đậu chao: đậu phụ rán ngập mỡ đến khi nổi, ăn nóng với tương, đặc sản lâu đời của xã. Lày cỏ là trò đoán số ngón tay của người Tày, Nùng, hai người cùng hô một con số rồi xòe tay.

Nói thẳng về hạn chế: chưa có công bố chính thức về lịch giờ chi tiết, bãi giữ xe hay đầu mối liên hệ, và nguồn viết về chợ chủ yếu là bài tin các kỳ gần đây. Ngày hội đông người; năm 2026 xã bố trí 5 tổ công tác phân luồng trên Quốc lộ 4A.

Những cuộc gặp lại và câu hát đối đáp ở chợ là chuyện riêng của người trong cuộc, nhiều người đã đứng tuổi. Hãy hỏi trước khi quay phim, chụp cận các cặp đang hát hay trò chuyện, và không trêu đùa về chuyện "tìm người yêu cũ". Tổng Cọt là xã biên giới, bạn nên mang theo giấy tờ tùy thân.

Chợ tình Tổng Cọt hợp với người muốn thấy một phiên chợ vùng cao có hát giao duyên, ăn đậu chao nóng và kết hợp đi Pác Bó trong ngày. Nếu bạn đến Cao Bằng vào tháng Giêng, chợ tình Hạ Lang (háng pha làng) ở vùng Bằng Ca, Lý Quốc họp khoảng 28 tháng Giêng đến mùng 1 tháng Hai là lựa chọn khác.

Động Ngườm Ngao nằm trong lòng một ngọn núi đá vôi ở bản Gun, xã Đàm Thủy, cách thác Bản Giốc khoảng 3 đến 5 km tùy nguồn. Trong tiếng Tày, ngườm là hang, ngao là hổ. Tương truyền xưa trong động có nhiều hổ dữ, người dân đặt bẫy bắt hết rồi đặt tên hang theo chúng; một cách giải thích khác cho rằng tiếng suối ngầm chảy ra sông Quây Sơn vọng vào vách hang nghe như tiếng hổ gầm.

Động được phát hiện năm 1921, tỉnh đầu tư đưa vào khai thác du lịch từ năm 1996 và được công nhận danh thắng cấp quốc gia năm 1998. Đội khảo sát hang động Hoàng gia Anh năm 1995 đo được 2.144 m với ba cửa: Ngườm Lồm dưới chân khe núi, mát lạnh quanh năm; Ngườm Ngao cách chân núi vài trăm bậc; Bản Thuôn phía sau núi, sát xóm Bản Thuôn. Theo khảo sát năm 2016 của Viện Địa chất khoáng sản được TTXVN dẫn, động dài 2.769,6 m, sâu 61,1 m, có hai tầng hang và năm cửa; đoạn mở cho khách dài khoảng 945,8 m với hai cửa.

Từ đường vào, bạn đi bộ hơn 700 m qua một thung lũng ruộng và hẻm núi đã xây bậc. Bên trong, động chia thành khu "tứ trụ" với bốn cột đá, khu trung tâm rộng nhất và khu "châu báu" ở cuối, nơi nhiều khối thạch nhũ lấp lánh dưới đèn. Người địa phương đặt tên cho từng khối theo hình dáng: đài sen úp ngược, cột đá cô đơn, thác vàng, thác bạc, cây san hô, đàn đá gõ ra tiếng.

Điều nên nhìn xuống chân là sàn động. Sàn đá vôi bị xâm thực, phong hóa qua thời gian dài thành những gờ nhỏ xếp tầng như ruộng bậc thang, được báo chí nhắc như nét riêng của Ngườm Ngao. Tương truyền về khối đài sen úp ngược: một người tu mãi không thành nên úp đài sen xuống và hóa thành cột đá đứng bên cạnh.

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, nhiệt độ trong động khoảng 18 đến 25 độ C. Lối đi có chỗ hẹp chỉ vừa một người, có đoạn nhũ đá chắn ngang phải cúi người mới qua. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại chỗ hoặc qua đơn vị lữ hành.

Nhũ đá hình thành rất chậm; đừng chạm, bẻ hay khắc lên đá, và đi đúng lối để không làm mòn các gờ "ruộng bậc thang" trên sàn. Động nằm trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Ngườm Ngao hợp với gia đình và người thích hang động, địa chất, nhất là vào mùa khô khi thác ít nước. Người ngại không gian hẹp hoặc khó cúi người nên cân nhắc; khi đó thác Bản Giốc cùng xã là cảnh quan ngoài trời dễ đi hơn.

Mỗi năm vào đêm mùng 9 và ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch, người Cao Bằng kéo về đền Kỳ Sầm ở thôn Bản Ngần, phường Nùng Trí Cao, dự Lễ hội Đền Kỳ Sầm tưởng nhớ Khâu Sầm Đại Vương Nùng Trí Cao. Báo Cao Bằng xếp đây vào các lễ hội lớn của tỉnh; năm 2026 lễ hội do phường Nùng Trí Cao tổ chức, những năm trước do xã Vĩnh Quang và thành phố Cao Bằng cũ đứng ra.

Phần lễ diễn ra trong đêm mùng 9. Khoảng 23 giờ 30, sau hồi trống và kèn, đoàn nam thanh nữ tú dâng lễ vào đền; các cụ cao niên dâng rượu hoặc dâng trà, đọc sớ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Báo Nhân Dân năm 2023 ghi thêm nghi thức rước cung tiến dâng lễ và thỉnh chuông. Theo Báo Cao Bằng, các nghi lễ này được khôi phục gần với cách làm ngày xưa.

Cũng trong đêm khai hội, hàng nghìn người đến thắp hương, xin lộc đầu năm. Với nhiều gia đình, đây là dịp cầu sức khỏe và làm ăn thuận lợi; trong tín ngưỡng dân gian, Nùng Trí Cao còn được coi là vị thần giúp mùa màng và chăn nuôi.

Ngày mùng 10 là phần hội. Các trò chơi lặp lại qua nhiều năm gồm đu tre, tung còn, lày cỏ, đi cà kheo, bịt mắt đập niêu, cờ tướng, cờ người; năm 2026 có thêm đu cột chuối. Bên cạnh là không gian hát then, đàn tính, chỗ chế tác đàn tính, viết thư pháp và bày sản vật địa phương. Năm 2026, chiều mùng 9 còn có hội thi ẩm thực của 10 đội tổ dân phố và chương trình nghệ thuật "Âm vang Nùng Trí Cao, Sắc xuân Kỳ Sầm".

Nói thẳng về hạn chế: đêm khai hội rất đông; ngày dương lịch thay đổi mỗi năm và chương trình cụ thể chỉ công bố sát ngày, nên theo dõi thông báo của phường Nùng Trí Cao. Báo Cao Bằng từng nêu cảnh người châm hương ngay trước cửa đền dù ban tổ chức đã bố trí nơi đốt hương riêng.

Phần lễ đêm mùng 9 là nghi thức của ban tổ chức và các cụ cao niên, không phải tiết mục biểu diễn. Bạn đứng ngoài quan sát, nhường lối cho đoàn dâng lễ, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp cận người hành lễ.

Lễ hội hợp với người muốn thấy một đêm hội đền của người Tày, Nùng và chơi trò dân gian đầu xuân. Muốn xem kiến trúc và ban thờ trong yên tĩnh, hãy đến Đền Kỳ Sầm ngày thường. Nếu chỉ có dịp đầu tháng Giêng, Lễ hội Đền Vua Lê ngày mùng 6 ở phường Thục Phán diễn ra sớm hơn ba ngày.

Ở khu trung tâm Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, xã Trường Hà, ngay cạnh Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, là tòa nhà mang biển "Nhà trưng bày Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó". Công trình khởi công tháng 12/2015, hoàn thành tháng 8/2017 và khai trương ngày 3/10/2017, cùng ngày đưa xe ô tô điện vào phục vụ khách.

Pác Bó có nhà trưng bày từ tháng 2/1971. Nhà mới được thiết kế rộng hơn, mở rộng nội dung và hiện vật trên nền nhà trưng bày cũ, gắn với Đền thờ thành một tổng thể. Theo báo Nhân Dân, hạng mục nhà trưng bày và nhà làm việc có diện tích sử dụng khoảng 5.700 m², tổng mức đầu tư hơn 42 tỷ đồng.

Không gian trưng bày đặt ở tầng 2. Giữa sảnh khánh tiết là bức phù điêu đá: phần chính diện khắc cảnh Nguyễn Ái Quốc và năm đồng chí vượt cột mốc 108 về nước ngày 28/1/1941, dựa theo tranh "Bác Hồ về nước" của họa sĩ Trịnh Phòng; bên trái là lán Khuổi Nặm, cây đa Tân Trào và Quảng trường Ba Đình. Trần sảnh làm bằng gỗ tự nhiên với hình tượng văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Nội dung chia năm chủ đề, đi từ truyền thống của các dân tộc Cao Bằng trước khi có Đảng, các chi bộ đầu tiên, Nguyễn Ái Quốc về nước lãnh đạo cách mạng tại Pác Bó, đến vai trò của Cao Bằng trong kháng chiến chống Pháp và Chiến dịch Biên giới 1950. Báo Cao Bằng nêu một số kỷ vật gắn với Bác như chiếc máy chữ, chiếc làn mây cũ, đôi dép cao su. Số lượng hiện vật chưa có công bố.

Từ ngày 4/7/2026, khu di tích không thu phí tham quan. Giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên gọi đường dây nóng 0835 792 828 trước khi đi. Dịp 30/4 và 1/5 khu di tích rất đông, khách phải chờ lâu mới tới lượt xe điện.

Nhà trưng bày nằm trong không gian tưởng niệm cùng Đền thờ: ăn mặc lịch sự, nói nhỏ, không chạm vào hiện vật và tủ kính.

Nên vào nhà trưng bày trước để nắm mạch sự kiện, rồi mới đi hang Cốc Bó, suối Lê Nin, lán Khuổi Nặm. Nếu bạn quan tâm Chiến dịch Biên giới 1950 hơn giai đoạn 1941, Nhà trưng bày Chiến thắng Đông Khê ở xã Đông Khê là lựa chọn phù hợp hơn.

Giữa trung tâm xã Đông Khê, sát quốc lộ 4A và cách trung tâm tỉnh Cao Bằng khoảng 40 đến 45 km, trong khuôn viên di tích Đồn Đông Khê, cùng lô cốt tháp canh, lô cốt phòng thủ và hầm ngầm được phục dựng, là Nhà trưng bày Chiến thắng Đông Khê. Nhà thuộc Khu di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950, do Ban Quản lý các di tích Quốc gia đặc biệt tỉnh quản lý.

Nội dung xoay quanh trận Đông Khê: 6 giờ sáng 16/9/1950 quân ta nổ súng, sau 54 giờ, 10 giờ sáng 18/9 làm chủ cụm cứ điểm, mở màn Chiến dịch Biên giới. Theo Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy (9/2026), nhà trưng bày lưu giữ hình ảnh, hiện vật, tư liệu về quá trình chuẩn bị, diễn biến, kết quả và ý nghĩa của chiến dịch; năm 2024, Ban Quản lý lập hồ sơ các hiện vật trưng bày.

Con số cụ thể duy nhất có nguồn là từ năm 2013: 54 hình ảnh, tư liệu, một cụm tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát trận Đông Khê và một thùng xăng phụ máy bay của địch do người dân sưu tầm; khi ấy Báo Cao Bằng nhận xét số hiện vật còn khá ít. Năm 2020, trại lính Pháp trong đồn được tu bổ, trưng bày thêm hơn 20 hình ảnh, hiện vật về trận đánh.

Sau nhà trưng bày, bạn có thể đi quanh lô cốt, hầm ngầm, ụ súng (mở lối năm 2023) và nghĩa trang liệt sĩ ngay cạnh đồn. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức; nên gọi tổ quản lý khu di tích theo số 094 9275396 trước khi đến.

Nghĩa trang cạnh đồn có hơn 200 mộ liệt sĩ hy sinh trong Chiến dịch Biên giới 1950, hãy giữ thái độ trang nghiêm.

Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử quân sự và cựu chiến binh đi theo quốc lộ 4A. Muốn hiểu vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chiến dịch, hãy đi tiếp sang Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh với Chiến thắng Chiến dịch Biên giới năm 1950 ở xã Đức Long, nơi cũng trưng bày hình ảnh, hiện vật, rồi leo 846 bậc đá lên đỉnh Báo Đông.

Bệnh viện Đa khoa tỉnh Cao Bằng là bệnh viện đa khoa công lập tuyến tỉnh, trực thuộc Sở Y tế, cơ sở 1 ở tổ 13, phường Tân Giang. Phòng cấp cứu làm việc 24/24; số đường dây nóng và cấp cứu công bố trên trang của bệnh viện là 0914 969 315. Bệnh viện có cơ sở 2 ở phường Nùng Trí Cao.

Theo trang chính thức, bệnh viện thành lập ngày 15/7/1979 theo quyết định của UBND tỉnh Cao Bằng, quy mô 560 giường nội trú, 38 khoa, phòng, trung tâm. Báo Cao Bằng tháng 3/2024 ghi bệnh viện hạng II tuyến tỉnh, 570 giường, mỗi năm có khả năng tiếp nhận 30.000 lượt bệnh nhân nội trú; trang bệnh viện năm 2026 ghi hạng "Cấp cơ bản".

Khoa Khám bệnh ở tầng 1 và 2 khu nhà K, có phòng trực cấp cứu, phòng tiếp nhận và các phòng khám Nội, Nhi, Ngoại, Sản, Lây và Da liễu, Tai mũi họng, Mắt, Răng hàm mặt, Đông y và phục hồi chức năng, Tâm thần, Viêm gan, bệnh mạn tính; khoa khám sức khỏe cho hồ sơ lái xe, du học, lao động nước ngoài. Phòng khám làm việc thứ Hai đến thứ Sáu, 7h00 đến 11h30 và 13h30 đến 17h00.

Dịp lễ, bệnh viện trực 4 cấp 24/24 giờ, gồm cả thường trực đường dây nóng. Trong 4 ngày nghỉ lễ Quốc khánh năm 2025, bệnh viện tiếp nhận 339 bệnh nhân, 27 ca cấp cứu do tai nạn giao thông, và chuyển 7 bệnh nhân lên tuyến Trung ương.

Hạn chế nói thẳng: năm 2024 bệnh viện báo cáo còn thiếu nhân lực bác sĩ chuyên sâu và một số thiết bị kỹ thuật cao; ca vượt khả năng điều trị được chuyển tuyến Trung ương. Giá dịch vụ công bố trên trang bệnh viện; khi đi khám, mang giấy tờ tùy thân và thẻ bảo hiểm y tế nếu có.

Đây là cơ sở đa khoa tuyến tỉnh ở trung tâm Cao Bằng. Khi gặp nguy hiểm ở xa, gọi 115 trước; thông tin số khẩn cấp và kênh hỗ trợ khác xem mục Thông tin hỗ trợ du khách Cao Bằng.

Cách trung tâm tỉnh Cao Bằng khoảng 50-55 km, sát biên giới Việt - Trung, Pác Bó là một trong những địa điểm gắn với những năm tháng hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc. Trong tiếng địa phương, “Pác Bó” có nghĩa là đầu nguồn. Ngày 28/1/1941, sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí trở về Việt Nam và chọn nơi đây làm căn cứ hoạt động.

Hành trình tại Pác Bó gắn với nhiều địa danh: từ nhà ông Lý Quốc Súng đến hang Cốc Bó, hang Lũng Lạn và lán Khuổi Nặm. Dòng suối Lê Nin, núi Các Mác, những tên gọi do Người đặt, nay trở thành những điểm biểu tượng của khu di tích. Đặc biệt, tại lán Khuổi Nặm, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 diễn ra từ ngày 10 đến 19/5/1941, với quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh.

Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, Pác Bó hiện có hệ thống tham quan gồm Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nhà trưng bày, hang Cốc Bó, suối Lê Nin và lán Khuổi Nặm. Từ bãi đỗ, xe điện đưa khách vào khu trung tâm; một số đoạn tiếp tục đi bộ theo đường đá.

Pác Bó phù hợp với người muốn tìm hiểu lịch sử cách mạng qua chính không gian nơi các sự kiện từng diễn ra. Khu di tích thường rất đông vào dịp lễ, vì vậy đi ngày thường sẽ thuận tiện hơn. Khi tham quan, nên giữ trật tự tại khu tưởng niệm và chú ý địa hình đá gập ghềnh trên đường vào hang, lán.

Dưới chân núi Phà Hùng, cách thành phố Cao Bằng khoảng 26 km, Phja Thắp là một bản của người Nùng An, nay thuộc xã Quảng Uyên. Khoảng 51 hộ dân ở đây gần như đều gắn với nghề làm hương - một nghề truyền thống đã tồn tại hơn 100 năm, thậm chí được các bậc cao niên trong bản cho rằng có lịch sử khoảng 200 năm. Từ năm 2016, Phja Thắp được đầu tư phát triển du lịch cộng đồng và trở thành một điểm đến trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Đi qua bản vào những ngày nắng, bạn dễ bắt gặp những bó chân hương nhuộm đỏ được dựng xòe trên sân, dọc đường hay trên những bờ rào đá, tạo nên khung cảnh rất riêng. Hương Phja Thắp được làm thủ công từ những nguyên liệu gần gũi với núi rừng như cây mai, lá cây bầu hắt, vỏ cây gạo và mùn cưa. Sau khi se và tạo hình, chân hương được nhuộm đỏ bằng nước lá cây chăm che. Với người Nùng An, khói hương vừa mang mùi thơm vừa là sợi dây kết nối con người với tổ tiên.

Du khách có thể ghé một gia đình làm hương, thử chẻ que, lăn bột, se hương và mua những bó hương thủ công mang về. Một số nhà sàn còn phục vụ homestay, để bạn ăn cơm lam, ngủ lại và sáng hôm sau cùng chủ nhà bắt đầu một ngày làm hương. Phja Thắp phù hợp cho một buổi trải nghiệm văn hóa hoặc một đêm lưu trú nhẹ nhàng.

Nằm giữa thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, Khuổi Ky là một ngôi làng của người Tày, nép dưới chân núi đá vôi, phía trước là dòng suối Khuổi Ky. Khoảng 1 ha của làng nổi bật với những ngôi nhà sàn đá, hàng rào, bậc thềm, lối đi và nhiều công trình sinh hoạt đều tận dụng đá tự nhiên. Nhà thường có ba gian, khung và sàn bằng gỗ, mái lợp ngói âm dương; tường đá dày có thể hơn 30 cm.

Khuổi Ky còn lưu giữ câu chuyện lịch sử gắn với thời nhà Mạc ở Cao Bằng. Theo Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, những ngôi nhà đá được hình thành từ cuối thế kỷ XVI; nhiều nguồn địa phương cho rằng khoảng 1594-1677, khi nhà Mạc xây dựng thành quách và hệ thống phòng thủ ở vùng Cao Bằng.

Với người Tày, đá còn mang ý nghĩa hơn một loại vật liệu. Tín ngưỡng thờ thần Đá khiến đá trở thành một phần trong đời sống tinh thần, được xem như lực lượng bảo vệ con người trước thiên nhiên. Bên cạnh đó, Then và đàn tính vẫn được cộng đồng gìn giữ và đưa vào hoạt động đón khách.

Bạn có thể ngủ trong nhà sàn đá, ăn cơm cùng gia đình, thử đi cấy, bắt cá suối hoặc nghe Then. Năm 2008, Khuổi Ky được công nhận là “Làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người”.

Cách trung tâm Cao Bằng khoảng 10 km về phía tây bắc, đền Vua Lê ở làng Đền, phường Thục Phán thờ vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi); tương truyền trong đền thờ vọng thanh kiếm và hoàng bào của nhà vua. Đền dựng trên gò Con Long, tức gò rồng, phía bắc thành Na Lữ, một trong bốn gò đất trong thành được đặt tên Long, Ly, Quy, Phượng.

Theo Báo Cao Bằng, thành Na Lữ do Cao Biền thời Đường đắp; thế kỷ XI, Nùng Tồn Phúc, cha của Nùng Trí Cao, xây thành và cung điện ở đây khi lập nước Trường Sinh năm 1039. Năm 1430, Bế Khắc Thiệu, thủ lĩnh người Tày khởi nghĩa chống quân Minh, cho tu sửa thành, lập lại cung điện. Năm 1431 vua Lê Lợi thân chinh lên Cao Bằng; sau sự kiện đó, nhân dân lập sinh từ thờ vua. Từ năm 1592, nhà Mạc chiếm thành Na Lữ làm nơi đóng đô.

Năm 1682, niên hiệu Chính Hòa thứ 3 đời vua Lê Hy Tông, quan trấn thủ Cao Bằng xin sửa thành cũ làm đền thờ vua Lê Thái Tổ, lấy áo bào và thanh kiếm thờ ở chỗ ngai vàng. Đó là đền Vua Lê ngày nay. Đền còn thờ các tướng sĩ có công chống giặc phương Bắc.

Đền xây kiểu chữ tam gồm ba nếp nhà, tường gạch vồ, mái ngói máng, cột kèo và hoành phi bằng gỗ chạm hình rồng, phượng. Cửa đền mở hướng đông nam nhìn ra sông Mãng; quanh đền có tường thành dài 600 m, phía trước là hai sân rộng khoảng 1.000 m². Trống, chiêng, kiếm, áo bào xưa phần lớn không còn; năm 2015 đền giữ được hai lư hương gang, một bia chữ Hán Nôm ghi tên người góp tu sửa và ba cây đèn. Năm 2024, hai cây đa và một cây ngọc lan trong khuôn viên được công nhận là cây di sản Việt Nam.

Đền còn là địa chỉ cách mạng. Năm 1936, đồng chí Hoàng Đình Giong chỉ thị thành lập Đoàn Thanh niên phản đế tại đây; năm 1944 đền là nơi họp hội nghị Liên tỉnh Cao - Bắc - Lạng; tháng 9/1945 là nơi tiễn quân Nam tiến. Ngày 20/4/1995, đền được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia; năm 2018 được đưa vào tuyến phía Bắc "Hành trình về nguồn cội" của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Đường bê tông dài 1,6 km dẫn vào đền, làm năm 2014. Từ chân gò, bạn đi bậc lên cổng, vào sân xem hoành phi, bia Hán Nôm và hai cây đa di sản. Giờ mở cửa, phí tham quan chưa có công bố chính thức. Ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch là Lễ hội Đền Vua Lê, rất đông; ngày thường hợp hơn để xem kỹ.

Đền là nơi thờ tự của người dân trong vùng: ăn mặc kín đáo, không trèo lên tường thành hay gốc cây di sản, hỏi trước khi chụp người đang lễ.

Đền Vua Lê hợp với người thích lần theo nhiều lớp lịch sử trên một gò đất, từ Nùng Tồn Phúc, Bế Khắc Thiệu, nhà Mạc đến phong trào cách mạng. Cùng phường Thục Phán có Vườn đá và hang Ngườm Slưa trên cùng tuyến tham quan công viên địa chất. Nếu muốn tìm hiểu riêng nhân vật Nùng Trí Cao, Đền Kỳ Sầm ở phường Nùng Trí Cao là lựa chọn khác.

Đông Khê nằm trên quốc lộ 4A, cách trung tâm tỉnh Cao Bằng khoảng 40 km về phía đông nam. Quanh đây là Khu di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950, gồm 19 di tích và điểm di tích chia thành 4 cụm, nay thuộc hai xã Đông Khê và Đức Long. Theo tài liệu của tỉnh, đây là chiến dịch đầu tiên và duy nhất Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ra mặt trận.

Tháng 6/1950, Trung ương Đảng quyết định mở Chiến dịch Biên giới, Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm chỉ huy trưởng. Bộ chỉ huy chọn đánh cứ điểm Đông Khê trước thay vì thị xã Cao Bằng. Đúng 6 giờ sáng 16/9/1950, quân ta nổ súng. Trên đỉnh núi Báo Đông, Chủ tịch Hồ Chí Minh theo dõi trận đánh bằng ống nhòm, khoảnh khắc được nghệ sĩ Vũ Năng An chụp lại. Sau 54 giờ, 10 giờ sáng 18/9, Đông Khê bị tiêu diệt hoàn toàn. Tiếp đó là các trận Khau Luông và Cốc Xả - Điểm cao 477 đầu tháng 10; ngày 3/10/1950 tỉnh Cao Bằng được giải phóng.

Di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017, là di tích quốc gia đặc biệt thứ ba của Cao Bằng sau Pác Bó và Rừng Trần Hưng Đạo.

Điểm dừng dễ nhất là Đồn Đông Khê ngay giữa trung tâm xã, sát quốc lộ. Lô cốt tháp canh, hai lô cốt phòng thủ và hầm ngầm được phục dựng trên nền cũ; còn sót một đoạn tường đồn Pháp dài gần 20 m, và từ năm 2023 có lối vào ụ súng, hầm ngầm phía nam đồn. Bên cạnh là nghĩa trang có hơn 200 mộ liệt sĩ hy sinh trong chiến dịch. Sang xã Đức Long là cụm di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh: Nhà tưởng niệm, nhà Sở chỉ huy chiến dịch, các hang Tác chiến, Quân báo, Thông tin và hang Không Hẩu. Từ đây, 846 bậc đá chia 79 cung bậc, tượng trưng 79 mùa xuân của Bác, dẫn qua hang Ngườm Cuông có bia khắc bài thơ Lên núi, lên đỉnh Báo Đông, nơi đặt cụm tượng mô phỏng bức ảnh năm 1950.

Nói thẳng: nhiều điểm không còn dấu tích. Đồn Pò Đình nay là cơ quan quân sự, nhà Phủ Thiện thuộc khu bệnh viện, sân bay Nà Cúm là ruộng; Khau Luông và Điểm cao 477 là núi rừng, chỉ còn hào công sự. Giai đoạn 2025 đến 2026, Nhà tưởng niệm, đường lên Báo Đông, đồn Nà Lạn được nâng cấp, có thể gặp khu vực thi công.

Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố riêng, nên liên hệ Ban Quản lý trước. Leo 846 bậc cần sức khỏe và giày bám tốt. Đỉnh Báo Đông chỉ cách biên giới khoảng 2 km, hãy mang giấy tờ tùy thân.

Nghĩa trang và nhà bia là nơi tưởng niệm, nên giữ trang nghiêm. Nếu đến Đông Khê ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch, bạn gặp hội tranh đầu pháo, lễ hội mùa xuân của người dân địa phương.

Nơi này hợp với người mê lịch sử quân sự, cựu chiến binh, đoàn học sinh. Nửa đầu năm 2026, khu di tích đón khoảng 8.274 lượt khách, Pác Bó khoảng 135.380 lượt. Nếu cần dịch vụ đầy đủ hơn như xe điện, nhà trưng bày, ki ốt, hãy chọn Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó ở xã Trường Hà.

Cuối tháng Giêng âm lịch, trung tâm xã Quảng Uyên (thị trấn Quảng Uyên cũ) mở Lễ hội Tranh đầu pháo, người địa phương còn gọi là hội Pháo hoa. Lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 2745/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020; Bằng công nhận được trao ngày 4/3/2022.

Hội gắn với miếu Bách Linh, ngôi miếu tương truyền có từ thời Lý, thờ 100 điều linh thiêng mà đứng đầu là con rồng. Vì vậy nghi lễ mở đầu là khai quang mở mắt rồng. Dân gian còn kể rằng thế kỷ XI, Nùng Trí Cao khao quân mừng thắng quân Tống đúng dịp hội ở vùng Quảng Nguyên, cho trai tráng chia đội tranh đầu pháo, quay lợn và bày mâm cơm trước cửa các nhà mời người đến hội. Từ đó, dịp lễ hội các gia đình trong vùng vẫn chuẩn bị mâm cơm mời bạn bè và khách thập phương.

Lễ hội diễn ra từ chiều 30 tháng Giêng đến hết mùng 2 tháng Hai âm lịch. Chiều ngày cuối tháng Giêng (năm 2023 là chiều 29), đoàn làm lễ đi lặng lẽ tới mỏ nước Bó Cốc Chủ dưới khe núi; rồng chưa được múa, trống chiêng chưa được đánh vì theo quan niệm rồng còn đang ngủ. Các bậc cao niên làm lễ khai quang, rồi rồng và lân múa quanh mỏ nước ba vòng, sau đó đến miếu Bách Linh, đền Nùng Trí Cao, đền Trần Hưng Đạo, chùa Thiên Phúc. Năm 2023, tối mùng 1 tháng Hai là lễ khai mạc với văn nghệ, múa rồng, múa lân.

Mùng 2 tháng Hai là ngày chính. Buổi sáng có lễ tế thần tại miếu Bách Linh với bốn kiệu rước, trong đó có kiệu lợn quay làm phần thưởng; đoàn rồng đi khắp phố tới từng nhà. Đầu pháo là một vòng sắt quấn tua ngũ sắc. Xưa vòng đặt trên chòi cao, đốt pháo cho rơi xuống; nay đã bỏ tục đốt pháo, người chủ lễ đứng trên cao tung vòng xuống sân. Các đội trai tráng của xã, xóm đã đăng ký lao vào tranh; đội giành được mang vòng đến tế thần và nhận thưởng, với niềm tin cả năm may mắn. Bên cạnh có thi quay lợn, gian hàng OCOP, lày cỏ, cờ tướng, tung còn.

Cần biết trước: ngày chính rất đông, báo chí ghi hàng nghìn đến hàng vạn người, sân tranh đầu pháo được đám đông vây kín. Chưa có công bố chính thức về vé, lịch giờ chi tiết hay đầu mối liên hệ; hãy xem thông báo của xã Quảng Uyên mỗi năm.

Phần lễ là nghi lễ tín ngưỡng: đi cùng đoàn khai quang thì giữ im lặng như người làm lễ, không chen vào khu tế ở miếu, hỏi trước khi chụp cận các cụ chủ lễ. Tranh đầu pháo chỉ dành cho các đội đã đăng ký; khách đứng ngoài sân. Nếu được một gia đình mời vào mâm cơm dịp hội, đó là tục mời khách của vùng này.

Lễ hội hợp với người thích không khí hội lớn có ngày cố định và muốn thấy một tục tranh lộc đầu năm. Nếu bạn muốn một hội nhỏ, gắn với ruộng đồng, các hội Lồng tồng tháng Giêng ở nhiều xóm Tày, Nùng là lựa chọn khác; cùng xã còn có làng rèn Pác Rằng và làng hương Phja Thắp để ghép hành trình.

Miếu Bách Linh nằm ở Phố Cũ, khu trung tâm thị trấn Quảng Uyên cũ, nay thuộc xã Quảng Uyên, dưới chân núi đá Cốc Bó. Người dân địa phương còn gọi là chùa Bách Linh. Miếu thờ một trăm điều linh thiêng của nhiều loài vật, đứng đầu là rồng, con vật đứng đầu tứ linh Long, Ly, Quy, Phượng.

Không ai còn nhớ miếu dựng từ năm nào. Theo Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, ban đầu miếu làm bằng gỗ. Đến năm Khải Định thứ sáu (các bài viết quy ra năm 1912), tri châu Quảng Uyên là Hà Lương Tín, người Thái Bình, thuê thợ miền xuôi lên xây lại bằng gạch, nên miếu mang dáng một ngôi chùa đồng bằng với tam quan, sân, tiền đường và hậu cung. Cách miếu khoảng 5 m về phía nam còn phiến đá khắc bài thơ chữ Quốc ngữ đề "Khải Định lục niên xuân", nhắc việc dựng đền thờ Bách Linh thần.

Phần giữ được dáng cũ nhiều nhất là cổng tam quan xây gạch, ba cửa vòng cuốn; hai cửa phụ nay đã bị bịt, chỉ còn cửa giữa với ba chữ "Bách Linh miếu" và hình rồng đắp nổi. Qua khoảng sân có tường đá bao quanh là tiền đường với ba bệ thờ và bức chạm rồng ngậm ngọc. Hậu cung không còn: theo Báo Cao Bằng, đồ thờ ở hậu cung mất sau năm 1979; năm 2000 người dân góp tiền làm lại mái tiền đường bằng vì kèo sắt. Miếu còn ba tấm bia đá.

Trong hai cuộc kháng chiến, miếu từng là kho lương thực, kho vũ khí và lớp học. Miếu được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 2856 ngày 2/12/2003 và là một điểm di sản trên tuyến phía Đông của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng.

Miếu gắn với Lễ hội Pháo hoa của Quảng Uyên, chính hội vào mùng 2 tháng 2 âm lịch. Phần lễ bắt đầu từ chiều 30 tháng Giêng với lễ khai quang mắt rồng ở mỏ nước đầu nguồn gần miếu. Chiều mùng 1 tháng 2, người dân đến miếu dâng lễ. Sáng mùng 2, đoàn kiệu và đoàn rồng đi từ miếu qua Đền thờ Nùng Trí Cao, Đền thờ Trần Hưng Đạo rồi khắp các phố. Chiều mùng 2 là phần hội với tranh đầu pháo, múa rồng, múa kỳ lân, tung còn, hát sli, lượn. Tục đốt pháo nay đã bỏ.

Hạn chế cần biết: miếu nhỏ, chỉ còn tam quan, sân và tiền đường; chưa có công bố chính thức về giờ mở cửa, người thuyết minh hay phí tham quan. Ngày hội thì người từ nhiều nơi đổ về, rất đông.

Miếu là nơi thờ tự của cộng đồng: ăn mặc kín đáo, không leo lên bệ thờ, không chạm vào bia đá và bia thơ, hỏi người địa phương trước khi chụp ảnh bên trong. Trong ngày hội, nhường đường cho đoàn rước và làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.

Miếu hợp với người muốn hiểu tín ngưỡng của thị trấn vùng Đông Cao Bằng hoặc đến đúng dịp Lễ hội Pháo hoa; có thể ghé khi đi các làng du lịch cộng đồng Pác Rằng, Phja Thắp cùng xã Quảng Uyên. Ai tìm một di tích tín ngưỡng xếp hạng quốc gia gần trung tâm tỉnh có thể chọn di tích quốc gia Đền Kỳ Sầm ở phường Nùng Trí Cao.

Xóm Hoàng Diệu thuộc xã Hạnh Phúc (xã Tự Do cũ), tỉnh Cao Bằng, nằm trong một thung lũng giữa núi đá, gần tuyến đường từ trung tâm tỉnh đi thác Bản Giốc. Người Nùng An ở đây đan nón chúp xà từ nhiều đời; những người lớn tuổi nhất trong xóm cũng không biết nghề có từ khi nào. Làng nghề nón lá xóm Hoàng Diệu được UBND tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống, cùng đợt với làng ngói Lũng Rì và làng miến dong Phia Đén (tin công bố tháng 1/2024).

"Chúp xà" trong tiếng Nùng chỉ phần chóp của nón. Nón có chóp nhọn, vành bè rộng, nên nhiều người gọi vui là nón kiếm hiệp hay nón kiếm khách. Khác nón lá quen thuộc ở miền xuôi, nón chúp xà có hai khung nan tre đan trùng khít, lá được kẹp ở giữa.

Vật liệu lấy ngay tại chỗ: thân mạy thàn và mạy mè, các loại tre, nứa trồng ở vườn nhà, bìa rừng; mạy thàn làm khung ngoài, mạy mè làm khung trong. Chẻ nan là công đoạn quan trọng nhất; lạt chẻ xong được làm nhẵn cạnh để không đứt tay. Người thợ đan theo khung mẫu, lớp ngoài đan kín không lộ mấu nối. Lá tre lớn (rộng 5 đến 6 cm, dài hơn 30 cm) được hong trên gác bếp đến khi ngả nâu, cùng lá chuối khô lót giữa hai khung, rồi ép chặt, cố định khung thứ hai, cắt tỉa. Nón xong lại được hong tiếp trên gác bếp để chống mối mọt, không cong vênh, không thấm nước. Tùy nguồn, một thợ làm khoảng 2 đến 4 chiếc mỗi ngày, chưa kể hàng tháng chuẩn bị nguyên liệu.

Năm 2024–2025, xóm có khoảng 113 hộ, trong đó 39 hộ còn làm nón (Báo Cao Bằng 10/2024 ghi 34 trên 112 hộ). Phần lớn vẫn làm ruộng, chăn nuôi, đan nón lúc nông nhàn; theo VietNamNet (6/2025), nón mang lại khoảng 25 đến 30 triệu đồng mỗi năm cho một hộ. Nón chúp xà Hoàng Diệu đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Nay nón ít người dùng đi làm đồng, chủ yếu được khách đặt mua làm quà; người trẻ ít theo nghề và nguồn nguyên liệu tự nhiên đang giảm.

Chưa có dịch vụ tham quan được công bố chính thức: bạn đến như khách ghé nhà, xem người làm đan nón ở hiên nhà và mua trực tiếp. Nón có nhiều cỡ, đường kính từ dưới 30 cm đến hơn 80 cm; theo Tuổi Trẻ (9/2025) giá thấp nhất khoảng 30.000 đến 40.000 đồng một chiếc, nên hỏi lại.

Đây là nhà ở của người Nùng An: xin phép trước khi vào sân, trước khi chụp ảnh người đang đan; không tự ý lấy lá, nan đang hong trên gác bếp. Mua trực tiếp từ người làm là cách ủng hộ nghề rõ ràng nhất.

Hoàng Diệu hợp với người thích đồ đan lát thủ công, muốn một món quà có câu chuyện rõ ràng, và khách đi tuyến thác Bản Giốc muốn dừng chân ngắn. Nếu bạn cần điểm có giờ mở cửa, thuyết minh hay trải nghiệm tự làm được tổ chức sẵn thì nơi này chưa đáp ứng; khi đó Làng du lịch cộng đồng Phja Thắp (làng hương, xã Quảng Uyên) là lựa chọn khác. Cách Hoàng Diệu vài cây số, cùng xã, là làng ngói âm dương Lũng Rì.

Xóm Lũng Rì thuộc xã Hạnh Phúc (xã Tự Do cũ), tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm xã Tự Do cũ khoảng 4 km và trung tâm huyện Quảng Hòa cũ khoảng 7 km. Người Nùng An ở đây làm ngói âm dương, còn gọi ngói máng, bằng tay từ nhiều đời; theo Báo Cao Bằng (2/2025), tất cả các hộ trong xóm đều có nhà sàn lợp ngói âm dương. Làng nghề ngói đất nung Lũng Rì được UBND tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống (tin tháng 1/2024); Báo Cao Bằng giới thiệu Lũng Rì như một điểm di sản làng nghề trong vùng Công viên địa chất Non nước Cao Bằng.

Ngói âm dương đi theo cặp: viên ngói máng (âm) ngửa lên, viên ngói bò (dương) úp xuống. Để có một mẻ ngói, người thợ ngâm đất sét với nước khoảng 10 ngày, lùa trâu giẫm 4 đến 5 ngày cho nhuyễn, ủ tiếp 5 đến 6 ngày, rồi dùng sợi dây căng xẻ từng lớp đất để nhặt sạn. Đất được cắt thành lát dày khoảng 1 cm, cuốn quanh khuôn gỗ hình trụ đường kính khoảng 25 cm có bốn gờ; mỗi khuôn cho bốn viên. Phôi phơi trên nền phủ trấu 30 đến 40 ngày, khô thì bẻ rời theo rãnh gờ.

Ngói được xếp vào lò nung khoảng 7 ngày đêm, lửa phải giữ đều để viên ngói không cháy, không sống, rồi để nguội hai đến ba tuần trong lò. Mỗi lò chứa khoảng 15.000 đến 20.000 viên; thợ ở đây nói mùa hè khô ráo cũng mất chừng ba tháng mới xong một lò.

Nghề đang thu hẹp. Khoảng năm 2010 đến 2015, 80% số hộ trong xóm làm ngói; nay còn 23 trên khoảng 80 hộ làm thường xuyên, mỗi hộ 2 đến 3 lò một năm. Đất phù hợp gần cạn, phải mua ở nơi khác; củi khan hiếm; tôn và ngói công nghiệp rẻ hơn; người trẻ đi làm khu công nghiệp. Ngói Lũng Rì vẫn được đặt mua đi Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Hà Nội, Hải Phòng, chủ yếu cho công trình du lịch, quán cà phê, đền, chùa và nhà sàn.

Chưa có dịch vụ đón khách được công bố chính thức; tỉnh đang xây dựng mô hình bảo tồn làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm. Đến Lũng Rì, bạn thấy hố nhào đất, sân phơi phôi ngói, lò nung và những mái nhà sàn lợp ngói âm dương trong thung lũng. Vì phôi phải phơi hơn một tháng, không phải lúc nào cũng gặp đủ công đoạn, nên hỏi trước.

Khi lò đang nung và ở hố đất nhão, giữ khoảng cách: không vào gần lò hay khu trâu nhào đất khi chưa được chủ lò cho phép. Nhà sàn là nhà ở của người Nùng An; xin phép trước khi vào sân và trước khi chụp người đang làm.

Lũng Rì hợp với người quan tâm kiến trúc nhà sàn, vật liệu truyền thống và người làm ảnh tư liệu. Không hợp nếu bạn cần tiện nghi, thuyết minh hay trải nghiệm tự làm được tổ chức sẵn; khi đó Làng du lịch cộng đồng Pác Rằng (làng rèn, xã Quảng Uyên) là một lựa chọn nghề thủ công khác. Cách Lũng Rì vài cây số, cùng xã, là làng nón chúp xà Hoàng Diệu.

Theo tỉnh lộ 202 vào xã Tam Kim, giữa trung tâm xóm Phai Khắt và sát đường là một ngôi nhà tường gạch có hàng rào bao quanh. Đó là Đồn Phai Khắt, một trong năm điểm của Khu di tích Quốc gia đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo; theo cổng thông tin tỉnh, đồn cách khu rừng nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân khoảng 7 km.

Ngôi nhà vốn của đồng chí Nông Văn Lạc, xây năm 1940, rộng 210 m², bốn gian, tường gạch, sàn gỗ nghiến, là ngôi nhà xây lớn nhất xóm khi ấy. Từ đây có đường đi Ngân Sơn, đường đi Nà Ngần và một lối độc đạo ra châu lỵ Nguyên Bình, nên đầu năm 1944 quân Pháp chiếm nhà làm đồn, rào quanh bằng cây vầu, đặt 21 lính dõng dưới quyền một đồn trưởng người Pháp.

Ba ngày sau lễ thành lập Đội, 17 giờ ngày 25/12/1944, Đội cải trang thành toán lính dõng đi tuần, cầm giấy tuần giả đóng dấu đỏ tiến vào đồn; đồng chí Võ Nguyên Giáp đóng vai cai đội. Trước đó, bé Hồng, cậu bé 12 tuổi trong làng, đã vào đồn nắm vị trí kho súng và giờ giấc của lính. Trận đánh diễn ra chớp nhoáng: Đội bắt sống 17 lính, thu 17 khẩu súng, viên đồn trưởng bị bắn khi từ châu lỵ trở về. Đây là trận thắng đầu tiên của đội quân tiền thân Quân đội nhân dân Việt Nam; sáng hôm sau Đội hạ tiếp đồn Nà Ngần.

Sau năm 1945, gia đình ông Lạc trở lại sống trong nhà. Năm 1989 Đại tướng Võ Nguyên Giáp về thăm đồn; năm 1994 ngôi nhà thành nhà trưng bày chiến thắng Phai Khắt. Năm 2014 một phần hiện vật được chuyển lên nhà trưng bày ở khu rừng Trần Hưng Đạo; năm 2019 đồn được bổ sung hiện vật và dựng lại không gian sinh hoạt của đồn trưởng và lính dõng. Bạn vào qua cổng, xem các gian trưng bày hình ảnh, hiện vật về lễ thành lập và hoạt động của Đội, rồi ra phía sau xem trạm gác dựng mô phỏng.

Quy mô di tích nhỏ, chỉ một ngôi nhà trong khuôn viên có hàng rào. Hang Thẳm Khẩu, nơi Đội tập kết chiều 24/12/1944, cách xóm khoảng 500 m đường mòn. Giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Từ ngày 4/7/2026, Ban Quản lý không thu phí tham quan tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo; nên gọi tổ quản lý khu di tích theo số 039 4292082 trước khi đến.

Phai Khắt là xóm trung tâm của xã Tam Kim, nơi đồng bào Tày, Dao sinh sống. Khi về thăm năm 1989, Đại tướng hỏi chuyện bà con bằng tiếng Tày. Hãy giữ trật tự trong nhà trưng bày và xin phép trước khi chụp ảnh người dân quanh đồn.

Đồn hợp với người quan tâm lịch sử quân đội, cựu chiến binh, đoàn học sinh, và nên ghép với khu rừng Trần Hưng Đạo trong cùng một buổi. Nếu muốn một điểm ít người hơn, đồn Nà Ngần cách Phai Khắt khoảng 15 đến 20 km có nhà bia và nhà sàn trưng bày tư liệu về trận đánh thứ hai.

Chợ phiên Quảng Uyên họp ở trung tâm thị trấn Quảng Uyên cũ, nay thuộc xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng. Theo cổng thông tin của xã, thị trấn nằm trên Quốc lộ 3, cách trung tâm thành phố Cao Bằng 37 km. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật gọi đây là "khu chợ lâu đời", nơi người dân các xã quanh vùng đổ về mua bán.

Chợ họp năm ngày một phiên theo âm lịch, vào các ngày có đuôi 1 và 6: mùng 1, 6, 11, 16, 21, 26 (Báo Cao Bằng 2014, 2016 và 2022). Theo Báo Cao Bằng (2015), ngoài ngày phiên, hằng ngày người dân quanh chợ vẫn mang hàng ra bán; ngày phiên là phiên chính.

Nét riêng của chợ gắn với người Nùng và nghề rèn. Báo Cao Bằng (2016) viết đến chợ phiên Quảng Uyên là gặp sắc thổ cẩm của thiếu nữ Nùng, và chợ nổi tiếng với sản phẩm của nghề rèn truyền thống, như dao. Làng rèn Phúc Sen nay cũng thuộc xã Quảng Uyên; VOV (2023) ghi dao Phúc Sen bán ở mọi chợ phiên trong tỉnh. Chợ còn có một góc mua bán trâu bò, nhỏ hơn chợ Trà Lĩnh (Báo Pháp luật Việt Nam 2020).

Năm 2015, chợ có ba đình chợ chia ba khu: hàng khô, hàng vải, hàng tươi sống (Báo Cao Bằng). Ký sự của Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật kể người dân khuyên đi chợ phiên phải đi sớm, nhóm tác giả đến lúc gần 7 giờ sáng. Hàng bày trên sạp gỗ hay tấm bạt: hoa quả, rau xanh, gạo, ngô, khoai, mật ong, rượu men lá, nấm hương, nông cụ, quần áo, vật nuôi. Đồ ăn có xôi, ngô khoai luộc hay nướng, bánh rán ngọt, bánh rán nhân đỗ, bánh bao nhân mật mía, bún và phở vịt quay. Báo Cao Bằng (2018) ghi chợ phiên thị trấn Quảng Uyên có thạch trắng mác púp ăn với nước đường phên.

Hạn chế nói thẳng: chính ký sự trên ghi chợ phiên Quảng Uyên chưa khác nhiều so với các chợ khác, gặp rất ít người mặc trang phục truyền thống, phần nhiều hàng có nguồn gốc nước ngoài và rất ít đồ thủ công của đồng bào. Năm 2015, Báo Cao Bằng phản ánh rác ngổn ngang sau mỗi phiên, nhất là khu hàng tươi sống. Giờ họp, phí, bãi đỗ xe chưa có công bố chính thức.

Chợ là nơi người dân mua bán thật, không phải chỗ biểu diễn: hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và người đang cân hàng. Khi mua dao, nông cụ, hỏi người bán nơi làm ra hàng.

Chợ hợp với người muốn một buổi sáng ở phiên chợ đông trên Quốc lộ 3, mua dao, nông cụ rèn và ăn sáng kiểu chợ phiên. Không hợp nếu bạn tìm một chợ nhiều hàng thủ công và trang phục truyền thống. Cùng xã có Làng du lịch cộng đồng Pác Rằng, Phja Thắp và làng rèn Phúc Sen để xem nơi làm ra đồ rèn. Nếu ngày đến rơi vào đuôi 5 và 0, Chợ phiên Trùng Khánh là lựa chọn khác.

Chợ Nà Giàng họp ở xóm Nà Giàng, nay thuộc xã Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, bên con đường lên Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó. Trước 2020 nơi này thuộc xã Phù Ngọc, từ 2020 đến tháng 6/2025 thuộc xã Ngọc Đào, huyện Hà Quảng. Năm 2026 xóm Nà Giàng có 118 hộ, trên 500 nhân khẩu (cổng thông tin xã Hà Quảng).

Chợ họp năm ngày một phiên theo âm lịch, vào các ngày có đuôi 1 và 6: mùng 1, 6, 11, 16, 21, 26 (Báo Cao Bằng 2014 và 2022). Giờ họp chưa có công bố chính thức; theo Báo Cao Bằng (2014), đồng bào Mông gùi sản vật từ trên núi xuống chợ từ sáng sớm.

Theo Báo Cao Bằng (2014), nét riêng của Nà Giàng là một chợ vùng cao: người đến chợ chủ yếu là đồng bào Nùng, Mông trên núi cao vùng Lục Khu như Nội Thôn, Sỹ Hai, Mã Ba. Hàng là rau xanh, cà chua, dưa chuột của đồng bào, lợn giống, và khu bày bán trang phục của đồng bào, nơi bài báo tả là có lẽ rực rỡ nhất. Nhiều người xuống chợ để gặp người quen; đàn ông mời nhau chén rượu ngô, trao đổi kinh nghiệm làm ăn.

Phố chợ còn là nơi bán quà vặt của vùng: theo một tản văn trên Báo Cao Bằng (2017), có đu đủ dầm dấm ớt, bánh lau cau, xì chen, quả mác khôm, mác héo và khẩu sli. Khẩu sli là bánh bỏng gạo nếp đóng khuôn với đường phên, rải lạc rang; người xóm Nà Giàng làm từ lâu đời (Báo Cao Bằng 2018). Sản phẩm khẩu sli Nà Giàng có nhãn hiệu tập thể từ năm 2009 và một sản phẩm của hợp tác xã địa phương đạt OCOP 3 sao năm 2020.

Năm 2012, Báo Cao Bằng tả chợ bò Nà Giàng họp trùng ngày chợ phiên, trên một sân rộng cạnh tỉnh lộ 203 có nhiều cọc tre buộc bò; bò chủ yếu từ các xã Phù Ngọc, Thượng Thôn, Hạ Thôn, người ở xa dắt bò đi từ chiều hôm trước. Chợ bò hiện còn họp như vậy không thì nên hỏi lại.

Hạn chế cần nói thẳng: các bài báo mô tả chợ đều từ 2012 đến 2018, nên hiện trạng có thể đã khác; chưa có công bố về giờ họp, bãi đỗ xe hay dịch vụ cho khách. Đây là chợ của cư dân vùng cao, không tổ chức hoạt động cho du khách.

Người Mông, người Nùng đến chợ để mua bán và gặp nhau: hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là phụ nữ đang chọn váy áo và người già; không cầm thử trang phục thêu khi chưa được mời. Nếu gặp khu mua bán gia súc, đứng ngoài lối dắt bò.

Chợ hợp với người đi Pác Bó muốn thêm một buổi sáng ở phiên chợ vùng cao và mua khẩu sli tại nơi làm ra bánh. Không hợp nếu ngày đi không trùng phiên. Nếu đến vào ngày có đuôi 2 và 7, danh sách năm 2014 của Báo Cao Bằng ghi chợ Sóc Hà (nay thuộc xã Trường Hà) họp các ngày này; Chợ phiên Trùng Khánh họp ngày đuôi 5 và 0.

Then là thực hành nghi lễ của người Tày, Nùng và Thái ở miền núi phía Bắc. Ở Cao Bằng, nơi người Tày chiếm hơn 40% dân số, Then gắn với đời sống tín ngưỡng của nhiều gia đình Tày, Nùng quanh năm. Năm 2014 "Nghi lễ Then của người Tày" tỉnh Cao Bằng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 2684/QĐ-BVHTTDL. Ngày 12/12/2019 UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, với 11 tỉnh có di sản, trong đó có Cao Bằng.

Theo hồ sơ UNESCO, lễ Then diễn tả hành trình của thầy Then, có thể là ông Then hoặc bà Then, dẫn đoàn âm binh từ mường đất lên mường trời để dâng lễ vật và cầu xin: cầu an, chữa bệnh, cầu mùa, mừng năm mới. Thầy Then vừa hát bằng tiếng dân tộc vừa gảy đàn tính, xóc chùm nhạc, dùng kiếm, thanh âm dương, chuông, quạt; có lễ có tốp nữ múa theo. Lễ làm ở nhà gia chủ, ngoài trời hoặc tại bàn thờ nhà thầy, và được truyền miệng qua các thế hệ.

Báo Cao Bằng ghi người Tày, Nùng trong tỉnh mời thầy làm lễ cầu an, giải hạn, cúng tổ tiên, mừng nhà mới, mừng thọ ông bà. Then Cao Bằng có hai vùng: Then miền Đông dùng đàn tính hai dây, giọng trầm và mạnh; Then miền Tây dùng đàn tính ba dây, làn điệu mềm hơn.

Bên cạnh nghi lễ, hát Then đàn tính còn sống trong các câu lạc bộ. Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh có hơn 2.000 hội viên; nhiều nghệ nhân mở lớp dạy miễn phí; năm học 2023–2024 hát Then được dạy thí điểm ở một số trường. Các câu lạc bộ thường đặt lời Then mới về quê hương, đời sống, để biểu diễn trên sân khấu.

Khách có thể nghe Then tính ở những dịp công khai: Liên hoan hát Then, đàn tính và trình diễn trang phục dân tộc năm 2026 diễn ra ngày 2/10 tại sân khấu Cọn nước, Phố đi bộ Kim Đồng; ngày 7/10/2023 có 1.000 người cùng hát Then, đàn tính bên thác Bản Giốc, xác lập kỷ lục Việt Nam.

Cần phân biệt rõ: tiết mục sân khấu là biểu diễn, còn lễ Then thật là việc của gia đình mời thầy, không có lịch công bố cho khách. Chỉ vào xem khi được gia chủ mời. Không chạm vào bàn thờ, đồ lễ, đàn tính của thầy; không đi ngang giữa thầy và bàn thờ; hỏi trước khi chụp ảnh, quay phim; không đề nghị làm lễ để khách xem.

Then hợp với người quan tâm âm nhạc dân gian, tín ngưỡng của người Tày, Nùng và chịu khó tìm hiểu. Nếu chỉ muốn nghe hát Then đàn tính mà không bước vào không gian nghi lễ, các buổi biểu diễn ở Phố đi bộ Kim Đồng là lựa chọn phù hợp.

Chợ phiên Phja Đén (báo chí còn viết Phia Đén) là phiên chợ vùng cao của xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng, nằm trong vùng núi Phja Oắc - Phja Đén. Phja Đén là tên ngọn núi chóp nhọn mà người địa phương quen gọi là núi Đèn. Chợ họp năm ngày một phiên, vào các ngày mùng 1, 6, 11, 16, 21 và 26 âm lịch hằng tháng.

Đây là phiên chợ chung của xã Thành Công và một số xóm thuộc các xã lân cận như Quang Thành, Phan Thanh, Hưng Đạo của huyện Nguyên Bình cũ. Chợ trung tâm Phja Đén được khởi công ngày 10/11/2022, hoàn thành ngày 20/8/2024 và khánh thành ngày 26/11/2024, gồm đình chợ, nhà quản lý, ki ốt, nhà vệ sinh chung, tổng mức đầu tư trên 12,3 tỷ đồng. Mục tiêu được công bố là phục vụ mua bán của người dân trong vùng, bán các mặt hàng đặc trưng địa phương và giới thiệu du lịch vùng Phja Oắc - Phja Đén.

Ngày phiên, đồng bào các dân tộc mặc trang phục truyền thống xuống chợ từ sáng sớm. Phóng sự ảnh của Báo Cao Bằng dịp giáp Tết 2025 ghi cảnh người dân chọn quần áo, mua nhu yếu phẩm, mua đồ trang sức bạc của người Dao; phụ nữ đứng trao đổi với nhau về hoa văn trên trang phục; nhiều người đến chợ để gặp bạn bè, họ hàng ở xóm khác và hát dân ca. Phiên giáp Tết đông hơn hẳn phiên thường.

Cùng buổi khánh thành chợ, tỉnh công bố quyết định công nhận làng nghề truyền thống miến dong Phja Đén của xã Thành Công. Miến dong Phja Đén làm thủ công từ củ dong riềng trồng trên đất núi và là sản phẩm OCOP 3 sao của tỉnh.

Điều cần biết trước: chợ chỉ họp theo lịch âm, nên tra lịch trước khi đi. Giờ họp, bãi đỗ xe và khoảng cách từ trung tâm tỉnh chưa có công bố chính thức. Thông tin về chợ trên báo chủ yếu là tin khánh thành và ảnh phiên giáp Tết, nên mặt hàng từng phiên có thể khác.

Chợ là nơi bà con các xóm gặp nhau, không phải sân khấu: hỏi trước khi chụp ảnh cận người, nhất là phụ nữ và người già mặc trang phục truyền thống, và mặc cả nhẹ nhàng.

Chợ hợp với người đang ở vùng Phja Oắc - Phja Đén hoặc Làng du lịch cộng đồng Hoài Khao cùng xã, muốn xem một phiên chợ của người dân địa phương. Nếu lịch đi không trùng ngày đuôi 1 và 6, chợ phiên Bảo Lạc ở miền Tây của tỉnh họp vào các ngày 5, 10, 15, 20, 25 âm lịch.

Ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm, Lễ hội Đền Vua Lê diễn ra tại đền Vua Lê, làng Đền, phường Thục Phán, cách trung tâm Cao Bằng khoảng 10 km. Báo Cao Bằng gọi đây là lễ hội mùa xuân đầu tiên của tỉnh; Báo Đại Đoàn Kết ghi là lễ hội lớn đầu tiên của mùa lễ hội đền, chùa Cao Bằng.

Lễ hội tưởng nhớ, tri ân Lê Lợi, người khởi xướng khởi nghĩa Lam Sơn và lập triều Hậu Lê, cùng các bậc tiền nhân, tướng lĩnh có công dựng nước và giữ nước. Năm 2024 lễ hội do UBND huyện Hòa An tổ chức; năm 2026 do phường Thục Phán tổ chức sau khi xã Hoàng Tung nhập vào phường.

Những năm gần đây, phần lễ bắt đầu từ đêm mùng 5 với dâng hương và dâng mâm lễ vật; mâm cỗ của các địa phương được làm công phu để dâng lên vua. Sáng mùng 6 là lễ khai hội với nghi thức tế lễ và đoàn rước kiệu tiến vào khuôn viên đền; năm 2024 Báo Cao Bằng ghi đó là lễ rước kiệu di ảnh vua Lê. Các bài năm 2014 và 2015 ghi phần lễ tiến hành từ sáng sớm ngày mùng 6.

Phần hội gồm thi cờ tướng, cờ người, kéo co, đẩy gậy, đua mảng, lày cỏ, bịt mắt đập bóng. Các xã trong vùng mang gian hàng ẩm thực và sản vật đến; năm 2025 có miến dong, mật ong rừng, trà xanh, cơm cháy, bún khô. Năm 2024, lễ hội còn là dịp công bố hai cây đa và một cây ngọc lan trong khuôn viên đền là cây di sản Việt Nam.

Nói thẳng về hạn chế: vì là hội mở màn mùa lễ hội xuân, đền rất đông vào sáng mùng 6; ngày dương lịch đổi theo năm và chương trình chỉ công bố sát ngày, nên theo dõi thông báo của phường Thục Phán. Chưa có công bố chính thức về phí hay chỗ gửi xe.

Đoàn rước kiệu và nghi thức tế lễ là nghi lễ của cộng đồng, không phải tiết mục biểu diễn. Bạn đứng hai bên lối đi, nhường đường cho đoàn rước, không chạm vào kiệu và mâm lễ vật, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp cận người hành lễ.

Lễ hội hợp với người muốn mở đầu mùa hội xuân ở Cao Bằng bằng một ngày có cả nghi lễ lẫn trò chơi dân gian. Để hiểu vì sao đền nằm trên thành Na Lữ và thờ vua Lê Thái Tổ, hãy đọc thêm về Đền Vua Lê. Nếu lỡ ngày mùng 6, Lễ hội Đền Kỳ Sầm đêm mùng 9 và ngày mùng 10 tháng Giêng ở phường Nùng Trí Cao là lựa chọn gần ngày nhất.

Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch tỉnh Cao Bằng là đơn vị trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, làm việc ở tầng 3 tòa nhà Bảo tàng tỉnh trong Trung tâm hành chính tỉnh, phường Thục Phán. Đây là cơ quan tổ chức hoạt động văn hóa và thông tin du lịch, không phải một điểm tham quan có cổng vé: bạn gặp công việc của Trung tâm qua các buổi chiếu phim, triển lãm, liên hoan và bản tin du lịch mà Trung tâm phát hành.

Mảng dễ thấy nhất với người dân vùng cao là chiếu phim lưu động. Từ ngày 31/8 đến 20/9/2026, Đội Chiếu phim lưu động số 3 của Trung tâm chiếu 21 buổi tại các xóm của xã Bế Văn Đàn, thu hút 945 lượt người xem, với phim truyện "Ký ức điệu Nam Xuân", phim hoạt hình "Sắc màu của núi" và các phim tài liệu. Ở trung tâm tỉnh, tối 19/5/2020 Trung tâm từng công chiếu phim "Thầu Chín ở Xiêm" của đạo diễn Bùi Tuấn Dũng tại Nhà Văn hóa Trung tâm tỉnh.

Mảng thứ hai là thông tin du lịch. Trung tâm vận hành trang dulichcaobang.vn, trang caobangtourism.com.vn và fanpage "Du lịch Non nước Cao Bằng" (mở từ tháng 8/2020), phát hành Cẩm nang du lịch Cao Bằng và bản tin infographic "Thông tin du lịch Non nước Cao Bằng" theo tuần, tổng hợp lịch sự kiện, triển lãm, chương trình nghệ thuật trong tỉnh. Bản tin dịp Quốc khánh 2026 liệt kê triển lãm ảnh đẹp du lịch Cao Bằng và Công viên địa chất tại Nhà Văn hóa trung tâm tỉnh, không gian OCOP và đêm nhạc ở Phố đi bộ Kim Đồng.

Hạn chế cần biết: văn phòng ở Bảo tàng tỉnh là nơi làm việc hành chính; lịch hoạt động được đăng theo từng dịp, nên xem bản tin trên dulichcaobang.vn hoặc fanpage trước khi đi.

Nếu bạn quan tâm sân khấu và biểu diễn, xem mục Nhà Văn hóa Trung tâm tỉnh Cao Bằng; cần số điện thoại, kênh hỗ trợ khi gặp sự cố, xem mục Thông tin hỗ trợ du khách Cao Bằng. Người tìm xưởng nghệ thuật hay không gian sáng tạo đương đại sẽ không thấy ở đây; muốn xem một không gian trưng bày có lịch mở cửa, Bảo tàng tỉnh Cao Bằng ngay cùng tòa nhà là lựa chọn gần nhất.

Lễ cấp sắc là nghi lễ trưởng thành của nam giới người Dao. Ở xóm Hoài Khao, xã Thành Công, nơi 35 hộ Dao Tiền sống dưới chân núi Phja Oắc, lễ cấp sắc được báo chí nhắc cùng lễ mừng lúa mới và lễ cúng ong khoái như những sinh hoạt tín ngưỡng của xóm.

Nguồn về Hoài Khao chỉ cho biết vài điều. Giữa cánh đồng của xóm có một sàn gỗ là nơi làm lễ cấp sắc; theo một bài giới thiệu năm 2024, lễ dành cho nam giới từ 9 tuổi trở lên, người thụ lễ được đặt tên âm, là danh xưng dùng sau khi qua đời, và qua lễ mới được coi là trưởng thành. Tháng 8/2026 Báo Cao Bằng viết rằng cách thực hành và những nét riêng của lễ này tại Hoài Khao cần tiếp tục tìm hiểu từ chính cộng đồng.

Ở Cao Bằng nói chung, người Dao Tiền và Dao Đỏ đều có lễ cấp sắc. Người Dao Tiền chia lễ thành ba cấp: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Lễ 12 đèn do cả dòng họ tổ chức tại nhà gia chủ, kéo dài khoảng năm ngày, người thụ lễ là các cặp vợ chồng. Theo Báo Cao Bằng, trong lễ cấp sắc của người Dao ở tỉnh, người thụ lễ nhận một bản sắc chữ Nôm ghi lai lịch và điều răn dạy, giữ suốt đời.

Khách thường chỉ thấy lễ cấp sắc qua phần giới thiệu. Tháng 7/2024 Lễ hội Ong đá của xóm có một trích đoạn lễ cấp sắc, bên cạnh trò chơi dân gian, hát dân ca và ngâm chân thảo dược. Đó là phần trình bày, không phải một lễ cấp sắc thật.

Lễ cấp sắc thật là việc thiêng của gia đình và dòng họ, không có lịch công bố cho khách. Báo Cao Bằng nhấn mạnh không phải nghi lễ nào cũng nên trình diễn và người dân cần được quyết định điều gì giới thiệu với khách. Chỉ đến gần khi gia chủ mời; không bước lên sàn làm lễ hay đàn tế, không chạm vào tranh thờ, đồ lễ, hỏi trước khi chụp ảnh, không đề nghị làm lễ để khách xem.

Nếu muốn hiểu văn hóa Dao Tiền mà không bước vào không gian nghi lễ, hãy ở lại Làng du lịch cộng đồng Hoài Khao để thử in hoa văn bằng sáp ong, nghe hát páo dung, hoặc ghé xưởng thêu của phụ nữ Dao Tiền ở xóm Nà Chắn, xã Tam Kim.

Nhà Văn hóa Trung tâm tỉnh Cao Bằng ở phường Thục Phán là nơi tỉnh tổ chức liên hoan văn nghệ, triển lãm, chiếu phim và các sự kiện chính trị, văn hóa. Các chương trình biểu diễn lớn ở trung tâm tỉnh năm 2026 diễn ra ở đây, ở Quảng trường trung tâm hành chính và trên sân khấu Cọn nước ở Phố đi bộ Kim Đồng.

Sheet của nhóm ghi dòng này là "Trung tâm Văn hóa tỉnh Cao Bằng". Tên đơn vị đó xuất hiện trên báo tỉnh năm 2013; từ năm 2020 các hoạt động ở Nhà Văn hóa Trung tâm do Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch tỉnh tổ chức, nên mục này viết về nơi biểu diễn, còn hoạt động của đơn vị xem mục Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch tỉnh Cao Bằng.

Năm 2013, Nhà Văn hóa Trung tâm tỉnh phục vụ hơn 250 hoạt động, trong đó 100 buổi sự kiện tổ chức ngay tại nhà văn hóa. Ngày 20 và 21/8/2026, Liên hoan tiếng hát Dân ca Người cao tuổi tỉnh Cao Bằng diễn ra tại đây với 23 đoàn từ các xã, phường, hơn 320 thành viên, 38 tiết mục tập thể và 23 tiết mục cá nhân. Ngày 14/9/2025, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh khai mạc triển lãm 60 tác phẩm tranh, ảnh tại đây, chọn từ hơn 350 tác phẩm dự thi.

Hạn chế nói thẳng: chưa có lịch diễn thường xuyên, giá vé hay giờ mở cửa được công bố; nhiều chương trình là sự kiện của cơ quan, đoàn thể, không phải suất diễn bán vé cho khách. Vị trí cụ thể trong phường Thục Phán cần hỏi trước.

Muốn xem đoàn chuyên nghiệp, tỉnh có Đoàn Nghệ thuật tỉnh, thường diễn theo các dịp kỷ niệm ở cơ sở, như tối 18/9/2026 tại sân Trung tâm xã Đông Khê. Người muốn xem hát Then, đàn tính trong không khí ngoài trời có thể chờ các liên hoan ở Phố đi bộ Kim Đồng; người cần một chương trình biểu diễn cố định mỗi tối nên hỏi lịch trước, vì nơi này chưa công bố lịch diễn thường xuyên.

Cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 50 km, Bản Giuồng là xóm của người Tày, nay thuộc xã Thạch An, tỉnh Cao Bằng. Được xây dựng thành điểm du lịch cộng đồng từ năm 2018, nơi đây gây ấn tượng bởi cụm 74 ngôi nhà sàn cổ nằm liền nhau, lưng tựa núi và mặt hướng ra cánh đồng. Nhiều ngôi nhà đã có tuổi đời hơn một thế kỷ, vẫn giữ cấu trúc truyền thống với ba gian, khu thờ cúng, tiếp khách, nghỉ ngơi, bếp và nơi cất nông cụ, lương thực. Trong đời sống hằng ngày, tiếng Tày vẫn được sử dụng phổ biến trong bản.

Một phần bản sắc của Bản Giuồng gắn với Lễ hội Nàng Hai, nghi lễ của người Tày nhằm mời các nàng tiên, con gái của Mẹ Trăng, xuống trần cầu mùa màng thuận lợi. Lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017 và thường được tổ chức hai năm một lần. Vào những dịp phù hợp, du khách có thể cảm nhận không khí lễ hội qua Then, lượn Nàng Hai và phong slư do đội văn nghệ địa phương biểu diễn.

Ở lại Bản Giuồng, bạn có thể đi bộ giữa những nếp nhà sàn, thưởng thức bữa cơm Tày, hoặc trải nghiệm công việc đồng áng như cấy, gặt, bắt cá, xúc tép tùy mùa. Những món như khẩu lam, bánh trứng kiến, canh măng giang hay canh chuối rừng cũng góp phần tạo nên hương vị riêng của bản. Chỗ ở còn hạn chế, vì vậy nên liên hệ trước nếu muốn ngủ lại.

Bản Giuồng phù hợp với người muốn tìm hiểu kiến trúc nhà sàn, đời sống nông nghiệp và văn hóa dân gian của người Tày trong một không gian yên bình, chậm rãi.

Nằm trong một thung lũng ở độ cao hơn 1.000 m giữa rừng Phja Oắc - Phja Đén, Hoài Khao là xóm của khoảng 35 hộ người Dao Tiền, nay thuộc xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng. Từ thành phố Cao Bằng đến đây khoảng 60 km. Những ngôi nhà gỗ lợp ngói âm dương nằm men theo sườn đồi, nhìn xuống những thửa ruộng bậc thang. Trước nhiều ngôi nhà là kho thóc bằng gỗ dựng riêng, một cách người dân lý giải để vẫn giữ được lương thực nếu nhà chẳng may xảy ra hỏa hoạn. Giữa xóm còn có cây nhội cổ thụ được lập miếu thờ và công nhận là Cây di sản Việt Nam năm 2020.

Điều khiến Hoài Khao trở nên đặc biệt là nghề làm hoa văn bằng sáp ong khoái. Từ những tổ ong trong hai hang Tà Lạt và Sán Vình, người dân thu sáp vào khoảng tháng 6 âm lịch sau khi đàn ong bay đi. Sáp được nấu rồi chia cho các gia đình, đặc biệt là phụ nữ, dùng để vẽ hoa văn lên vải trắng trước khi nhuộm chàm. Khi sáp được bóc đi, những đường hoa văn trắng ngà hiện lên trên nền chàm sẫm, tạo nên vẻ đặc trưng của trang phục Dao Tiền.

Đến Hoài Khao, bạn có thể ngủ trong nhà gỗ, thử in sáp ong, xem thêu, chạm bạc, ngâm chân lá thuốc và thưởng thức bữa cơm gia đình với những món địa phương. Xóm còn có đội văn nghệ biểu diễn páo dung, những làn điệu dân ca của người Dao. Hoài Khao phù hợp với người muốn ở lại một, hai đêm để trải nghiệm văn hóa bản địa trong không gian yên tĩnh, mộc mạc và dịch vụ còn giản dị.