Hung Yen

Đình Hiến và chùa Hiến đứng liền nhau trên đường Phố Hiến, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên, đúng vào khu Phố Hiến Hạ của thương cảng xưa. Cụm đình, chùa này là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích Phố Hiến, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt ngày 31/12/2014.

Chùa Hiến có tên chữ là Thiên Ứng tự, tương truyền khởi dựng vào cuối thời Lý, đầu thời Trần, được trùng tu vào các năm 1625, 1709 và sửa lớn năm 1892. Chùa làm theo kiểu "nội công ngoại quốc", gồm tiền đường, thiêu hương, thượng điện, hai dãy hành lang, nhà Tổ và nhà Mẫu. Giữa thượng điện là tượng Quan Âm Nam Hải ở thế ngồi với tám đôi tay, phía trước là bốn vị bồ tát trên tòa sen. Cổng thông tin tỉnh Hưng Yên gắn lối bài trí này với niềm tin của thương nhân vào vị bồ tát cứu giúp người đi sông, đi biển.

Trước sân chùa có hai tấm bia đá. Bia năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625) mang câu được dẫn nhiều nhất về Phố Hiến: "Hiến Nam danh thị tứ phương đô hội tiểu Tràng An dã", tức Hiến Nam nổi tiếng là nơi đô hội bốn phương, một tiểu Tràng An. Bia năm Vĩnh Thịnh thứ 5 (1709) ghi tên người góp công sửa chùa; theo Cổng thông tin tỉnh có 481 người từ nhiều vùng, trong đó 56 người Trung Quốc. Hai tấm bia là cứ liệu để nói việc buôn bán ở Phố Hiến đã phát đạt từ trước năm 1625.

Cây nhãn tổ, còn gọi là nhãn tiến, nằm phía trước cửa chùa. Thân chính đã mục và gãy đổ; cái bạn thấy hôm nay là phần còn lại, được nhà chùa và người dân vun gốc, chăm sóc. Ngày 10/10/1992, Hội Làm vườn Việt Nam xác định cây trên 300 năm tuổi, có nguồn ghi gần 400 năm. Xưa quả của cây được chọn hái để dâng Phật, cúng thành hoàng và tiến vua.

Đình Hiến nằm ngay cạnh chùa, kiểu chữ Đinh gồm đại bái và hậu cung, chạm khắc tập trung ở đại bái với đề tài tứ linh, tứ quý. Đình thờ thành hoàng là một viên thái giám họ Du nhà Tống. Theo truyền thuyết, ông lánh nạn sang đây vào thế kỷ XIII, tập hợp người Hoa lập làng Hoa Dương, và mộ ông được giữ trong khuôn viên đình.

Cần biết trước: năm 2024, phóng viên Báo Người Lao Động ghi nhận hai tấm bia ở chùa Hiến không có bảng dịch đặt bên cạnh, nên nếu không đọc được chữ Hán, bạn nên nhờ người thuyết minh tại di tích. Đình, chùa Hiến có tên trong dự án tu bổ di tích Phố Hiến giai đoạn 2023–2025; giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi lại trước khi đi.

Đây là nơi thờ Phật và thờ thành hoàng, vẫn có người đến lễ. Bạn nên ăn mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi trước khi chụp ảnh ban thờ, không hái quả hay bẻ cành cây nhãn tổ.

Cụm di tích này hợp với người muốn hiểu thương cảng Phố Hiến qua bia đá và muốn thấy gốc gác của nhãn lồng Hưng Yên. Đông Đô Quảng Hội cách đó chưa đầy 100 m nên dễ đi cùng một lượt. Nếu điều bạn tìm là một ngôi chùa có nhiều tượng Phật để xem thì chùa Chuông, với Bát bộ Kim Cương, Thập bát La Hán và Thập điện Diêm Vương, là lựa chọn khác trong cùng khu di tích.

Khu di tích Đình, Đền và Bến Tượng A Sào nằm bên sông Hóa, ở xã A Sào, tỉnh Hưng Yên, phần đất trước đây là xã An Thái, huyện Quỳnh Phụ của tỉnh Thái Bình. Đây là nơi thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng hai gia tướng Yết Kiêu, Dã Tượng. Dân trong vùng truyền câu "Đệ nhất sinh từ Kiếp Bạc, Đệ nhị sinh từ A Sào": sinh từ là đền thờ lập ngay khi người được thờ còn sống.

Thời Trần, A Sào là thái ấp của Trần Liễu, thân phụ Trần Quốc Tuấn. Năm 1258, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất, Trần Quốc Tuấn được phong Thượng vị hầu và về trấn thủ vùng này. Ông dựng quân doanh và hệ thống kho lương hai bên bờ sông Hóa; tên làng Mễ Thương, nghĩa là kho gạo, còn lại từ đó. Đến năm 1288, A Sào là nơi đặt đại bản doanh.

Chuyện được kể nhiều nhất ở đây là chuyện voi chiến. Năm 1288, trên đường xuất quân đánh Ô Mã Nhi ở sông Bạch Đằng, voi của Trần Quốc Tuấn sa lầy bên sông Hóa, quân dân tìm đủ cách mà không cứu được. Ông tuốt gươm chỉ xuống dòng sông thề: "Nếu trận này không thắng giặc Thát, ta thề không trở lại bến sông này". Thắng trận trở về, ông cho đắp voi đất trên mộ voi; bến sông từ đó gọi là Bến Tượng.

Khu di tích rộng 31,7 ha, gồm ba cụm: đền thờ Trần Hưng Đạo, đình Mễ Thương thắng tích và Bến Tượng. Trong đền, bạn sẽ thấy tượng voi đá dân làng tạc năm 1928 theo mẫu voi gạch cũ. Theo hướng dẫn viên của khu di tích, năm 1951 quân Pháp chiếm đền làm đồn bốt, kéo voi đá ra làm ụ súng, nên thân tượng còn vết tích chiến tranh. Đền cũng giữ một chiếc ấn gỗ khắc "Trần triều Hưng Đạo Đại Vương chi ấn". Ngoài Bến Tượng là tượng voi đá mới, tạc lớn hơn khi bến được phục dựng năm 2006.

Điều cần biết trước: ngôi đền xưa không còn. Cổng thông tin xã A Sào viết rõ đền ngày nay được xây trên nền móng cũ, và Bến Tượng là công trình phục dựng. Bạn đến đây để đứng ở đúng bến sông của câu chuyện và nghe thuyết minh, không phải để xem kiến trúc gỗ nhiều trăm năm. Năm 2026 khu di tích còn đang tôn tạo hồ tắm Tượng và sân vườn. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; nên hỏi Ủy ban nhân dân xã A Sào trước khi đi đoàn đông.

Mỗi năm đền mở hội hai kỳ theo âm lịch: ngày 10 tháng 2 và ngày 20 tháng 8, ngày giỗ Đức Thánh Trần. Hội có rước bộ, tế lễ, diễn lại cảnh tiễn quân, cảnh cứu voi, giã bánh giầy khao quân và múa kéo chữ. Khu di tích được xếp hạng quốc gia năm 2011; lễ hội vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015.

Đây là nơi thờ tự đang có hương khói: ăn mặc kín đáo, hỏi người trông coi trước khi chụp tượng thờ và ấn gỗ. Trong ngày hội, phần tế lễ và rước do các thôn đảm nhiệm, khách đứng xem.

A Sào hợp với người mê sử nhà Trần, với các đoàn học sinh và người đi lễ Đức Thánh Trần. Nếu bạn muốn xem một quần thể kiến trúc gỗ cũ hơn, đền Đồng Bằng ở xã Đồng Bằng cùng vùng Quỳnh Phụ cũ, trùng tu năm 1926, sẽ hợp hơn.

Đền Thiên Hậu nằm trên đường Trưng Trắc, tức phố Bắc Hòa của Phố Hiến xưa, nay thuộc phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. Đây là ngôi đền do cộng đồng người Hoa buôn bán ở thương cảng Phố Hiến dựng để thờ bà Lâm Tức Mặc, vị thần biển mà họ tôn là Thiên Hậu. Trên cửa chính còn bức đại tự "Thiên Hậu Cung".

Báo Hưng Yên ghi đền dựng năm 1640, do 14 dòng họ người Hoa gốc Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến góp tiền của. Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh thì ghi rộng hơn là thế kỷ XVI đến XVII, vật liệu chở sang bằng đường biển và có nghệ nhân người Việt cùng dựng. Năm 1992, đền được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, và từ ngày 31/12/2014 là một phần của Khu di tích Phố Hiến, di tích quốc gia đặc biệt.

Theo thần tích, bà Lâm Tức Mặc người Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến, sinh ngày 23 tháng 3 âm lịch, hóa ngày 9 tháng 9 âm lịch, sau khi hóa thường mặc áo đỏ bay trên biển cứu giúp tàu thuyền. Ở Phố Hiến, người Việt cũng sớm coi bà là phúc thần của mình: một nghiên cứu văn bia đăng Tạp chí Hán Nôm năm 2022 cho biết tấm bia của hội Tập thiện tại đền ghi 29 người quyên góp, hầu hết là quan lại người Việt.

Bạn đi từ ngoài vào theo thứ tự. Trước tam quan là đôi nghê đá hoa cương, con đực ngậm viên ngọc tròn trong miệng, con cái ôm con. Cánh cửa tam quan khắc hình quan văn, quan võ. Tiếp đến là tòa thiêu hương chồng diêm hai tầng tám mái, các bộ vì và cánh cửa chạm tích Tam Quốc, Tây Du Ký. Trong cùng là hậu cung ba gian, đầu dư chạm hình cá chép, khám thờ đặt tượng Thiên Hậu; hai bên có ban thờ cha mẹ, anh của bà và ban thờ các dòng họ người Hoa có công dựng đền. Đền còn giữ sắc phong, bia đá, hoành phi, câu đối và một cỗ kiệu có niên đại thế kỷ XVII.

Đền mở hội hai lần mỗi năm, ngày 23 tháng 3 và ngày 9 tháng 9 âm lịch, có tế lễ, rước kiệu, người Hoa và người Việt cùng dự. Lễ vật là những món quen của người Hoa: bánh rong câu, kẹo sìu, bánh rùa, bánh Tô Châu.

Cần biết trước: giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đến, nhất là khi đi theo đoàn. Văn bia trong đền viết bằng chữ Hán, nên hỏi trước về thuyết minh viên nếu bạn muốn nghe chuyện những người góp công dựng và sửa đền.

Đây là nơi thờ tự, và hậu cung có ban thờ của chính các dòng họ đã dựng đền. Bạn ăn mặc kín đáo, không chạm vào tượng, khám thờ, kiệu, không trèo lên đôi nghê đá để chụp ảnh. Ngày hội, phần tế lễ và rước kiệu thuộc về ban tổ chức và cộng đồng, khách đứng xem.

Đền hợp với người quan tâm lịch sử thương cảng Phố Hiến, cộng đồng người Hoa ở Bắc Bộ và nghệ thuật chạm gỗ; không hợp với người tìm chỗ vui chơi. Nếu muốn xem thêm một nơi của chính cộng đồng ấy, Đông Đô Quảng Hội ở phường Hồng Châu là hội quán của thương nhân người Hoa, thờ Tam Thánh. Nơi đó cũng mang tên Thiên Hậu Cung, nên đừng nhầm hai địa chỉ.

Đền Đồng Bằng nằm bên sông Mai Diêm, ở thôn Đồng Bằng, xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên, phần đất trước đây là xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ của tỉnh Thái Bình. Người đi lễ gọi đây là đền Đức Vua hay đền Vua Cha Bát Hải Động Đình. Vùng này xưa là trang Đào Động, một trong bốn cảnh đẹp cổ của đất Phụ Phượng cùng Lộng Khê, Tô Đê và A Sào.

Theo truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, đời Hùng Vương thứ 18, Vĩnh Công từ đất Hoa Đào cùng hai em và các tướng đứng lên giúp vua đánh giặc, trấn giữ tám cửa biển, rồi về quê khai hoang, chiêu dân lập ấp. Ông mất ngày 25 tháng 8 âm lịch, dân lập đền thờ và tôn là Vua Cha Bát Hải Động Đình. Cũng theo truyền thuyết, thế kỷ XIII, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn từng về đây cầu đảo trước khi ra trận; về sau đền thờ thêm ông cùng các danh tướng nhà Trần. Tất cả là truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian, không phải chính sử.

Phần đáng xem nhất là kiến trúc gỗ. Theo tư liệu địa phương, khu nội tự gồm 13 tòa, 66 gian, bố cục "tiền chữ Nhị, hậu chữ Đinh", khép kín. Kiến trúc đang thấy được trùng tu cuối năm 1926. Cổng du lịch tỉnh nhận xét đền theo lối truyền thống Bắc Bộ nhưng chịu ảnh hưởng kiến trúc Huế "những năm đầu thế kỷ", ở kỹ thuật ghép gốm và mái chồng diêm. Từ cổng đi vào, bạn qua lần lượt các lớp cung thờ với cột, kèo, vì nách chạm rồng, phượng, tứ quý, sơn son thếp vàng; cung Đệ Nhất thờ Đức Vua Cha, cấm cung nằm trong cùng. Trong đền còn nhiều đồ tế khí, cuốn thư, hoành phi, câu đối, đại tự cổ.

Đền chính chỉ là một phần của quần thể. Cổng du lịch tỉnh ghi toàn khu rộng 11.000 mét vuông, gồm đền Đức Vua và năm đền khác: đền Sinh, đền quan Đệ Nhị, quan Đệ Tam, quan Điều, quan Đệ Bát.

Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1986. Lễ hội mở từ 20 đến 26 tháng 8 âm lịch, vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Ngày khai hội có rước kiệu từ các đền về đền Đức Vua, dâng hương, khai chiêng trống; phần hội có bơi trải trên sông, đấu vật, kéo co, cờ tướng. Người quanh vùng có câu "tháng Tám giỗ Cha".

Nói thẳng: đây trước hết là nơi thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và Đức Thánh Trần, có hát văn, hầu đồng. Ngày khai hội năm 2018 báo chí ghi hàng vạn người đổ về; nếu chỉ muốn xem chạm khắc, bạn nên tránh tuần hội và đi ngày thường, khi đền trầm hơn. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức còn cập nhật; nên hỏi Ủy ban nhân dân xã Đồng Bằng trước khi đi.

Khi vào đền, ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ. Hầu đồng là nghi lễ của người thực hành tín ngưỡng; khách đứng xem từ xa, hỏi trước khi quay phim, chụp ảnh. Cấm cung không phải nơi tham quan.

Đền hợp với người đi lễ, người tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và người mê chạm khắc gỗ. Nếu bạn thích một di tích thiên về chuyện đánh giặc thời Trần, có hướng dẫn viên và không gian rộng, khu Đình, Đền và Bến Tượng A Sào ở xã A Sào sẽ hợp hơn.

Chùa Keo, tên chữ Thần Quang tự, nằm ở làng Keo, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên, sát đê tả sông Hồng. Trước ngày 01/7/2025 đây là xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình. Chùa là di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2012, một trong 6 di tích quốc gia đặc biệt của tỉnh Hưng Yên hiện nay. Bên kia sông, ở xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình, còn một chùa Keo khác cùng gốc, đừng nhầm.

Theo thần tích, năm 1061, thời vua Lý Thánh Tông, Thiền sư Dương Không Lộ dựng chùa Nghiêm Quang. Ông viên tịch năm 1094; năm 1167 vua Lý Anh Tông cho đổi tên chùa thành Thần Quang. Năm 1611, một trận lụt lớn cuốn trôi chùa, dân ấp Keo chia thành hai làng ở hai bờ sông Hồng và mỗi làng dựng lại một ngôi chùa. Ngôi ở Vũ Tiên do Quận công Hoàng Nhân Dũng cùng vợ là bà Lại Thị Ngọc Lễ vận động, xin chúa Trịnh 100 cây gỗ lim, còn lại dân góp; khởi công năm 1630, 42 hiệp thợ làm 28 tháng, xong tháng 11 năm 1632.

Chùa hiện có 17 công trình với 128 gian trên khoảng 5,8 ha, bố cục "nội công ngoại quốc", thờ theo lối "tiền Phật, hậu Thánh". Bạn đi theo một trục nam bắc: tam quan ngoại, hồ nước, tam quan nội với đôi cánh cửa chạm rồng, rồi khu thờ Phật gồm chùa Hộ, ống muống và Phật điện. Tòa Giá Roi ngăn chùa Phật với đền Thánh, nơi thờ Thiền sư Không Lộ. Cuối trục là gác chuông.

Gác chuông cao 11,04 m, ba tầng, 12 mái, khung gỗ lim ghép hoàn toàn bằng mộng, treo ba quả chuông cổ và một khánh đá; năm 2007 công trình được xác lập kỷ lục gác chuông gỗ cao nhất Việt Nam. Khu thờ Phật có gần 100 pho tượng, trong đó có tượng Tuyết Sơn. Hương án thế kỷ XVII là bảo vật quốc gia từ năm 2021. Miệng giếng trong chùa xếp bằng 36 cối đá thủng, tương truyền là cối giã gạo nuôi thợ dựng chùa.

Chùa có hai kỳ hội. Hội xuân mở ngày mồng 4 tháng Giêng với lễ khai chỉ, thi kéo lửa thổi cơm, bắt vịt dưới hồ. Hội thu vào trung tuần tháng 9 âm lịch: khai chỉ sáng mồng 10 tại tòa Giá Roi, rước Đức Thánh từ 13 đến 15, đêm hoa đăng 14, cùng múa rối chầu Thánh, múa ếch vồ, chèo trải cạn. Hội thu năm 2026 dự kiến từ 19 đến 24/10.

Cần biết trước: ngày hội rất đông, tỉnh phải phân luồng giao thông, bố trí điểm trông giữ xe; mùa hội 2025 ban quản lý còn phải nhắc hàng quán không chèo kéo khách. Muốn xem kỹ chạm khắc thì nên đi ngày thường. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đi.

Đây là chùa đang có sư trụ trì và sinh hoạt Phật giáo. Hậu cung đền Thánh là cung cấm, đặt pho tượng gỗ trầm mà tương truyền là hóa thân của Đức Thánh; khách không tự ý vào. Nên ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh tượng thờ.

Chùa hợp với người thích kiến trúc gỗ thế kỷ XVII và lễ hội đồng bằng Bắc Bộ. Nếu bạn ở phía bắc tỉnh và chỉ muốn xem chạm khắc gỗ cổ, chùa Thái Lạc, cũng là di tích quốc gia đặc biệt của Hưng Yên, là lựa chọn khác.

Đền An Xá, người trong vùng quen gọi là đền Đậu An, tên chữ Thụy Ứng Quán, nằm ở thôn An Xá, xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 nơi này là xã An Viên, huyện Tiên Lữ. Đây là di tích kiến trúc nghệ thuật được xếp hạng quốc gia đặc biệt cuối năm 2020, và là nơi thờ theo lối Đạo giáo: Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên Tiên, Địa Tiên.

Tương truyền Ngũ Lão Tiên Ông dạy dân khai phá đầm lầy, diệt thú dữ, rồi dựng Thụy Ứng Quán để cầu mưa thuận gió hòa. Theo Ban Quản lý di tích tỉnh, đền khởi dựng muộn nhất vào khoảng thế kỷ XVI đến XVII, được trùng tu lớn vào các năm 1912 và 1926. Khu đền rộng 20.085 m², có hồ nước và cây cổ thụ bao quanh.

Đền chính xếp hình chữ Công: 5 gian tiền tế, 3 gian ống muống, 3 gian hậu cung. Tiền tế làm bằng gỗ tứ thiết. Riêng ống muống và hậu cung dựng bằng đá xanh, từ cột, vì đến xà đều chạm khắc; Ban Quản lý di tích tỉnh coi đây là điểm khác lạ của An Xá.

Ở sân đền, bạn sẽ gặp tòa tháp đất nung màu nâu đỏ mà dân làng gọi là tháp Cửu Trùng, bảo vật quốc gia từ tháng 12/2021. Thân tháp còn ghi dấu lần trùng tu năm 1667. Số liệu về tháp chưa khớp nhau: Ban Quản lý di tích tỉnh ghi 13 tầng, Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh ghi cao khoảng 4,5 m; chuyện tháp có từ thời Trần là lời kể trong làng. Trong hậu cung là bệ thờ, còn gọi nhang án, cũng bằng đất nung, dáng như một tòa sen, mang phong cách thế kỷ XVI, bảo vật quốc gia từ tháng 1/2023; phía trên đặt khám và tượng Tam Thanh Lục Ngự. Đền còn giữ khánh đá năm 1676 và chuông đồng năm 1773.

Lễ hội Đậu An kéo dài từ mồng 1 đến 12 tháng Tư âm lịch, chính hội từ mồng 6 đến mồng 8, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Ngày mồng 7 có rước kiệu quanh làng. Chiều mồng 8 diễn tích "đánh hổ", còn gọi "đánh bệt": mẹ con nhà Khó cầm đòn gánh cùng các lực sĩ nhà trời trừ hổ dữ. Đêm 12 là lễ triệt đăng, đèn nến trong đền tắt hết.

Cần biết trước: rước kiệu, tích trò và triệt đăng chỉ có trong mấy ngày hội tháng Tư âm lịch; ngày thường bạn đến chủ yếu để xem kiến trúc đá và hai bảo vật. Buổi khai hội năm 2026 có hàng nghìn người. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi UBND xã Hoàng Hoa Thám hoặc Ban Quản lý di tích tỉnh trước khi đi.

Đây là nơi thờ đang có sinh hoạt tín ngưỡng của làng. Bệ thờ đất nung nằm trong hậu cung, chỗ thờ chính, nên hỏi người trông coi trước khi vào và trước khi chụp ảnh. Rước kiệu, triệt đăng là nghi lễ của dân làng; khách đứng xem, không chen vào đoàn rước.

Đền hợp với người quan tâm tín ngưỡng Đạo giáo, kiến trúc đá và đồ đất nung cổ. Nếu bạn thích chạm khắc gỗ hơn đá, chùa Thái Lạc, một di tích quốc gia đặc biệt khác của Hưng Yên, được Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh gọi là "bảo tàng sống" của nghệ thuật chạm khắc gỗ.

Tòa nhà mà người Thái Bình quen gọi là Bảo tàng Thái Bình nằm bên Quảng trường 14/10, nay thuộc phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên. Từ ngày 01/7/2025, nơi này không còn là một bảo tàng riêng: nó là cơ sở 2 của Bảo tàng tỉnh Hưng Yên, đơn vị hợp nhất bảo tàng của hai tỉnh cũ, có trụ sở chính ở phường Phố Hiến.

Bảo tàng tỉnh Thái Bình được thành lập theo quyết định ngày 01/4/1986, sau khi nhà bảo tàng khởi công năm 1984. Đến năm 2002 phần trưng bày ba tầng hoàn thành với trên 3.000 tài liệu, hiện vật, hình ảnh, kịp đón khách dịp 3/2/2003. Cổng du lịch của tỉnh ghi nơi này quản lý, trưng bày gần 30.000 tài liệu, hiện vật, hình ảnh.

Theo mô tả của Cổng du lịch tỉnh, bạn vào từ cửa chính phía nam. Tầng một là phòng khánh tiết thông suốt ba tầng, có cụm tượng đài Bác Hồ với nhân dân Thái Bình và hình gác chuông chùa Keo. Tầng hai đi từ sự hình thành đất đai và cư dân: gạch hoa văn ô trám lồng, mô hình nhà, bát đĩa có niên đại thế kỷ I đến thế kỷ III; rồi cảnh chiếu chèo sân đình, nhà thủy đình với quân rối của làng Nguyễn và làng Đông Các; các làng khoa bảng với hơn 100 vị đại khoa, tiêu biểu là Lê Quý Đôn. Tầng ba dành cho truyền thống cách mạng từ khi có Đảng.

Hiện vật nên tìm xem là ngai thờ gỗ sơn son thếp vàng thế kỷ XVII, vốn là đồ thờ của miếu Hai Thôn, xã Vạn Xuân, nơi thờ Lý Nam Đế và hoàng hậu Đỗ Thị Khương. Trên ngai có 156 hình rồng trong tổng số 631 họa tiết. Ngai được công nhận bảo vật quốc gia theo quyết định ngày 15/01/2020 và, theo trang của bảo tàng tháng 9/2026, đang được trưng bày ở cơ sở 2.

Ngoài sân có hiện vật khối lớn: một máy bay MiG-21 và một xe tăng mang số 843, gắn với tên Bùi Quang Thận, người Thái Bình đã cắm cờ trên nóc Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975. Chiếc T-54B số 843 được công nhận bảo vật quốc gia đang trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tại Hà Nội. Các nguồn chưa giải thích quan hệ giữa hai chiếc xe, nên bạn hãy hỏi thuyết minh viên.

Mô tả ba tầng nói trên có từ trước khi hợp nhất; chưa có công bố chính thức nào cho biết phần trưng bày đã được sắp xếp lại hay chưa. Điều chắc chắn là cơ sở 2 vẫn đón khách: tháng 2/2026 có trưng bày tranh Tứ Bình của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam kèm chỗ in thử tranh Đông Hồ, tháng 3/2026 có chuyên đề 80 năm Quốc hội, đều mở cửa miễn phí.

Trang của bảo tàng ghi giờ mở cửa chung là các ngày trừ thứ Bảy, sáng 7 giờ 30 đến 12 giờ, chiều 13 giờ đến 16 giờ 30, nhưng không ghi riêng cho cơ sở 2; bạn nên gọi hỏi trước. Giá vé chưa thấy công bố. Nội quy chung: không chạm hiện vật, hỏi nhân viên trước khi chụp ảnh.

Nơi này hợp với người muốn hiểu vùng đất Thái Bình cũ qua hiện vật và người thích đồ gỗ chạm thời Lê Trung Hưng. Nếu bạn muốn xem tận nơi công trình mà bảo tàng chọn làm biểu tượng, hãy đến chùa Keo ở xã Vũ Tiên.

Đền Mây nằm ở tổ dân phố Đằng Châu, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, gần bến Lảnh, còn gọi là bến đò Mây, bên sông Hồng. Đây là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Người Phố Hiến có câu "Trăm cảnh, nghìn cảnh không bằng bến Lảnh, đò Mây"; chữ Đằng trong tên Đằng Châu cũng có nghĩa là mây.

Đền thờ Phạm Bạch Hổ, còn gọi Phạm Phòng Át, sinh năm 910, từng là hào trưởng đất Đằng Châu. Ông là tướng của Dương Đình Nghệ, rồi theo Ngô Quyền đánh quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Thời loạn, ông giữ Đằng Châu, là một trong mười hai sứ quân; năm 968 ông quy thuận Đinh Bộ Lĩnh, được phong Thân vệ Đại tướng quân. Cục Di sản văn hóa và Ban Quản lý di tích tỉnh ghi ông mất năm 983, được phong Đằng Vương, tức Vua Mây; dân lập đền trên doanh trại cũ, tôn làm thành hoàng làng. Một vài bài báo ghi năm mất là 972.

Tương truyền đền có từ thế kỷ X, được trùng tu năm 1882 và 1898; dấu kiến trúc đang thấy là từ thế kỷ XVIII, chạm khắc theo lối Hậu Lê xen Nguyễn. Năm 1992 đền được xếp hạng di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Khu thờ chính xếp kiểu chữ Tam, ba tòa song song: tiền tế, trung từ, hậu cung. Ở gian giữa tiền tế, bạn sẽ thấy bức đại tự khảm trai bốn chữ Hán "Thái Bình Vương phủ" và bức châm chữ Hán của tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, các nguồn ghi đề năm 1888. Trung từ có cột lim kê trên chân tảng đá hình quả bồng, đầu dư và con rường chạm đao lửa, hoa lá. Trong cùng là cung cấm, đặt ban thờ Phạm Bạch Hổ cùng mẹ và vợ ông. Đền còn giữ 18 đạo sắc phong và hai cỗ kiệu bát cống. Trước đền, cạnh miếu Bà, là cây đa cổ thụ.

Bức châm gắn với một chuyện chép trong "Việt điện u linh": Lê Long Đĩnh khi chưa lên ngôi đi thuyền qua Đằng Châu gặp mưa gió, xin thần cho bên này sông tạnh, bên kia sông mưa; thấy ứng nghiệm, ông sai tu bổ đền. Người làng còn kể từng định dời đền lên chỗ cao hơn, nhưng gỗ đá qua một đêm lại về chỗ cũ. Cả hai đều là truyền thuyết.

Cần biết trước: đền dựng ngoài đê nên, theo Cổng thông tin phường Sơn Nam, thường bị nước lũ đe dọa; mùa mưa lũ bạn nên hỏi tình hình trước khi đi. Nhà Đông Biên, Tây Biên và tam quan thời trước đã mất, chỉ còn khu thờ chính. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Lễ hội có hai kỳ theo âm lịch: tháng Giêng, ngày chính mồng 10 là ngày sinh của tướng quân, và tháng 11, ngày chính 16 là ngày mất. Năm 2019 và năm 2023, hội đều khai đúng ngày 16 tháng 11, có tế lễ, hát sân đình, thi cờ tướng.

Đây là đền thờ thành hoàng làng, nên ăn mặc kín đáo, hỏi người trông coi trước khi vào hậu cung hay chụp ảnh tượng. Đền hợp với người quan tâm thời Ngô, Đinh, Tiền Lê và chạm khắc gỗ. Nếu bạn thích chuyện khoa cử hơn chuyện võ tướng, Văn Miếu Xích Đằng cùng phường còn 9 tấm bia đá ghi tên người đỗ đạt.

Chùa Thái Lạc, tên chữ Pháp Vân tự, dân trong vùng quen gọi chùa Bà Cả, nằm ở thôn Thái Lạc, xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 nơi này là xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm. Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân, bà Cả trong Tứ Pháp (mây, mưa, sấm, chớp), tín ngưỡng có gốc ở vùng Dâu, tỉnh Bắc Ninh.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, đây là một trong ba công trình kiến trúc gỗ khởi dựng từ thời Trần còn lại ở Việt Nam, cùng chùa Dâu (Bắc Ninh) và chùa Bối Khê (Hà Nội). Chùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1964, di tích quốc gia đặc biệt năm 2018 (Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018). Các lần trùng tu lớn được ghi vào những năm 1609, 1611, 1633, 1636 và 1703.

Bạn đi qua tam quan hai tầng tám mái, qua sân, vào tòa tiền đường chín gian, rồi theo ống muống tới thượng điện. Tiền đường và ống muống phần lớn mang chạm khắc thời Nguyễn; thứ làm nên tên tuổi ngôi chùa nằm ở gian trong cùng. Thượng điện dài 10 m, rộng 8,5 m, nền cao hơn hai tòa phía trước, còn giữ hai bộ vì nóc kiểu giá chiêng lồng lá đề và 20 bức phù điêu gỗ mang phong cách thời Trần.

Hãy ngẩng lên nhìn từng mảng cốn. Có dàn nhạc ba người ngồi trên mây với đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn tam. Có tiên nữ đầu người mình chim (Kinnara) dâng hoa. Có nhạc công ngồi trên lưng chim phượng thổi sáo, kéo nhị, đề tài mà Cục Di sản văn hóa ghi là ở Việt Nam hiện chỉ thấy tại chùa Thái Lạc. Trên các trụ trốn là những chú phỗng cao 47 cm, cởi trần, bụng phệ, quỳ đội tòa sen.

Mỗi năm, từ mồng 6 đến mồng 8 tháng 3 âm lịch, chùa là trung tâm của lễ hội cầu mưa, còn gọi lễ hội Tứ Pháp, được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Lễ hội từng gián đoạn nhiều chục năm, đến năm 2005 mới khôi phục. Sáng mồng 6, kiệu bà Pháp Lôi và kiệu bà Pháp Vũ từ hai chùa trong xã được rước về, cùng kiệu bà Pháp Vân làm lễ chào nhau trước cửa chùa; buổi chiều có trò đánh Trăng, năm sáu chục trai kiệu đóng khố chạy theo vòng xoáy ốc.

Cần biết trước: phần mang phong cách thời Trần chỉ gói trong một tòa thượng điện nhỏ. Cốn lớn chỉ 90 x 90 cm, nằm trên bộ vì phía trên đầu người xem, nên phải đứng lâu mới nhìn ra chi tiết. Hồ sơ di tích ghi 20 bức chạm, một bài của Báo Hưng Yên năm 2019 ghi còn 16. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; nên hỏi nhà chùa hoặc UBND xã Như Quỳnh trước khi đi.

Chùa đang có sinh hoạt tín ngưỡng: ăn mặc kín đáo, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh trong thượng điện, không chạm tay vào các mảng chạm. Ngày hội, trai kiệu và đội tế là người làng được chọn; kiệu có đoạn phải chạy, nên khách đứng gọn bên đường.

Chùa hợp với người mê mỹ thuật cổ, kiến trúc gỗ và nhạc cụ xưa. Nếu bạn thích một quần thể rộng để đi bộ, có nhiều tượng và cả làng cổ bên cạnh, chùa Nôm ở xã Đại Đồng sẽ hợp hơn.

Đông Đô Quảng Hội nằm trên đường Phố Hiến, khu phố Mậu Dương, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên, đúng vào trung tâm Phố Hiến hạ xưa. Đây là hội quán của thương nhân người Hoa ở thương cảng Phố Hiến, đi liền với Thiên Hậu Cung ở ngay bên trái. Hồ sơ di tích gọi chung hai công trình là "Đông Đô Quảng Hội - Thiên Hậu Cung", một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến.

Các nguồn của tỉnh và Cục Di sản văn hóa đều ghi hội quán được dựng năm 1590, do 14 dòng họ người Hoa cùng dân Phố Hiến góp sức. Đồ tế tự và vật liệu được chở bằng đường biển từ ba tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến sang. Ở thế kỷ XVI, XVII, đây là nơi thương nhân nước ngoài, chủ yếu là người Hoa, họp bàn mua bán, định giá hàng hóa. Hội quán cũng là nơi thờ Tam Thánh: Thần Thái Y làm thuốc cứu người, Thần Hoa Quang dạy các nghề thủ công, Thần Nông dạy làm ruộng, chăn nuôi.

Thiên Hậu Cung bên cạnh thờ bà Lâm Tức Mặc, người làng Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến, được người Phúc Kiến tôn làm thần hàng hải, thời Minh phong là Thiên Hậu. Đừng nhầm với đền Thiên Hậu trên đường Trưng Trắc, phường Phố Hiến: đó là một di tích khác của khu Phố Hiến, cũng thờ bà.

Vào thăm, bạn gặp trước tiên nghi môn lợp ngói vẩy cá, phía trên cửa có bức đại tự "Đông Đô Quảng Hội". Tiếp đến là tiền tế rồi hậu cung ba gian, cột cái kê trên chân tảng đá thắt cổ bồng; cửa hậu cung chạm tùng, chim, hươu, nai, đố cửa chạm phượng múa, ngựa phi. Ở Thiên Hậu Cung, hai bộ vì hồi của hậu cung đặt trên lưng bốn con lân gỗ quay mặt ra ngoài. Hiện vật còn giữ gồm bát hương đá thời Nguyễn, bốn tấm bia đá, một nậm rượu thời Lê và một bát hương sứ thời Càn Long.

Nên biết trước rằng phần lớn những gì bạn thấy là công trình dựng lại. Khu thờ chính được phục dựng trên nền móng cũ; tòa tiền tế của Thiên Hậu Cung từng đổ nát, đến năm 1975 các dòng họ Hoàng, Tiết, Ôn cùng dân địa phương mới dựng lại theo lối cổ Trung Hoa. Trang du lịch của tỉnh viết của hội quán ban đầu nay chỉ còn tòa hậu cung thờ Tam Thánh. Năm 2024, một phóng viên Người Lao Động đến đây nhận xét rằng các bảng giới thiệu chủ yếu nói về đền chùa, chưa có bảng nào kể chuyện người Hoa ở Phố Hiến ngay tại hội quán, nên khách khó hình dung thương cảng xưa. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Lễ ở đây theo âm lịch: ngày 23 tháng 3 và mồng 9 tháng 9 là ngày sinh, ngày hóa của Thiên Hậu, mồng 10 tháng 10 là lễ đản Tam Thánh.

Nơi này vẫn là chỗ thờ tự của cộng đồng, nên ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ban thờ. Hội quán hợp với người muốn hiểu vai trò của thương nhân người Hoa ở Phố Hiến, và tiện ghép với đình Hiến, chùa Hiến cách đó chưa đầy 100 m. Nếu bạn muốn xem một ngôi đền người Hoa nhiều hạng mục hơn, hãy đến đền Thiên Hậu trên đường Trưng Trắc.

Chùa Nễ Châu, tên chữ Thụy Ứng tự, nằm trên đường Phố Hiến, thôn Nễ Châu, xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên. Chỗ này xưa là khu chợ Nễ Châu, địa danh cuối cùng của Phố Hiến hạ thời thương cảng còn tấp nập ở thế kỷ XVI, XVII. Chùa là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, và là di tích duy nhất trong số đó nay thuộc một xã, không thuộc ba phường Phố Hiến, Sơn Nam, Hồng Châu.

Tương truyền chùa có từ thời Tiền Lê, ban đầu chỉ là ba gian nhà lá. Chuyện làng kể rằng Lê Hoàn khi đi qua đã cho dựng một ngôi chùa mới trên đất làng Phương Cái thay ngôi chùa đổ nát; xong việc, làng Phương Cái không đủ tiền trả công thợ, làng Nễ Châu nhờ gia đình bà Nguyễn Thị Ngọc Thanh giúp mà trả được, nên chùa về làng Nễ Châu. Câu ca còn truyền: "Bao giờ Phương Cái có chùa, Hương Giang có giếng thì vua lại về".

Bà Nguyễn Thị Ngọc Thanh là người Nễ Châu, theo truyền thuyết và gia phả họ Nguyễn là vợ của Lê Hoàn, có công cất giấu lương thảo cho quân khi ông đóng quân ở đây chống Tống. Sau khi bà mất, đền thờ bà được lập ngay trước cửa chùa; đền thờ cả Lê Long Kính, người con thứ chín của Lê Hoàn, được dân tôn làm thành hoàng làng.

Chùa được đại trùng tu thời Hậu Lê. Lần sửa lớn còn ghi trên thượng lương tòa tiền đường là năm Bảo Đại nguyên niên, 1926. Năm 1992 chùa được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Qua tam quan chồng diêm hai tầng tám mái, bạn vào sân, trước mặt là tiền đường bảy gian, trên bờ nóc đắp nổi ba chữ Hán "Thụy Ứng tự", bẩy hiên chạm rồng và hoa lá. Nối sau là thượng điện bốn gian. Ở đây có bộ tượng Tam Thế tạc gỗ ngồi thiền trên tòa sen, tượng Thích Ca sơ sinh, tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn cùng bốn vị Bồ tát. Pho được nhắc nhiều nhất là tượng Tuyết Sơn: Đức Phật thời tu khổ hạnh, thân gầy lộ xương sườn, hai tay chồng lên gối, cằm tì lên tay. Hai dãy hành lang đặt hàng trăm pho tượng. Chùa còn chuông đồng và khánh đá thời Lê.

Có một điều nên biết: Báo Hưng Yên năm 2006 viết pho Tuyết Sơn cổ đang được giữ tại Bảo tàng tỉnh Hưng Yên, pho ở chùa là phiên bản phục chế. Các nguồn sau này không nhắc lại chi tiết ấy, nên nếu bạn đến vì pho tượng gốc, hãy hỏi nhà chùa hoặc Ban Quản lý di tích tỉnh trước. Giá vé và giờ mở cửa cũng chưa có công bố chính thức.

Nhà chùa làm lễ vào rằm tháng Giêng, rằm tháng Tám và mồng 10 tháng Chín âm lịch, gắn với ngày sinh, ngày mất của bà Ngọc Thanh và ngày mất của Lê Long Kính.

Đây là chùa đang có người tu hành: ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, hỏi trước khi chụp tượng trong thượng điện. Chùa hợp với người thích tượng Phật cổ và chạm khắc gỗ. Nếu bạn chỉ có ít giờ và muốn xem tượng ngay trong phường Phố Hiến, chùa Chuông với các bộ tượng Bát bộ Kim cương, Thập bát La Hán là lựa chọn gần hơn.

Chùa Nôm, tên chữ Linh Thông cổ tự, nằm ở làng Nôm, xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên, cách Hà Nội khoảng 30 km. Chùa ở phía ngoài làng, sát chợ Nôm, nối với làng bằng cây cầu đá chín nhịp bắc qua sông Nguyệt Đức. Chùa là một phần của Quần thể di tích làng Nôm, được xếp hạng di tích quốc gia năm 2020, và từ tháng 4/2026 được tỉnh công nhận là điểm du lịch.

Không ai biết chùa dựng năm nào. Bia còn lại trong chùa ghi năm Canh Thân (1680), thời Lê, chùa được dựng lại; sau đó chùa còn được sửa nhiều đợt vào thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Người làng kể một nhà sư ở chùa Dâu nửa đêm thấy ánh hào quang, lần theo tới một rừng thông rồi dựng chùa ở đó, nên chùa mang tên Linh Thông; đây là truyền thuyết.

Thứ người ta tìm đến chùa Nôm để xem là bộ tượng Phật bằng đất. Báo Hưng Yên năm 2026 ghi 128 pho, các báo khác ghi hơn 120 hoặc hơn 100 pho. Tượng có pho cao trên 3 m, có pho chỉ bằng nắm tay, đặt trong Tam bảo, dọc hai dãy hành lang và phía sau hậu cung: Tam Thế, A Di Đà, Bát bộ Kim cương, Thập bát La hán, mỗi pho một nét mặt. Người làng kể chùa từng ngập nhiều ngày trong những trận lụt lớn mà tượng không hỏng. Chùa còn một pho Cửu Long Phật đản bằng đồng cao khoảng 45 cm, chạm chín đầu rồng.

Qua tam quan gỗ lợp ngói, bạn gặp lầu chuông, lầu trống đối xứng hai bên và hồ nước có lầu Quan Âm ở giữa, rồi tới sân, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu. Bên cạnh chùa là vườn mộ tháp xây bằng đá ong; tường bao quanh chùa cũng bằng đá ong. Trong khuôn viên có một giếng cổ xây đá xanh.

Nên đi tiếp vào làng. Cầu đá được làm bằng đá xanh nguyên khối vào thời Tự Đức, thay cho cây cầu gỗ lim có từ thế kỷ XVI; các đầu dầm chạm vân mây trông như đầu rồng. Chợ Nôm ngay trước cửa chùa họp vào các ngày có số cuối 1, 4, 6, 9. Trong làng có cổng làng dựng năm 1915, ao làng, ba giếng đá và đình Đại Đồng thờ Thánh Tam Giang.

Cần biết trước: nhiều hạng mục bạn thấy hôm nay là phần tôn tạo, dựng mới. Theo VnExpress, từ sau tháng 9/1998 nhà chùa cùng dân làng mới xây lại chùa khang trang như bây giờ, nên đừng coi mọi công trình trong khuôn viên là đồ cổ. Diện tích cũng có hai con số: 8.000 m² theo Báo Hưng Yên, 15 ha tính cả phần mở rộng theo Dân trí và VietnamPlus. Dịp lễ hội làng Nôm, mồng 10 đến 12 tháng Giêng, có hàng vạn người về trẩy hội. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Tượng đất dễ hư hại: đừng chạm tay, đừng đặt tiền lên tượng, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh trong Tam bảo. Làng Nôm là nơi người dân đang ở; nhà cổ và nhà thờ họ là của các gia đình, dòng họ, muốn vào phải xin phép.

Chùa Nôm hợp với gia đình, người thích đi bộ thong thả qua chùa, cầu, chợ và làng cổ trong một buổi. Nếu bạn chỉ tìm kiến trúc gỗ và chạm khắc gốc thời Trần, chùa Thái Lạc ở xã Như Quỳnh mới là nơi cần đến.

Đền Mẫu nằm trên đường Bãi Sậy, sát hồ Bán Nguyệt, nay thuộc phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên (trước là phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên). Đây là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, xếp hạng cuối năm 2014.

Điều khiến ngôi đền khác phần lớn đền cổ của người Việt là vị được thờ: một quý phi họ Dương của triều Tống bên Trung Quốc, được tôn xưng là Dương Thiên Hậu. Chuyện kể rằng năm 1279, khi quân Nguyên đánh nhà Tống, vua và hoàng tộc xuống thuyền chạy về phương Nam rồi nhảy xuống biển tuẫn tiết. Thi thể Dương Quý Phi dạt về hạ lưu Đằng Giang, thuộc đất Phố Hiến, được dân địa phương đắp mộ rồi lập đền thờ. Các nguồn của tỉnh ghi đền khởi dựng năm 1279, đời vua Trần Nhân Tông, và được tu sửa lớn năm Thành Thái thứ 8 (1896).

Bạn vào qua nghi môn hai tầng tám mái, cửa vòm cuốn; trên vòm có hàng chữ Hán ghép bằng mảnh gốm lam "Thiên hạ mẫu nghi". Ngay sân là thứ nhiều người nhớ nhất ở đền: ba cây đa, sanh, si mọc quấn vào nhau, rễ tạo thành thế kiềng ba chân, tán che gần hết khoảng sân. Tuổi cây được ghi từ hơn 700 đến khoảng 800 năm, tùy nguồn.

Qua sân là tòa tiền tế ba gian, nơi treo bức châm chữ vàng của Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh viết năm 1896 và đặt cỗ kiệu bát cống. Trong cùng là hậu cung năm gian, thờ tượng Dương Quý Phi cùng hai người hầu Kim Thị và Liễu Thị, sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ XVII đến XVIII. Đền còn giữ 15 đạo sắc phong từ triều Lê đến triều Nguyễn.

Lễ hội đền Mẫu tổ chức từ ngày 10 đến 15 tháng 3 âm lịch hằng năm, có dâng hương, tế lễ, hát cửa đền, rước kiệu và trò chơi dân gian. Theo lời ban quản lý đền được VOV ghi năm 2018, ngày 12 kiệu Mẫu được rước quanh phố đến đình Hiến rồi trở về, ngày 13 là giỗ Mẫu, ngày 15 là lễ tạ. Ngày 14 tháng 7 âm lịch có lễ mộc dục, tức thay áo cho Mẫu.

Nên biết trước: khuôn viên đền rộng gần 3.000 m², mà đầu xuân, mồng một, ngày rằm và mấy ngày hội thì người đến lễ rất đông. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, đoàn đông nên hỏi Ban Quản lý di tích tỉnh trước khi đi.

Đây là nơi thờ tự có người đến lễ hằng ngày, nên ăn mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh ban thờ và không tự vào hậu cung khi chưa được hướng dẫn. Báo chí ghi lại quan niệm của người đi lễ ở đây: đến đền Mẫu thì giữ tâm hướng thiện, đừng cầu xin tham lam.

Đền hợp với người đi lễ, người thích kiến trúc đền miếu và cây cổ thụ; đền Trần nằm cùng đường Bãi Sậy, cũng bên hồ Bán Nguyệt, nên dễ ghé cả hai. Nếu bạn quan tâm tượng Phật và kiến trúc chùa hơn tín ngưỡng thờ Mẫu, chùa Chuông trong cùng khu di tích là lựa chọn khác, có hệ thống tượng Bát bộ Kim cương, Thập bát La Hán. Người tìm không gian vắng nên tránh mồng một, ngày rằm và tuần lễ hội tháng 3 âm lịch.

Bảo tàng tỉnh Hưng Yên có trụ sở chính ở đường Phạm Bạch Hổ, phường Phố Hiến, trên khu đất phía tây quảng trường Nguyễn Văn Linh. Từ ngày 01/7/2025, bảo tàng của hai tỉnh Hưng Yên và Thái Bình cũ hợp nhất thành một đơn vị mang tên này, có hai cơ sở. Đây là cơ sở 1; cơ sở 2 là Bảo tàng Thái Bình trước đây, ở phường Thái Bình.

Gốc gác của cơ sở 1 là Bảo tàng cách mạng Hưng Yên, khánh thành năm 1960. Sau khi tỉnh tái lập, Bảo tàng tỉnh Hưng Yên được lập theo quyết định ngày 14/3/1997 và mở cửa nhà trưng bày ngày 2/9/1998. Tòa nhà hiện nay khởi công ngày 17/5/2013, đến năm 2018 hoàn thành: nhà ba tầng, khuôn viên 2,2 ha, có sân và khu trưng bày ngoài trời.

Điều nên biết trước: theo chính trang của bảo tàng, đến năm 2024 nơi đây mới hoàn thành phần trưng bày cố định tạm thời, gồm hai phần. Phần một kể chuyện Hưng Yên từ khởi thủy đến thế kỷ XIX, phần hai từ khi có Đảng đến nay. Chữ "tạm thời" là của bảo tàng.

Kho của bảo tàng có hơn 17.700 đơn vị tài liệu, hiện vật tính đến năm 2023. Những thứ đáng tìm xem là bộ sưu tập Đông Sơn với trống đồng Động Xá, mặt trống có bốn khối tượng hình con nhái thay vì con cóc; mộ thuyền ở Kim Động, Ân Thi, Khoái Châu; gốm sứ Lý, Trần, Lê, Nguyễn; đồ khâm liệm của Đại Tư đồ Nguyễn Bá Khanh; sách Hán Nôm.

Với bảo vật quốc gia, bạn cần phân biệt bản gốc và bản sao. Bảo tàng đã làm phiên bản tháp đất nung đền An Xá, tượng sư tử đá chùa Hương Lãng và bản sao tượng Quan Âm nghìn tay chùa Mễ Sở để trưng bày; bản gốc nằm ở các di tích. Năm chiếc đĩa vàng Cộng Vũ, dân công đào được ngày 21/10/1965 khi khơi sông Cửu An, từ năm 2011 do Kho bạc Nhà nước tỉnh giữ; trang của bảo tàng không nói rõ bản gốc có được bày tại đây hay không.

Phần sôi động hơn là trưng bày chuyên đề, thay theo đợt. Năm 2026 đã có chuyên đề về công trình Đại thủy nông Bắc Hưng Hải, về 80 năm Quốc hội, về di sản Hải Phòng, rồi "Quốc Tử Giám Thăng Long với truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên" từ 3/7 đến 3/8, có chỗ cho khách tự in dập hoa văn. Báo Hưng Yên ghi các đợt này mở cửa miễn phí.

Theo trang của bảo tàng, hệ thống trưng bày mở các ngày trong tuần trừ thứ Bảy, sáng 7 giờ 30 đến 12 giờ, chiều 13 giờ đến 16 giờ 30; lịch Tết có thông báo riêng. Giá vé tham quan thường xuyên chưa thấy công bố. Đoàn đông được đề nghị đăng ký trước qua điện thoại.

Nội quy yêu cầu trang phục gọn gàng, không chạm vào hiện vật, hỏi nhân viên trước khi quay phim, chụp ảnh; trẻ dưới 10 tuổi phải có người lớn đi cùng.

Nơi này hợp với học sinh, người mê khảo cổ và ai muốn có cái nhìn tổng quát trước khi đi các di tích Phố Hiến. Nếu bạn muốn đứng trước hiện vật gốc tại chỗ hơn là xem trong tủ kính, Văn Miếu Xích Đằng ở phường Sơn Nam còn 9 bia đá ghi danh 161 vị tiến sĩ.

Đền Đa Hòa nằm ở thôn Đa Hòa, xã Mễ Sở, tỉnh Hưng Yên, ngay chân đê tả ngạn sông Hồng. Đây là một trong năm di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa - Dạ Trạch, thờ Chử Đồng Tử, một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt, cùng hai phu nhân là Tiên Dung công chúa và Tây Sa công chúa.

Chuyện kể rằng chàng trai đánh cá nghèo họ Chử, sau khi liệm chiếc khố duy nhất theo cha, vùi mình trong cát để tránh thuyền của công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng thứ 18. Công chúa quây màn tắm đúng chỗ ấy, gặp chàng rồi xin kết duyên. Báo Hưng Yên gọi Đa Hòa là nơi khởi nguồn của huyền tích; phần kết, khi cả ba vị bay về trời, gắn với đền Dạ Trạch.

Ngôi đền bạn thấy hôm nay được dựng lại năm 1894, do tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, người làng Phú Thị trong tổng Mễ, đứng ra vận động. Đền quay hướng chính Tây, trên khu đất hơn 18.000 m², gồm 18 nóc nhà lớn nhỏ. Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh, con số 18 nhắc chuyện nàng Tiên Dung tròn 18 tuổi dưới đời Hùng Vương thứ 18. Mái nào cũng cong hình thuyền, nên từ mặt đê nhìn xuống cả khu đền giống một đoàn thuyền nối nhau.

Lối vào đi qua ba lớp. Ngoài cùng là nhà bia, gọi Trấn giang lâu, trổ cửa ra bốn hướng. Tiếp đến hai cột trụ đội nghê, lầu chuông bên phải, gác khánh bên trái. Qua Ngọ môn ba cửa treo bức đại tự "Bồng Lai cung khuyết", bạn lần lượt gặp nhà đại tế, tòa Thiêu Hương hai tầng tám mái, cung Đệ Nhị, cung Đệ Tam rồi hậu cung đặt tượng ba vị. Cung Đệ Tam giữ bộ ba ngai thờ gỗ sơn son thếp vàng thời Mạc, tay ngai chạm hai đầu rồng quay chéo vào chầu bài vị, được công nhận bảo vật quốc gia đầu năm 2026. Trong đền còn có lục bình "Bách thọ" khắc một trăm chữ thọ không chữ nào giống chữ nào.

Lễ hội mở từ ngày 10 đến 12 tháng Hai âm lịch. Cứ ba năm một lần hội tổ chức theo quy mô hàng tổng: chín làng của tổng Mễ xưa rước kiệu thành hoàng về đền, đoàn thuyền ra giữa sông Hồng lấy nước về tế. Năm 2026, lần đầu hội Đa Hòa và hội Dạ Trạch gộp thành một lễ hội cấp tỉnh, diễn ra từ 28 đến 30/3.

Vài điều nên biết trước. Kiến trúc hiện nay là của cuối thế kỷ XIX. Riêng niên đại bộ ngai, trang của Ban Quản lý di tích tỉnh có chỗ ghi thế kỷ XVI, có chỗ ghi đầu thế kỷ XVII. Ngày hội, khách về đông và giao thông được phân luồng từ xa. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi lại trước khi đi.

Đây là nơi thờ tự đang có hương khói: ăn mặc kín đáo, hỏi người trông coi trước khi vào hậu cung hay chụp ảnh ngai, tượng, và đừng chen vào hàng rước.

Đền hợp với người thích kiến trúc gỗ thời Nguyễn, truyện Chử Đồng Tử và hội làng ven sông. Nếu bạn quan tâm đầm Dạ Trạch và cuộc kháng chiến của Triệu Quang Phục hơn, đền Dạ Trạch cùng đền thờ Triệu Việt Vương ở xã Triệu Việt Vương sẽ hợp hơn.

Đình Thượng Liệt là đình của làng Thượng Liệt, tên Nôm là làng Giắng, nay thuộc xã Đông Quan, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 là xã Đông Tân, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình. Đình nằm trong cụm đình, chùa, lăng của làng và thờ công chúa Trần Thị Quý Minh, con vua Trần Duệ Tông, người được dân tôn là Thánh Mẫu, Thành hoàng.

Theo thần tích còn lưu tại đình, bà Quý Minh cùng hai em gái trở về nước năm 1388, chia nhau về ba vùng dân chài; bà về ấp Giắng, gọi dân lập trang ấp, khai khẩn đất hoang, dựng chùa. Làng hiện giữ 22 đạo sắc đều phong bà là Thượng đẳng thần. Đây là chuyện chép trong thần tích, không phải chính sử.

Người ta tìm đến đình này vì hội làng và điệu múa Giáo cờ giáo quạt. Hội mở từ ngày 10 đến 12 tháng Giêng âm lịch. Sáng mồng 10, làng rước Phật từ chùa Thiên Đức đi quanh làng rồi về đình, trưởng ban quản lý di tích đánh trống khai hội; buổi chiều đội tế nữ quan dâng hương. Hai ngày sau là lễ rước "bà thợ" của hai thôn Đông và Tây Thượng Liệt. Bà thợ là người phụ nữ được làng chọn mỗi năm để trông nom việc đình và coi đội múa; theo lệ, mỗi người cả đời chỉ được làm bà thợ một lần.

Múa Giáo cờ giáo quạt diễn ra ngay trước sân đình. Các "cô lèn" mỗi người một tay cờ ngũ sắc nhỏ, một tay quạt giấy, liên tục đổi tay theo tiếng trống cái; chữ "giáo" là cách người làng đọc chữ "tráo". Tương truyền bà Quý Minh đặt ra điệu múa theo tích Chiêu Quân cống Hồ, kể tâm trạng một công chúa từ biệt vua cha. Điệu múa có 36 cấp, xen các động tác chim bay, cò bay, chao tép, vạt tôm, chèo thuyền. Ở cấp cuối, các cô chạy đến ném cờ, ném quạt xuống giếng Thiên Thành trước sân đình.

Lễ hội làng Thượng Liệt vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3609/QĐ-BVHTTDL ngày 27/9/2018; cụm đình, chùa, lăng được xếp hạng di tích năm 1989.

Nói thẳng mấy điều. Điệu múa chỉ diễn ở sân đình đúng dịp hội tháng Giêng; đến ngày thường bạn chỉ thấy ngôi đình và giếng. Các nguồn chính thức gần như không mô tả kiến trúc đình, nên đừng chờ ở đây một bài thuyết minh về chạm khắc. Báo Hưng Yên tháng 8/2026 cho biết xã hiện giữ được khoảng 25 cấp múa, và người múa nay có cả phụ nữ đã lập gia đình, người già, khác lệ xưa chỉ chọn bé gái từ 8 đến 15 tuổi. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Về ứng xử: lễ tắm tượng trước hội làm trong cung cấm, không dành cho khách. Khi đội múa vào cấp, đứng ngoài hàng, không chen vào sân; người múa phần nhiều là trẻ em, nên xin phép người lớn đi cùng trước khi chụp cận mặt.

Nơi này hợp với người mê múa dân gian và hội làng, chịu đi đúng ngày. Nếu bạn đi ngoài tháng Giêng và muốn xem kiến trúc đình làng có tư liệu đầy đủ, đình Tàu ở xã Đông Hưng, cùng vùng Đông Hưng cũ, sẽ hợp hơn.

Đền Bà Chúa Kho nằm ở khu phố Điện Biên 3, trên đường Điện Biên, phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. Đền có tên chữ là "Thương Tỉnh linh từ", người trong vùng còn gọi là đền Gốc Sanh. Đây là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, và là ngôi đền nhỏ: Cục Di sản văn hóa ghi khuôn viên rộng 543 m².

Đền thờ bà Lê Bạch Nương. Tương truyền bà thuộc dòng dõi hoàng tộc thời Lê, giỏi văn chương, tinh thông võ nghệ, được giao coi giữ kho ngân khố ở Vĩnh Ty Đồn, tức vùng Phố Hiến sau này. Khi giặc phương Bắc tràn vào, bà cùng quân sĩ giữ kho đến cùng rồi tuẫn tiết, lấy máu mình vẩy lên các vựa bạc. Các nguồn của Ban Quản lý di tích tỉnh chép bà mất khi chưa đến ba mươi tuổi; dân lập đền thờ, vua ban sắc và phong mỹ tự "Thiên phủ chư tích", nghĩa là nơi tích trữ ngân khố. Chuyện này là truyền thuyết, các nguồn không nêu năm cụ thể.

Về niên đại, Cục Di sản văn hóa và Báo Hưng Yên ghi đền được xây vào thế kỷ XVII, đời Lê Hy Tông, trùng tu thời Nguyễn. Ban Quản lý di tích tỉnh cho biết thêm đền vốn dựng ở khu Nhà Thành với quy mô lớn, đến cuối thế kỷ XIX mới chuyển ra chỗ hiện nay. Năm 2011 đền được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh.

Vào đền, bạn sẽ thấy mặt tiền quay hướng nam, nép dưới tán cây đa và cây sanh cổ thụ. Kiến trúc kiểu chữ Nhị: ba gian tiền tế nối ba gian hậu cung, khung gỗ có chạm khắc, phong cách thời Nguyễn. Thứ đáng xem nhất nằm trong khám thờ ở chính điện, dưới dòng chữ "Tiên nhi Thánh": bộ tượng đồng gồm tượng Đức Chúa Kho và hai tượng phỗng hầu, được Ban Quản lý di tích tỉnh xác định tạo tác vào thế kỷ XVII. Đền có gần 20 pho tượng lớn nhỏ, còn giữ hai đạo sắc phong niên hiệu Khải Định, bộ trâm cài bằng bạc, bộ tam sự bạc và một quả chuông đồng.

Lễ hội mở từ mồng 1 đến mồng 3 tháng 3 âm lịch, có dâng hương, tế lễ, hát chèo, hát quan họ, chọi gà, cờ tướng. Năm 2026 lễ khai mạc diễn ra sáng 17/4, đúng mồng 1 tháng 3 năm Bính Ngọ.

Cần biết trước: đền nhỏ, nằm giữa khu dân cư, xem kỹ cũng chỉ mất một lúc; sắc phong, trâm bạc là đồ thờ, không phải lúc nào cũng được bày cho khách xem. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Trang du lịch của tỉnh giới thiệu đền là nơi người ta đến "cầu may, vay lộc", nhưng các nguồn chính thức không hướng dẫn cách sắm lễ hay vay trả; bạn nên hỏi người trông coi, đừng tự làm theo lời mách ngoài cổng.

Đây là nơi đang thờ tự: ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp tượng trong khám và khi muốn vào hậu cung. Đền hợp với người đi lễ đầu năm, người thích tượng đồng cổ, và người đang đi tuyến Văn Miếu, chùa Chuông, đền Trần, đền Mẫu. Nếu bạn muốn một quần thể rộng hơn, có hồ nước và cây cổ thụ lớn, đền Mẫu cùng phường Phố Hiến là lựa chọn nên ưu tiên.

Đền Dạ Trạch, người quanh vùng quen gọi là đền Hóa, nằm ở thôn Yên Vĩnh, xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên. Cùng với đền Đa Hòa bên bờ sông Hồng, đây là một trong năm di tích của Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa - Dạ Trạch. Hai đền cùng thờ Chử Đồng Tử và hai phu nhân Tiên Dung, Tây Sa, nhưng Dạ Trạch gắn với đoạn kết của câu chuyện: nơi ba vị "hóa" về trời.

Tương truyền khi quân nhà vua kéo đến, một trận gió lớn nổi lên, cả tòa thành cùng người bay lên trời, chỉ còn một dải cát giữa đầm lầy mênh mông. Người sau gọi đầm ấy là đầm Nhất Dạ, đầm Một Đêm, hay đầm Dạ Trạch, và dựng đền trên nền lâu đài cũ. Thế kỷ VI, chính vùng đầm này là căn cứ của Triệu Quang Phục trong cuộc kháng chiến chống quân Lương.

Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh, đền ban đầu chỉ là ba gian tranh tre trên một mô đất hình mui rùa, sau bị chiến tranh phá hủy. Năm 1890 tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, khi ấy là Án sát Hưng Yên, thiết kế và hưng công dựng lại. Đền xây kiểu chữ Công, gồm tiền tế năm gian, trung từ ba gian và hậu cung ba gian đặt ba bài vị, ba pho tượng. Năm 1988 đền được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Nét riêng của đền là đồ thờ. Trong đền thờ một cây gậy và một chiếc nón, hai vật tương truyền Đức Thánh dùng để cứu người. Bên trái gian trung từ là ban thờ "ông Bế", tức Bế ngư thần quan, tượng cá chép đang hóa rồng sơn son thếp vàng. Lầu chuông giữ quả chuông đồng đúc năm Thành Thái thứ 14 (1902) và tấm bia đá năm 1895. Trước đền có hồ bán nguyệt và hồ sen; đây cũng là nơi câu lạc bộ trống quân Dạ Trạch hát đối đáp, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016.

Hội chính mở từ ngày 10 đến 12 tháng Hai âm lịch, hội lớn ba năm một lần. Sáng mồng 10, đoàn rước ra sông Hồng; giữa dòng, hai cụ cao niên thả một vòng tròn kết vải đỏ rồi dùng gáo dừa sơn đỏ múc chín gáo nước vào chóe. Chóe nước được đặt trên ban thờ hậu cung suốt năm. Ngày 12 là lễ rước "phát du": kiệu Thánh, kiệu nón gậy và kiệu ông Bế đi qua các làng, qua khu đầm Nhất Dạ rồi về đền.

Nên biết trước vài điều. So với đền Đa Hòa, trung từ và hậu cung ở đây đơn giản hơn. Đầm Dạ Trạch nay chỉ còn là dấu tích của vùng đầm lớn ngày xưa. Những năm không mở hội lớn, làng chỉ làm hội lệ nhỏ. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi lại trước khi đi.

Chóe nước, nón, gậy, ngai và bài vị là đồ thờ, không phải hiện vật trưng bày: đừng chạm vào, và hỏi cụ thủ từ trước khi vào hậu cung hay chụp ảnh. Lễ vật dâng trong hậu cung là cỗ chay.

Đền hợp với người muốn nghe trống quân, xem tục thờ nón gậy và tìm hiểu vùng đầm của Triệu Quang Phục. Nếu bạn muốn xem một quần thể gỗ lớn nhiều lớp nhà, đền Đa Hòa ở xã Mễ Sở với 18 nóc nhà sẽ hợp hơn.

Đền Tiên La nằm giữa thôn Tiên La, xã Tiên La, tỉnh Hưng Yên, trên gò Kim Quy, mặt quay ra sông Tiên Hưng, gần chỗ sông này đổ vào sông Luộc. Đền thờ Bát Nạn tướng quân Vũ Thị Thục, nữ tướng của Hai Bà Trưng. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1986; lễ hội Tiên La vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Trước tháng 7/2025, nơi này thuộc xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.

Chuyện về bà được kể theo thần tích. Tương truyền Thục Nương sinh trong một nhà làm thuốc, giỏi cả văn lẫn võ. Thái thú Tô Định ép gả không được, hại cha và người chồng chưa cưới của bà; bà chạy về vùng Đa Cương, tức Tiên La ngày nay, chiêu binh dưới lá cờ bốn chữ "Bát Nạn tướng quân". Khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40, bà đem quân theo, được phong Đông Nhung Đại tướng quân. Sau khi Mã Viện sang đánh, bà lui về Tiên La và mất tại gò Kim Quy ngày 17 tháng 3 âm lịch năm 43. Có bản kể bà tử trận, có bản kể bà rút gươm tự tiết.

Đền rộng khoảng 6.000 m². Bạn đi qua tam quan ngoại, sân đền, tam quan nội, hai bên có lầu Cô, lầu Cậu, rồi tới ba tòa chính. Tiền tế năm gian bằng gỗ, chạm tứ linh xen tứ quý. Trung tế là chỗ nên xem kỹ nhất: tòa phương đình kiểu chồng diêm mà cột, xà, kèo đều bằng đá, bốn cột cái chạm tứ linh, mười hai cột quân chạm rồng mây. Hậu cung ba gian, gian giữa đặt ngai và tượng bà, hai gian bên thờ thân phụ và thân mẫu; phía trên treo bức đại tự "Vạn Cổ Anh Linh". Tương truyền đây cũng là nơi đặt mộ bà.

Ngày 10 tháng 3 âm lịch làng làm lễ cáo yết khai hội và rước nước; chính hội là ngày 17, ngày giỗ bà. Đoàn rước nước đi thuyền rồng từ đền ra sông Luộc lấy nước vào chum rồi rước về. Phần hội có giã bánh dày, têm trầu cánh phượng, pháo đất, kéo co, hát chèo, hát văn.

Đền cũng là một điểm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo người thủ nhang, nghi lễ lên đồng thường tổ chức vào tháng 3 và tháng 8 âm lịch. Trong khuôn viên còn có nơi thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và ghi danh các Bà mẹ Việt Nam anh hùng, liệt sĩ của địa phương.

Cần biết trước: đền đã qua nhiều lần tu bổ, mở rộng nên phần lớn những gì bạn thấy là công trình làm lại, không phải kiến trúc nghìn năm. Tháng 3 âm lịch khách về rất đông. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Lên đồng là nghi lễ của người có căn đồng và bản hội; bạn đứng xem từ phía sau, hỏi trước khi quay phim, chụp ảnh. Ăn mặc kín đáo khi vào hậu cung.

Đền hợp với người đi lễ Mẫu, người thích hội làng Bắc Bộ và chạm khắc đá. Nếu bạn muốn một di tích dựa trên sử liệu thành văn hơn là thần tích, Khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần ở xã Long Hưng là lựa chọn khác trong cùng vùng Hưng Hà cũ.

Văn Miếu Xích Đằng, còn gọi là Văn Miếu Hưng Yên, nằm ở tổ dân phố Xích Đằng, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, sát đê sông Hồng. Đây là văn miếu hàng tỉnh thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, nơi chín tấm bia đá ghi tên 161 người đỗ đại khoa của trấn Sơn Nam thượng xưa.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, văn miếu dựng từ thời Lê và được trùng tu năm Minh Mạng thứ 20 (1839) trên nền chùa cổ Nguyệt Đường. Tương truyền chùa Nguyệt Đường do thiền sư Hương Hải khởi dựng năm 1701 với sự giúp đỡ của quận công Lê Đình Kiên, trấn thủ Sơn Nam. Chùa nay không còn, dấu tích là hai tháp đá Phương Trượng và Tịnh Mãn phía sau văn miếu. Bài văn khắc trên chuông cho biết đến năm 1804 Hưng Yên đã có văn miếu, và phải tới đợt trùng tu năm 1839 quy mô mới như bây giờ.

Bạn vào qua tam quan kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, công trình được lấy làm biểu tượng của tỉnh Hưng Yên. Khoảng sân phía sau xưa là nơi tổ chức thi hương. Hai bên sân có lầu chuông treo quả chuông đồng đúc năm 1804 và lầu khánh treo chiếc khánh đá làm năm 1803. Tiếp đó là hai dãy tả vu, hữu vu, mỗi dãy năm gian, nay trưng bày tư liệu về giáo dục của tỉnh.

Khu thờ chính xây kiểu chữ Tam gồm tiền tế, trung từ và hậu cung. Khác nhiều văn miếu, tượng thầy giáo Chu Văn An đặt ngay ở tòa giữa, còn tượng Khổng Tử cùng bốn học trò được thờ trong hậu cung.

Chín tấm bia dựng hai bên tòa chính: tám tấm làm năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), tấm thứ chín làm năm Bảo Đại thứ 18 (1943). Trong 161 người có tên, 138 người quê Hưng Yên và 23 người quê Thái Bình. Bạn sẽ gặp tên Tống Trân, Nguyễn Trung Ngạn, Lê Như Hổ; riêng một tấm ghi cả hai cha con Lê Trọng Thứ và Lê Quý Đôn.

Mùng 4, mùng 5 Tết, văn miếu có triển lãm thư pháp, cho chữ đầu xuân và hát ca trù. Trong năm, các trường trong tỉnh đưa học sinh đến vào dịp khai giảng hay Ngày Nhà giáo Việt Nam.

Cần biết trước: khuôn viên rộng gần 6.000 m², theo Báo Hưng Yên là xếp sau Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội và Văn Miếu Huế về quy mô. Văn miếu nằm trong dự án tu bổ Khu di tích Phố Hiến, đến tháng 5/2026 đạt khoảng 90% khối lượng, nên có thể còn hạng mục đang hoàn thiện. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên trước khi đi.

Đây là nơi thờ Khổng Tử và Chu Văn An, vẫn có lễ dâng hương, nên bạn ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và không sờ, tựa vào bia đá.

Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử khoa cử, gia đình có con đang đi học và các đoàn học sinh. Nếu bạn muốn xem một văn miếu quy mô lớn hơn, Văn Miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội là lựa chọn khác. Còn nếu đang ở Phố Hiến và muốn xem kiến trúc Phật giáo, chùa Chuông cùng khu di tích là lựa chọn khác.

Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần nằm ở thôn Tam Đường, xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên, gần đê sông Hồng, trên đất phủ Long Hưng xưa. Nhiều người quen gọi là Đền Trần Thái Bình, vì trước tháng 7/2025 nơi này thuộc xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Đây là di tích quốc gia đặc biệt, xếp hạng theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, họ Trần đặt mộ tổ ở hương Tinh Cương, tức Tam Đường ngày nay. Khi đã có ngôi vua, nhà Trần chọn chính nơi này làm chỗ an táng: Thái tổ Trần Thừa ở Thọ Lăng, Trần Thái Tông ở Chiêu Lăng, Trần Thánh Tông ở Dụ Lăng, Trần Nhân Tông ở Đức Lăng. Từ năm 1320, các vua Trần về sau được táng ở An Sinh, Đông Triều.

Khu lăng hiện rộng 38.221 m², gồm ba gò đất lớn mà dân làng gọi là Phần Đa, Phần Trung, Phần Bụt, ứng với Chiêu Lăng, Dụ Lăng, Đức Lăng. Cả ba được tôn tạo năm 2004, có tường kè gạch bao tròn, đường kính 65 m. Gò ở giữa cao 7 m tính từ sân tế, trên đặt chữ Trần trong khung sắt.

Từ lăng nhìn về phía bắc là khu đền. Ba ngôi đền dàn hàng ngang, cùng quay hướng nam về phía lăng, chung một sân lễ hội và cửa Ngọ môn: đền Vua ở giữa thờ ba vua đầu triều, phối thờ Trần Thừa và các vị tổ họ Trần; đền Thánh phía đông thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn; đền Mẫu phía tây thờ các quốc mẫu và công chúa đầu triều.

Điều nên biết trước để khỏi hụt hẫng: đền bạn thấy hôm nay là công trình dựng lại từ thập niên 1990 trên nền cũ, sau khi ngôi "Trần đế miếu" xưa đổ nát; lăng cũng là gò đất được kè lại năm 2004. Bảy ngôi mộ phía sau đền, gọi là khu thất tinh, đã mất từ sau năm 1945 khi đất được chia cho dân ở và canh tác. Dấu tích thời Trần nằm chủ yếu dưới lòng đất: giai đoạn 1979–1990 các nhà khảo cổ khai quật Tam Đường bốn lần, xác nhận đây là nơi đặt tôn miếu, lăng mộ và hành cung Long Hưng.

Tháng 3/2026, Thủ tướng phê duyệt quy hoạch tu bổ khu di tích, quy mô 195,01 ha, thực hiện từ 2026 đến 2035, nên cảnh quan có thể thay đổi; bạn nên hỏi trước tình hình thi công. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Lễ hội đền Trần diễn ra từ ngày 13 tháng Giêng âm lịch, có rước nước, tế lễ và các trò thi cỗ cá, vật cầu, đấu gậy, thả diều, nấu cơm cần. Ngày hội đông, ai thích yên tĩnh nên đi ngày thường.

Đây là nơi thờ tự của làng Tam Đường và con cháu họ Trần, nên ăn mặc kín đáo, đi nhẹ ở khu lăng và không trèo lên gò mộ.

Nơi này hợp với người muốn tìm về gốc tích nhà Trần và người đi lễ đầu năm. Nếu bạn muốn xem kiến trúc cổ còn giữ được nhiều thì nên ghé thêm Khu lưu niệm Lê Quý Đôn, có từ đường mà theo phả hệ dòng họ đã gần 300 năm; tuyến đường nối hai di tích khánh thành tháng 7/2026.

Đền Phù Ủng nằm ở phía bắc làng Phù Ủng, bên sông Cửu Yên, nay thuộc xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 là xã Phù Ủng, huyện Ân Thi. Đền thờ Phạm Ngũ Lão, vị tướng nhà Trần sinh ra ở chính làng này, và tên ông nay được đặt cho xã. Gọi là đền nhưng đây là cả một quần thể: nhiều công trình nằm rải dọc đường thôn, xen với nhà dân.

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255, mất năm 1320, thọ 66 tuổi. Tương truyền ông ngồi đan sọt bên đường, mải nghĩ việc binh đến mức bị lính của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn đâm giáo vào đùi mà không hay; Trần Quốc Tuấn thấy lạ, hỏi chuyện rồi tiến cử ông với triều đình. Ông tham gia hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, làm đến chức Điện súy Thượng tướng quân. Sau khi ông mất, đền được dựng ngay trên nền nhà cũ của gia đình.

Đừng chờ một ngôi đền gỗ cổ. Theo tư liệu ngành văn hóa tỉnh mà Tạp chí Mekong ASEAN dẫn lại, đền chính bị quân Pháp đốt năm 1948; tòa đền bạn thấy hôm nay được dựng lại trong các năm 1986 đến 1989, bằng bê tông giả gỗ theo dáng cũ. Trong hậu cung là pho tượng đồng Phạm Ngũ Lão nặng khoảng 300 kg, ngồi trên ngai, mặc cẩm bào. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia ngày 16/11/1988.

Từ đền chính, bạn đi bộ lần lượt qua các điểm cách nhau chừng 100 đến 300 m. Trước đền là hồ nước có gò Kim Ấn. Phía nam là lăng Phạm Tiên Công, thân phụ của tướng quân, cạnh ao Tầm Sét. Phía tây bắc là đền Nhũ Mẫu, còn một pho tượng gỗ và bốn pho tượng hầu bằng đá; sau đền có giếng Ngọc. Lầu Tư Văn giữ bốn tấm bia ghi tên người làng đỗ đạt thời Lê, Nguyễn. Xa hơn, ở khu trong, là chùa Cảm Ân, đền thờ công chúa Tĩnh Huệ, con gái Phạm Ngũ Lão, và từ chỉ Vũ Hồng Lượng.

Nếu chỉ có ít thời gian mà muốn xem đồ cổ thật, hãy dành nó cho từ chỉ Vũ Hồng Lượng: công trình đá xanh dựng năm 1660, còn hai tấm bia lớn bốn mặt chữ Hán, bốn góc là bốn cột chạm rồng quấn.

Hội chính từ ngày 11 đến 13 tháng Giêng âm lịch; ngày 11 tương truyền là ngày tướng quân ra quân đánh giặc. Sáng 11 có lễ dâng hương và lễ rước kiệu công chúa Tĩnh Huệ từ đền của bà qua đền Nhũ Mẫu, lăng Phạm Tiên Công về đền chính "trình cha". Dân làng chen nhau chui qua gầm kiệu để cầu may.

Vài điều cần biết: dịp Tết năm 2019, đền đón 5.000 đến 7.000 lượt khách mỗi ngày, đông nhất từ mồng 3 đến mồng 6. Tháng 12/2025, chính Ban Quản lý di tích tỉnh viết rằng quần thể đã có dấu hiệu xuống cấp. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ đang hương khói: ăn mặc kín đáo, không tự lấy nước giếng Ngọc vì giếng chỉ dùng vào dịp tế lễ. Đền hợp với người thích lịch sử thời Trần, khoa cử làng xã và điêu khắc đá; cùng xã Phù Ủng cũ còn có làng chạm bạc Huệ Lai.

Khu lưu niệm đồng chí Nguyễn Đức Cảnh nằm ở xã Thái Thụy, tỉnh Hưng Yên, trên đất làng Diêm Điền xưa, sau là thị trấn Diêm Điền của huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Khu được dựng ngay trên mảnh đất hương hỏa của gia đình, nơi ông sinh ngày 2/2/1908, tức mồng 1 Tết Mậu Thân.

Nguyễn Đức Cảnh là con cụ cử Nguyễn Đức Tiết, người đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan mà ở nhà dạy học. Ngày 28/7/1929, ông triệu tập Đại hội đại biểu công nhân Bắc Kỳ tại số 15 phố Hàng Nón, Hà Nội, lập Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ, tiền thân của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, và phụ trách báo Lao Động, ra số đầu ngày 14/8/1929. Tháng 2/1930 ông dự Hội nghị thành lập Đảng, rồi lần lượt làm Bí thư Đảng bộ Hải Phòng, Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Trung Kỳ. Bị bắt ở Vinh tháng 4/1931, ông bị xử chém tại Hải Phòng rạng sáng 31/7/1932 cùng đồng chí Hồ Ngọc Lân, khi mới 24 tuổi.

Theo Cổng du lịch tỉnh, khu lưu niệm được Đảng bộ và nhân dân Thái Thụy xây năm 1980, xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia năm 1986, và đã qua các đợt trùng tu, xây mới vào năm 1983, 2005, 2007 và 2015–2017. Tổng diện tích khoảng 1.650 m².

Qua cổng, bạn gặp ba gian nhà gỗ rộng 26 m², cột, vì kèo, vách đều bằng gỗ: đây là nhà thờ tổ, vốn là lớp học của cụ cử Tiết. Kế đó là ba gian nhà ngang 25 m², tường trình đất, vì kèo tre, vách phên nứa, nơi ông chào đời, rồi đến gian bếp. Sau nhà là giếng nước mà người trong vùng gọi là giếng Ngọc; bên giếng có tấm bia đá khắc bài "Tạ từ ngôn", thư ông gửi mẹ từ xà lim án chém. Nhà lưu niệm trưng bày các bài báo Pháp viết sau vụ xử, ảnh pháp trường Hải Phòng xưa và nay, cùng hồ sơ về việc tìm hài cốt.

Lăng mộ là hạng mục khác thường nhất: nhà bia xây nổi phía trên, phần mộ nằm ở tầng dưới. Tháng 9/2007, tức 75 năm sau ngày ông bị xử chém, di hài ông và đồng chí Hồ Ngọc Lân mới được tìm thấy tại xã An Đồng, huyện An Dương, Hải Phòng; tháng 11/2007 hài cốt ông được đưa về đây. Hai bên lăng là đôi câu đối của giáo sư Vũ Khiêu.

Nên biết trước: các nếp nhà là nhà dựng lại trên nền cũ, khuôn viên nhỏ, đi hết trong một buổi ngắn. Giờ mở cửa và giá vé chưa có công bố chính thức; khu do Ban Quản lý thuộc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Thái Thụy trông coi, đoàn đông nên liên hệ xã trước.

Đây là nơi có lăng mộ và ban thờ, cũng là chỗ các đoàn công đoàn, trường học về dâng hương: bạn nên ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng ở khu mộ.

Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử phong trào công nhân, lịch sử Đảng, và các đoàn học sinh, đoàn viên công đoàn. Nếu bạn về Thái Thụy để ngắm cảnh biển, bãi triều Quang Lang cùng xã, quen gọi là biển vô cực, mới là chỗ cần tìm.

Khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh nằm ở xóm Cả, thôn Yên Phú, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, thuộc vùng Yên Mỹ cũ. Chính tên xã đã lấy theo tên ông. Khu lưu niệm dựng trên nền đất cũ của gia đình, nơi ông Nguyễn Văn Cúc, sau này là Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, có gốc gác.

Ông sinh ngày 1/7/1915, mất ngày 27/4/1998, bạn bè gọi thân mật là Mười Cúc. Ông hai lần bị đày ra Côn Đảo, tổng cộng 10 năm, rồi gắn bó phần lớn đời hoạt động với Nam Bộ. Năm 1986, tại Đại hội VI, ông được bầu làm Tổng Bí thư và cùng tập thể lãnh đạo khởi xướng công cuộc đổi mới.

Công trình được khởi công năm 2003, khánh thành tháng 9/2004. Lúc đầu khuôn viên rộng 2.000 m2, hạng mục chính là nhà tưởng niệm 5 gian, diện tích 254 m2, tường xây, mái gỗ lim, cửa thượng song hạ bản. Năm 2015, dịp 100 năm ngày sinh, khu lưu niệm được mở rộng lên 4.685 m2, xây thêm nhà trưng bày, nhà sắp lễ, quy hoạch lại sân vườn, hồ nước. Di tích được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia; bằng xếp hạng trao ngày 27/4/2018.

Vào nhà tưởng niệm, bạn sẽ thấy gian giữa đặt ban thờ Tổng Bí thư, gian phải thờ gia tiên, gian trái thờ thổ công. Báo Nhân Dân ghi pho tượng đồng trên ban thờ do Thành phố Hồ Chí Minh dâng tặng. Sang nhà trưng bày, gian giữa là gian khánh tiết; nhà trưng bày có khoảng 120 tài liệu, hình ảnh và gần 100 hiện vật, xếp theo bốn chủ đề: quê hương và dòng họ, quá trình hoạt động cách mạng, ông với gia đình, quê hương, nhân dân và bạn bè quốc tế, tình cảm của Đảng, Nhà nước và nhân dân dành cho ông.

Những hiện vật báo chí hay nhắc: bản kết án tù khổ sai của tòa đại hình Pháp, hai thùng đạn từng dùng đựng tài liệu, những cuốn sách ông viết, bộ trang phục thời ở Trung ương Cục miền Nam. Trong tổng thể khu lưu niệm còn có công viên cây xanh và phần mộ thầy giáo Nguyễn Đức Lan, thân phụ của ông. Tháng 7/2026, một đoàn khách được thuyết minh viên giới thiệu tại đây.

Cần biết trước: đây là công trình tưởng niệm xây mới, kiểu nhà thờ truyền thống đồng bằng Bắc Bộ, không phải ngôi nhà gốc. Khu lưu niệm nhiều lần đón đoàn lãnh đạo Đảng, Nhà nước và đoàn nước ngoài; đi đoàn đông bạn nên báo trước với xã. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ tự và dâng hương, bạn ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng trong nhà tưởng niệm và hỏi người trông coi trước khi chụp ban thờ.

Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử thời kỳ đổi mới, đoàn học sinh, đoàn cơ quan. Nhà tưởng niệm Trung tướng Nguyễn Bình ở ngay kế bên, đi bộ sang được. Nếu bạn chỉ dừng ở khu trung tâm tỉnh lỵ cũ, Tượng đài Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh ở Quảng trường Nguyễn Văn Linh là nơi dâng hoa thay thế.

Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác nằm ở thôn Liêu Xá, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, thuộc vùng Yên Mỹ cũ. Đây là quê cha, nơi danh y Lê Hữu Trác (1724–1791) chào đời. Mộ ông và nơi ông sống, làm thuốc phần lớn cuộc đời lại ở quê mẹ Hương Sơn, Hà Tĩnh. Bạn về Liêu Xá là về gốc gác của ông và dòng họ Lê Hữu, không phải nơi ông yên nghỉ.

Lê Hữu Trác sinh ngày 12/11/1724 tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng. Cha ông là Lê Hữu Mưu, đỗ đệ tam giáp tiến sĩ; ông nội là hoàng giáp Lê Hữu Danh. Theo vị quyền trưởng tộc được Báo Hưng Yên dẫn, họ Lê Hữu ở Liêu Xá có 6 người đỗ đại khoa, 36 người đỗ trung khoa. Ông để lại bộ "Hải Thượng y tông tâm lĩnh" 28 tập, 66 quyển. Tháng 11/2023, Đại hội đồng UNESCO đưa lễ kỷ niệm 300 năm ngày sinh ông vào danh sách cùng kỷ niệm niên khóa 2024–2025.

Nhà tưởng niệm đầu tiên do con cháu và dân làng dựng, quy mô nhỏ. Ngày 27/12/1990, khu di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 1992, Bộ Văn hóa - Thông tin và Bộ Y tế đầu tư mở rộng. Năm 2006, nhà lưu niệm cũ được dỡ đi để xây khu đền thờ riêng. Đợt tu bổ gần nhất có tổng mức đầu tư 65 tỷ đồng trên gần 2 ha, khánh thành ngày 16/1/2026.

Trong khuôn viên hiện có đền thờ, tả vu, hữu vu, cổng đền, cổng tứ trụ, bình phong, miếu Bà Cô và đình làng Văn. Cùng thôn còn nhà thờ Đại tôn Lê Hữu, Tiến sĩ môn với bia đá dựng thời Lê, câu đối, đại tự và một số đạo sắc đời Nguyễn, nhà thờ hoàng giáp Lê Hữu Danh, khu mộ tổ họ Lê Hữu. Đợt tu bổ cũng làm thêm bãi đỗ xe, chòi nghỉ, khu vệ sinh, kè và lan can ven sông.

Ngày giỗ ông là 15 tháng Giêng âm lịch, từ lâu đã thành lễ hội đầu xuân của làng. Báo Hưng Yên năm 2014 ghi lễ hội diễn ra hai ngày 14 và 15 tháng Giêng, có bốn đội tế của các thôn, múa lân, chọi gà, cờ tướng. Năm 2026, lễ dâng hương của xã lại tổ chức sáng 13 tháng Giêng, nên bạn hỏi lại lịch từng năm trước khi đi.

Cần biết trước: đền thờ là công trình xây lại năm 2006 và vừa tu bổ, nhà lưu niệm cũ không còn. Danh mục hiện vật trưng bày sau tu bổ, giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Ai muốn thấy nơi ông bốc thuốc, viết sách thì phải vào Hà Tĩnh.

Đây là nơi thờ tự, lại gắn với các nhà thờ họ đang có con cháu hương khói. Bạn ăn mặc kín đáo, thắp hương đúng nơi đặt lư hương và hỏi người trông coi trước khi vào nhà thờ Đại tôn hay chụp bia, sắc phong.

Nơi này hợp với người làm nghề y, sinh viên y dược, người quan tâm khoa bảng thời Lê. Nếu bạn cần biết kỹ về cuộc đời làm thuốc của Lãn Ông, hãy chọn Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, di tích quốc gia đặc biệt từ cuối năm 2024.

Nghĩa Trai là một thôn của xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên, trước ngày 01/7/2025 thuộc xã Tân Quang, huyện Văn Lâm. Báo Nhân Dân tính từ trung tâm Hà Nội tới cánh đồng của thôn khoảng 20 km; một bài báo khác tả đường đi là theo quốc lộ 5 đến Như Quỳnh rồi rẽ vào chừng 500 m. Cả làng sống bằng cây thuốc: trồng, thu mua, sơ chế, bào chế và buôn bán dược liệu.

Trang giới thiệu của tỉnh mô tả Nghĩa Trai là làng có truyền thống y dược lâu đời, nơi người ta vừa làm thầy thuốc vừa sưu tầm, trồng, chế biến và trao đổi thuốc; việc làm ăn tổ chức theo hộ, theo dòng họ vì nghề thuốc mang tính gia truyền. Tuổi nghề thì các nguồn nói khác nhau: báo viết "gần 1.000 năm", các cụ cao niên kể "cả nghìn năm", còn Báo Nhân Dân chỉ viết cúc chi đã được trồng ở đây hàng trăm năm. Năm 2023, Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu tập thể "Dược liệu Nghĩa Trai" cho Hội Nông dân xã Tân Quang.

Thứ khiến người ngoài tìm về Nghĩa Trai là cúc chi, còn gọi kim cúc hay cúc tiến vua. Mỗi năm một vụ: trồng khoảng tháng 6 dương lịch, cuối tháng 11 hoa bắt đầu nở, thu hoạch rộ trong tháng 12 đến Tết Dương lịch. Khi ấy bạn sẽ thấy từng luống hoa vàng chạy thẳng hàng trên đồng, các bà các chị ngồi giữa luống hái bằng tay, mỗi người một ngày được 15 đến 20 kg hoa tươi. Hoa về làng được phơi kín sân nhà, sân đình, sân nhà văn hóa; phải 5 đến 7 kg hoa tươi mới được 1 kg hoa khô.

Ngoài mùa cúc, đồng Nghĩa Trai trồng các cây thuốc khác: đơn lá đỏ, trạch lan, cốt khí, mã đề, nghệ đen, tía tô, kinh giới, bạch chỉ, ngưu tất, địa liền. Năm 2017 báo ghi trên 70% diện tích canh tác của thôn dành cho dược liệu; năm 2024 báo viết cứ mười hộ thì chín hộ trồng.

Điều cần nói thẳng: đây là đồng ruộng và sân phơi của nông dân, không phải vườn hoa mở cửa đón khách. Chưa có đơn vị tổ chức tham quan, chưa có giá vé hay giờ đón khách được công bố. Hoa nở đẹp trong khoảng một tháng; đến lệch mùa bạn chỉ thấy ruộng cây thuốc xanh và các hộ đang sơ chế.

Hoa là thu nhập của người trồng. Bạn đi trên bờ, đừng bước vào luống, đừng ngắt hoa khi chưa hỏi chủ ruộng, và xin phép trước khi chụp người đang hái. Nhựa cúc làm đen tay, người hái thường đeo găng. Công dụng chữa bệnh của từng vị thuốc là điều người làng và sách Đông y nói; muốn dùng thuốc, bạn nên hỏi thầy thuốc có chuyên môn chứ đừng tự mua về uống theo lời kể.

Nghĩa Trai hợp với người thích cây thuốc, trà hoa và ảnh đồng quê, đi nửa buổi từ Hà Nội. Nếu bạn đến vào dịp giáp Tết Nguyên đán, khi cúc đã thu xong, vùng trồng hoa Xuân Quan ở Văn Giang cũ, nơi nông dân chăm hoa cho vụ Tết, là lựa chọn gần với thứ bạn đang tìm hơn.

Chùa Hương Lãng, tên chữ Viên Giác tự, còn gọi chùa Lạng, dân quen gọi chùa ông Sấm, nằm ở xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 là thôn Chùa, xã Minh Hải, huyện Văn Lâm. Chùa quay hướng Nam, nhìn ra sông Lạng, thờ Phật và thờ Hoàng thái hậu Ỷ Lan, vợ vua Lý Thánh Tông, người theo sử sách đã cho dựng ngôi chùa này.

Điều làm Hương Lãng khác các chùa quanh vùng là đá thời Lý. Qua hai đợt khai quật khảo cổ năm 1972 và 1973, các nhà khoa học xác định chùa khởi dựng khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII; một tài liệu của Ban Quản lý di tích tỉnh ghi năm 1115. Ngôi chùa thời Lý về sau bị phá hủy, nhưng hai nhóm hiện vật đá gốc còn ở lại và đều đã là bảo vật quốc gia: Tượng sư tử đá, công nhận tháng 1/2020, và Hệ thống thành bậc đá, công nhận tháng 12/2020. Chùa được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia từ năm 1974.

Vào chùa, bạn gặp thành bậc trước tiên. Sáu bộ thành bậc bằng sa thạch đặt ở tam quan nội, tam quan ngoại và trước tiền đường. Mặt trên mỗi thành bậc là một con sấu tạc tròn, chân co như đang chồm tới, mình phủ hoa tròn; mặt ngoài phía dưới chạm chim phượng đứng múa trên hoa sen trong một khung tam giác, nền là hoa cúc dây. Hãy cúi xuống xem chiếc đuôi phượng cuộn sóng nhiều lớp.

Tượng sư tử đá, tức ông Sấm, đặt trong tòa Tam bảo. Đây thực ra là một bệ đá ba tầng, dài 280 cm, rộng 350 cm, cao 175 cm: tầng đế, tầng thân tạc hình sư tử nằm phủ phục, trên cùng là đài sen. Cả khối ghép từ nhiều phiến đá bằng mộng, khít đến mức trông như một tảng liền; toàn thân sư tử phủ hoa cúc, giữa trán có chữ "Vương". Trong vườn chùa còn chân tảng chạm cánh sen, cột đá, bia đá.

Cần nói thẳng: các tòa gỗ bạn thấy hôm nay là công trình phục dựng trên nền chùa cũ, gồm đại bái bảy gian, tiền đường bảy gian và thượng điện hai tầng tám mái, trên khu đất gần 1 ha. Các con sấu trên thành bậc, theo Dân trí, đều đã mất đầu. Ai chờ một ngôi chùa thời Lý còn đủ kiến trúc sẽ hụt hẫng; cái còn lại là đá. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Năm 2026, lễ hội truyền thống của chùa do xã Lạc Đạo tổ chức trong ba ngày, từ mồng 9 đến hết 11 tháng 3 âm lịch, có tế lễ, trống hội, thi cờ tướng.

Thành bậc và sư tử đá là hiện vật gốc gần nghìn năm, lại nằm ngay lối đi: đừng ngồi, đừng trèo lên chụp ảnh, đừng chạm tay vào hình chạm. Trong Tam bảo, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh ông Sấm và ban thờ.

Chùa hợp với người quan tâm mỹ thuật thời Lý và điêu khắc đá. Nếu bạn thích kiến trúc gỗ và chạm khắc gỗ hơn, chùa Thái Lạc ở xã Như Quỳnh, di tích quốc gia đặc biệt với các mảng chạm phong cách thời Trần, sẽ hợp hơn.

Làng Bần, tên chữ là Bần Yên Nhân, nay thuộc phường Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên, nằm bên quốc lộ 5; Báo Hưng Yên tính từ Hà Nội theo quốc lộ này khoảng 25 km. Tên làng đi vào câu ca "Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần", và thứ tương nếp ủ trong chum sành là lý do người ta còn nhớ tới một làng nay đã thành phố thị.

VnExpress (tháng 7/2025) viết làng có nghề làm tương từ hơn 700 năm trước; tương truyền đây là sản vật tiến vua từ thế kỷ 13, đến đầu thế kỷ 20 mới nổi tiếng và được buôn bán rộng. Năm 2005 làng có khoảng 300 lao động làm tương, cả phố Bần nhà nào làm thì nhà nấy bán. Đến giữa năm 2025 còn khoảng 17 hộ giữ nghề, phần lớn làm nhỏ lẻ. Theo Thông tấn xã Việt Nam, từ đầu năm 2023 mỗi tháng làng làm khoảng 100.000 lít, tháng giáp Tết tăng chừng 20%.

Người làm tương ở đây kỹ từ nguyên liệu. Gạo phải là nếp cái hoa vàng, chỉ xát qua để giữ lớp mày cám, người làng gọi là xát trượt. Đỗ tương là loại ré hạt nhỏ, muối lấy từ Hải Hậu, chum sành Nho Quan, nắp chum Thổ Hà. Nước ngả tương là nước giếng làng, không dùng nước mưa hay nước đun sôi. Lá nhãn được dùng để ủ mốc và ủ miệng chum.

Nếu được chủ nhà cho vào sân, bạn sẽ thấy việc đi theo trình tự này: xôi đồ chín tãi ra nia, đưa vào nhà ủ; sau khoảng hai ngày thì bóp tơi cho lên mốc trắng, ủ thêm 2 đến 4 ngày tới khi mốc ngả màu vàng hoa hòe. Đỗ rang chín, xay nhuyễn, ngâm nước một tuần. Đến ngày ngả tương, mỗi chum 100 lít nhận 30 kg xôi mốc, 10 kg đỗ xay và 15 kg muối. Tháng đầu, sáng nào người làm cũng mở nắp khuấy đều; tương phơi nắng 3 đến 4 tháng mới chín. Sân xếp kín chum sành, có chum đã dùng 50 đến 70 năm.

Người làng Bần làm tương từ tháng 3 đến tháng 8 âm lịch vì cần nắng; thiếu nắng tương dễ bị khú, tức là không đạt mùi vị. Muốn xem ngả tương, khuấy tương thì nên đi trong khoảng này.

Cần biết trước: đây là nơi sản xuất của từng hộ, không có đơn vị đón khách, chưa có giờ tham quan hay giá vé được công bố. Làng nằm trong một phường đô thị hơn 50.000 dân, sát quốc lộ nhiều xe, nên đừng chờ một khung cảnh làng quê. Số hộ theo nghề cũng ít hơn hẳn so với hai mươi năm trước.

Sân tương là khu chế biến thực phẩm: bạn đừng tự mở nắp chum, đừng chạm tay vào mốc hay vào tương, và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm. Khi mua mang về, nên xem nhãn và ngày đóng chai.

Làng Bần hợp với người muốn xem tận nơi một nghề lên men thủ công khi đang đi quốc lộ 5. Nếu bạn cần một làng nghề có nhiều hộ cùng làm và nhiều thứ để xem ngoài trời, làng hương thôn Cao ở phường Sơn Nam, nơi báo tỉnh tả sân bãi phủ kín hương phơi vào những tháng cuối năm, sẽ hợp hơn.

Đình Tàu là đình của làng Phù Lưu, nay thuộc xã Đông Hưng, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 là xã Đông Sơn, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình. Đình thờ hai vị thành hoàng làng là Đương Đình và Sinh Đài. Theo Cục Di sản văn hóa, căn cứ sắc phong và cuốn thần tích, thần sắc của làng, đình được khởi dựng năm 1744, thời Lê Trung Hưng.

Đình được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 3240/QĐ-BVHTTDL ngày 04/11/2020. Lý do nằm ở chỗ đình còn đủ các lớp công trình của một ngôi đình làng Bắc Bộ, xếp trên một trục dọc quay hướng Đông Nam: cổng đình, giếng đình, nghi môn, sân, hai dãy tả vu, hữu vu và đình chính hình chữ Công.

Đi từ ngoài vào, bạn qua nghi môn kiểu tứ trụ, trụ lớn xây gạch cao 3,3 m, rồi tới sân lát gạch đỏ rộng 15 m, dài 19 m. Hai bên sân là tả vu và hữu vu, mỗi dãy bảy gian. Hãy nhìn hàng cột quân ở đây: cột bằng đá, đường kính 27 cm, đỡ bảy bộ vì gỗ lim bào trơn. Cục Di sản văn hóa nhận xét đây là hàng cột đá khá hiếm trong các di tích của Thái Bình cũ.

Bước lên bậc hè đá xanh là tòa đại bái năm gian, dài 16,72 m, rộng 7,8 m, cửa bức bàn, hai gian hồi trổ cửa sổ tròn chữ thọ. Đình xây thời Lê nhưng sửa lớn thời Nguyễn, nên khung ngoài theo dáng Lê còn các bộ vì và hoa văn bên trong mang phong cách Nguyễn. Ở ống muống nối đại bái với hậu cung, một bộ vì nách còn giữ mảng chạm rồng thời Lê với đao mác và vân xoắn; bộ vì thượng chạm hổ phù. Hậu cung ba gian, tường hồi để gạch trần không trát.

Đình còn giữ 12 đạo sắc phong, sớm nhất là sắc đời Cảnh Hưng thứ 44 (1783), các sắc sau thuộc đời Chiêu Thống, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định. Theo Cục Di sản văn hóa, các đạo sắc còn là tư liệu về nghề làm giấy dó thủ công xưa.

Vài điều nên biết trước. Đình Tàu là một ngôi đình làng trên thửa đất hơn 1.200 mét vuông; Cổng du lịch tỉnh ước thời gian tham quan khoảng 120 phút và không nêu dịch vụ nào quanh đình. Chưa có công bố chính thức nào nói sắc phong có được bày cho khách xem hay không, cũng chưa có công bố về ngày hội làng, giá vé, giờ mở cửa. Muốn vào hậu cung hoặc xem sắc, bạn cần hỏi ban quản lý di tích của làng hoặc Ủy ban nhân dân xã Đông Hưng trước.

Đình vẫn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của làng: ăn mặc kín đáo, xin phép người trông coi trước khi vào hậu cung và trước khi chụp đồ thờ.

Nơi này hợp với người thích kiến trúc đình làng và chạm khắc gỗ. Nếu bạn muốn một điểm có lễ hội lớn và nhiều lớp công trình hơn, đền Đồng Bằng ở xã Đồng Bằng là lựa chọn khác; còn gần đình, Cổng du lịch tỉnh gợi ý ghép với chùa Đọ và từ đường Phạm Huy Quang.

Nhà thờ Chính tòa Thái Bình ở số 8 đường Trần Hưng Đạo, phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên, ngay cạnh Tòa Giám mục. Đây là nhà thờ mẹ của Giáo phận Thái Bình, giáo phận gồm tỉnh Thái Bình cũ và phần lớn tỉnh Hưng Yên cũ, nên sau khi hai tỉnh hợp nhất, gần như cả giáo phận nằm gọn trong một tỉnh.

Theo trang của giáo phận, cộng đoàn ở đây khởi đầu là họ đạo Kỳ Bá, lập năm 1722, thuộc xứ Sa Cát. Năm 1906, cha Phêrô Munagorri Trung, khi ấy coi xứ Sa Cát, nhờ cha Andres Kiên người Tây Ban Nha dựng một thánh đường kiểu Gothic. Ngày 17/8/1908 xứ Thái Bình được lập, nhận Thánh Tâm Chúa Giêsu làm bổn mạng. Ngày 9/3/1936 Tòa Thánh lập Giáo phận Thái Bình, và nhà thờ xứ trở thành nhà thờ chính tòa.

Ngôi nhà thờ bạn thấy hôm nay không phải công trình năm 1906. Nhà thờ cũ được trùng tu các năm 1937, 1967, 1995; nhà thờ hiện tại khởi công ngày 17/7/2005 dưới thời Giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang và cung hiến ngày 13/10/2007. Ai tìm một thánh đường cổ thời thuộc địa sẽ không gặp ở đây.

Cổng du lịch của tỉnh mô tả công trình theo lối Gothic kết hợp nét phương Đông: hai tháp đối xứng như nhà thờ phương Tây, nhưng mái cong, cột tròn, con sơn cách điệu thành khối. Nhà thờ hai tầng, tầng trên là nơi cử hành thánh lễ, tường màu kem sáng ngả màu phù sa. Công trình dựng trên nền và theo trục của nhà thờ trước nhưng lùi về phía đầu nhà thờ khoảng 30 m, để phần đất cuối nhà thờ thành quảng trường cho các dịp lễ lớn. Khuôn viên rộng trên 6.200 m².

Số đo giữa hai nguồn chính thức lệch nhau đôi chút: giáo phận ghi nhà thờ dài 79 m, rộng 25 m, cao 27 m, hai tháp chuông cao 48 m; Cổng du lịch tỉnh ghi dài 81 m, rộng 24,8 m.

Vì là nhà thờ mẹ, nơi đây tổ chức các lễ lớn của giáo phận như lễ quan thầy, lễ phong chức linh mục và phó tế. Ngày 9/3/2026, thánh lễ tạ ơn 90 năm thành lập giáo phận được cử hành tại Tòa Giám mục và nhà thờ chính tòa. Năm 2025, nhà thờ là một trong tám điểm hành hương Năm Thánh của giáo phận.

Giờ lễ, giờ mở cửa cho khách chưa thấy công bố trên trang của giáo phận; bạn nên hỏi văn phòng giáo xứ trước khi đến. Nhà thờ là nơi thờ phượng đang hoạt động, không phải điểm tham quan có vé.

Khi vào, hãy ăn mặc kín đáo, giữ im lặng, không đi lại hay chụp ảnh trong lúc cử hành thánh lễ, và hỏi người của giáo xứ trước khi lên khu cung thánh.

Nơi này hợp với người quan tâm kiến trúc nhà thờ Việt Nam đương đại và lịch sử Công giáo vùng Thái Bình. Nếu bạn đang đi theo các điểm hành hương của giáo phận, Đền thánh Lòng Chúa Thương Xót Bác Trạch ở vùng Tiền Hải cũ cũng nằm trong danh sách Năm Thánh 2025.

Đền Đồng Xâm nằm bên sông Vông ở làng Đồng Xâm, xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên, giữa một làng nghề chạm bạc đang hoạt động. Trước ngày 01/7/2025, nơi này là xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Quần thể thờ Triệu Vũ Đế, tức Triệu Đà, và Trình Thị hoàng hậu, kèm đền thờ Nguyễn Kim Lâu, người được làng tôn làm tổ nghề chạm bạc. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia năm 1990.

Chuyện về đền chủ yếu là truyền thuyết. Theo thần tích và lời truyền mà Cổng thông tin xã Trà Giang dẫn lại, Triệu Vũ Đế tuần thú đến làng Đường Thâm, tên cũ của Đồng Xâm, lấy nàng Trình Thị, phong làm hoàng hậu và lập hành cung; đền dựng trên nền hành cung ấy. Chính trang này cũng viết rằng không có sử sách ghi năm dựng đền. Tin lễ hội năm 2026 của Báo Hưng Yên ghi ngôi đền hiện nay xây năm 1922, còn đền tổ nghề có từ thế kỷ XV; bia đá ở đền tổ đề năm 1428.

Đứng trên cầu bắc qua sông Vông, bạn thấy nhà thủy tọa, một tòa nhà nổi trên mặt nước có sáu cửa vòm quay ra sáu hướng, ngay trước sân. Sau đó là tiền tế năm gian hướng ra sông, mặt tiền đắp nổi ba chữ "Nhất thống thủy" bằng gốm sứ, rồi trung tế và hậu cung. Trong đền còn thơ, câu đối đề tên Nguyễn Công Trứ, Doãn Khuê, Vũ Tuân.

Phần đáng xem kỹ nhất là hậu cung, nơi tay nghề thợ bạc của làng hiện ra rõ: 12 ô cửa chạm thủng, khám thờ bọc kín bằng lá đồng chạm thủng hình tứ linh, tứ quý, lưỡng long chầu nguyệt. Trong khám là tượng Triệu Vũ Đế và hoàng hậu đúc đồng, khảm vàng, thếp bạc, cỡ người thật, ở tư thế ngồi.

Lễ hội mở từ mồng 1 đến mồng 3 tháng 4 âm lịch; năm 2026 rơi vào 17 đến 19/5. Có rước kiệu Thánh Hậu, tế nữ quan, diễn xướng hầu đồng, hát ca trù, múa rối nước và bơi chải trên sông Vông. Theo một người bơi chải lâu năm của làng, mỗi đội khoảng 15 người, đua quãng 1,3 km, quay ba vòng, cả hội có ba buổi đua. Nhà thủy tọa là chỗ xem đua thuận nhất. Dịp này nhà trưng bày của làng nghề bán đồ chạm bạc.

Cần nói thẳng: việc Triệu Đà có ở Đồng Xâm hay không là truyền thuyết địa phương, và chính Cổng xã thừa nhận có người đến đền vẫn hoài nghi về thời nhà Triệu. Về quy mô, khu đền khoảng 1.000 m², cả quần thể gần 10.000 m². Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ tự của làng. Khám thờ, tượng đồng và đồ thờ trong hậu cung là vật thiêng, nên hỏi người trông coi trước khi lại gần hay chụp ảnh; tế nữ quan, hầu đồng là nghi lễ, khách đứng xem.

Đền hợp với người thích chạm khắc kim loại và hội làng ven sông. Nếu bạn chỉ muốn xem thợ làm và mua đồ, hãy vào thẳng Làng chạm bạc Đồng Xâm với nhà trưng bày và các xưởng quanh đền.

Đền Kim Đằng nằm ở tổ dân phố Kim Đằng, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Vùng đất này xưa gọi là trang Đằng Man, thuộc tổng An Tảo, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam Thượng. Đền thờ tướng quân Đinh Điền, phu nhân Phan Thị Môi Nương và ba gia tướng họ Phan, họ Phạm, họ Nguyễn.

Theo tư liệu của Ban Quản lý di tích tỉnh, Đinh Điền quê ở Gia Viễn, Ninh Bình, là con nuôi của Đinh Công Trứ, thuở nhỏ cùng Đinh Bộ Lĩnh chơi trò "cờ lau tập trận". Khi Đinh Bộ Lĩnh đã là Vạn Thắng Vương, ông được giao chỉ huy 10 đạo quân đi thu phục các sứ quân. Đến trang Đằng Man, thấy thế đất đẹp, ông dựng đại bản doanh và chọn ba người địa phương làm gia tướng.

Năm 979, sau khi Đinh Tiên Hoàng bị hại và Lê Hoàn được tôn lên ngôi, Đinh Điền cùng Nguyễn Bặc, Phạm Hạp kéo quân từ Châu Ái ra đánh Hoa Lư nhưng không thành, ông lui về Đằng Man. Ngày 17 tháng 11 năm Kỷ Mão (979), ông và phu nhân mất. Dân trang Đằng Man lập đền ngay trên nền doanh trại cũ.

Điều nên biết để khỏi hụt hẫng: đền được lập từ thế kỷ X nhưng công trình bạn thấy hôm nay trẻ hơn nhiều. Đền từng hư hại, sửa nhiều lần; năm 1994 địa phương dựng lại 5 gian tiền tế trên nền cũ và sửa hậu cung. Kiểu thức hiện nay mang phong cách thời Nguyễn.

Từ ngoài vào, bạn qua nghi môn, có nhà khách, rồi tới đền chính xếp hình chữ Đinh: 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Tòa tiền tế làm kiểu chồng diêm hai tầng, tám mái, bờ nóc đắp đôi rồng chầu mặt trời, phần cổ diêm đắp bốn chữ Hán "Đinh Đại Linh Từ". Ở gian giữa hậu cung là tượng tướng quân và phu nhân trong tư thế ngồi. Đền còn giữ ngai thờ, một quả chuông đồng thời Minh Mệnh và 11 đạo sắc phong từ thời Lê đến thời Nguyễn.

Lễ hội mở từ ngày 15 đến 17 tháng 11 âm lịch, tưởng nhớ ngày mất của tướng quân và phu nhân. Kỳ gần đây nhất khai mạc sáng 5/1/2026, đúng ngày 17 tháng 11 năm Ất Tỵ, do Ban Quản lý di tích tỉnh tổ chức, có dâng hương, tế lễ, rước kiệu, văn nghệ và trò chơi dân gian.

Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi Ban Quản lý di tích tỉnh hoặc phường Sơn Nam trước khi đi. Đây là nơi người Kim Đằng thờ thành hoàng và hội họp, nên ăn mặc kín đáo, hỏi người trông coi trước khi vào hậu cung; trong lễ hội, phần tế do các đội tế thực hiện, khách đứng xem.

Đền hợp với người đang theo dấu các nhân vật thời Đinh ở Phố Hiến và người muốn xem một lễ hội làng cuối năm âm lịch. Nếu bạn tìm chạm khắc gỗ lâu đời hơn, đền Mây cùng phường, thờ Phạm Bạch Hổ, có khu thờ chính mang dấu kiến trúc Hậu Lê xen Nguyễn.

"Biển vô cực" là tên khách đặt cho bãi triều Quang Lang, vùng bãi bồi ngoài đê biển của xã Thái Thụy và xã Đông Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên, cạnh cửa sông Diêm Hộ. Từ Hà Nội về đây khoảng 120 đến 130 km. Đây không phải bãi tắm: không có cát trắng, không có sóng, chỉ có một mặt bãi phù sa phẳng kéo dài ra xa.

Cái tên đến từ một hiện tượng có điều kiện. Khi triều rút, lớp nước trên bãi chỉ còn xâm xấp mắt cá chân; nếu trời lặng gió, cả bãi thành một tấm gương soi trời, đường chân trời gần như biến mất. Ảnh chụp cảnh này lan trên mạng từ năm 2022. Theo khảo sát của tỉnh Thái Bình khi đó, vùng bãi triều ngoài rừng ngập mặn này rộng gần 2.000 ha, nằm trên đất hai xã Thụy Hải và Thụy Xuân cũ.

Muốn thấy "vô cực", bạn phải có mặt ở điểm xuất phát từ khoảng 3 giờ sáng. Đường ra bãi dài chừng 3 đến 4 km, qua rừng phòng hộ, bùn đặc và những đoạn ngập nước. Tháng 8/2026, VnExpress ghi nhận ở phía Thụy Xuân người dân tự tổ chức xe bánh xích chở khách ra bãi, mỗi chuyến khoảng 50 người; phía Thái Thụy vắng hơn nhưng phải lội bộ 1 đến 2 km. Mặt trời lên vào khoảng 5 giờ đến 5 giờ rưỡi. Trên bãi, bạn sẽ gặp người làng đi te tôm, gỡ lưới, bắt ốc móng tay bằng một que thép nhỏ; họ đang làm việc, bãi này trước hết là chỗ mưu sinh của họ.

Phần khó nói trước: không phải sáng nào cũng có cảnh ấy. Sáng 3/9/2022, hàng trăm người lội bùn ra tới nơi thì triều lên, nước từ mắt cá dâng quá đầu gối chỉ sau hơn nửa tiếng, có chỗ ngang đùi. Các nguồn thống nhất mùa dễ gặp cảnh đẹp là khoảng tháng 7 đến tháng 10; mùa đông sương dày, sáng yếu. Cán bộ văn hóa xã Thụy Xuân cho biết khung 4 đến 6 giờ với mực nước 0,8 đến 1,6 m là phù hợp, nhưng vẫn phải xem thực tế. Cuối tuần tháng 8/2026 có ngày hàng nghìn người đổ về, chờ xe hơn một tiếng, chen lấn.

Về an toàn, chính cán bộ xã cảnh báo: khách lạ khó xác định hướng, đi nhầm vào rừng ngập mặn hoặc vùng bùn lún có thể gặp nguy hiểm. Đừng đi một mình trong đêm, hãy đi cùng người địa phương, xem lịch thủy triều trước và quay vào ngay khi nước bắt đầu lên. Dịch vụ còn sơ sài: địa phương đã có bãi đỗ xe, biển chỉ dẫn, nước sinh hoạt, song khu vực vẫn thiếu chỗ nghỉ chân, nhà vệ sinh.

Rừng ngập mặn ven bãi là rừng phòng hộ, vùng ngoài đê này cũng thuộc phạm vi Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Thái Thụy: đừng bẻ cây, đừng để lại rác, đạo cụ chụp ảnh.

Nơi này hợp với người chụp ảnh và người chịu dậy sớm, lội bùn. Gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, hoặc ai muốn tắm biển, có khách sạn ngay cạnh, nên cân nhắc khu du lịch Cồn Đen ở xã Đông Thái Ninh.

Làng chạm bạc Đồng Xâm nằm bên sông Vông, quanh đền Đồng Xâm, ở xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên; trước ngày 01/7/2025 là xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Nghề đã lan ra các thôn lân cận, có thôn nay thuộc xã Lê Lợi, nên báo chí có khi ghi làng nghề ở Trà Giang, có khi ghi ở Lê Lợi. Làng gốc, đền thờ tổ và nhà trưng bày nằm ở Trà Giang.

Theo gia phả của làng mà Báo Hưng Yên dẫn, tổ nghề là Nguyễn Kim Lâu, vốn làm nghề hàn xanh, hàn nồi đồng, từng lên châu Bảo Lạc hành nghề rồi về dạy lại cho dân. Bia đá ở đền tổ đề mùa xuân năm Thuận Thiên thứ 2, tức 1428, vì thế làng nói nghề đã hơn 600 năm. Lúc đầu người làng làm đồng doa, sửa đồ đồng, sau mới chuyển sang chạm khắc mỹ nghệ trên đồng, bạc, vàng.

Tấm bia ấy còn ghi một quy ước nghiêm: không phải con em trong nghề thì không được ngồi học, ai đem nghề truyền ra nơi khác thì bị phạt. Nghề vì vậy từng là nghề bí truyền, cha truyền con nối. Thời bao cấp, làng làm đồ bạc theo đơn hàng của nhà nước để làm quà tặng; sau đó thợ Đồng Xâm tỏa đi các thành phố lớn làm vàng, bạc, đồng.

Hôm nay vùng nghề có hơn 150 tổ sản xuất với trên 4.000 lao động thường xuyên; riêng xã Trà Giang có khoảng 300 hộ, cơ sở làm nghề. Ba dòng hàng chính là trang sức, đồ mỹ nghệ và đồ thờ. Làng có 2 Nghệ nhân nhân dân, 2 Nghệ nhân ưu tú, được công nhận làng nghề năm 2010 và là một trong 12 làng nghề tiêu biểu toàn quốc theo Hiệp hội Làng nghề Việt Nam.

Vào làng, bạn nghe tiếng búa chạm từ các nhà hai bên đường; cửa hàng và xưởng nằm san sát, nhiều nhà có gian trưng bày tranh chạm, đồ thờ. Ở xưởng, tấm đồng, bạc được gắn cố định trên bàn, người thợ gõ búa lên mũi chạm theo từng nét. Máy nay làm phôi thô, còn chi tiết tinh vẫn làm tay. Xã có một nhà trưng bày sản phẩm làng nghề, đầu tư hơn 11 tỷ đồng, cũng là nơi bán hàng dịp lễ hội đền Đồng Xâm đầu tháng 4 âm lịch.

Điều cần biết: xưởng là nơi làm ăn của từng hộ, nằm xen trong khu dân cư, sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán như chính chủ tịch xã nhận xét. Chưa có tuyến tham quan, giờ đón khách hay lớp trải nghiệm nào được công bố; muốn xem thợ làm bạn phải hỏi chủ xưởng. Từ đầu tháng 12 đến Tết là mùa cao điểm, có xưởng làm tới 22 giờ, thợ ít thì giờ tiếp khách.

Hỏi trước khi quay phim, chụp mẫu hàng và bàn nghề: mẫu mã là vốn riêng của từng xưởng. Khi mua nên hỏi rõ chất liệu là bạc hay đồng mạ.

Làng hợp với người thích đồ kim hoàn thủ công và muốn mua tận nơi làm. Nếu bạn thích di tích hơn xưởng thợ, đền Đồng Xâm ngay trong làng có khám thờ bọc đồng chạm thủng do chính thợ làng làm.

Chùa Chuông, tên chữ Kim Chung tự, nằm ở khu phố Nhân Dục, phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. Chùa thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến và mang danh xưng "Phố Hiến đệ nhất danh thắng", có nơi ghi là "đệ nhất danh lam".

Tên chùa gắn với một truyền thuyết. Tương truyền vào một năm đại hồng thủy, có quả chuông vàng trên bè trôi vào bãi sông thôn Nhân Dục. Nhiều nơi kéo không được, chỉ người Nhân Dục kéo được chuông, dân làng bèn góp công của dựng chùa, xây lầu treo chuông. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Hưng Yên, chùa xây từ thời Lê, thế kỷ 15, và được trùng tu lớn năm 1707. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi các lần trùng tu vào năm Chính Hòa thứ 23 (1702) và Vĩnh Thịnh thứ 7 (1711).

Bạn vào qua tam quan, đi trên cầu đá xanh ba nhịp bắc qua ao Mắt Rồng. Cầu và cây hương đá ở sân, gọi là Thạch Thiên đài, cùng làm năm 1702; trên cây hương khắc tên những người công đức dựng chùa. Sau sân là tiền đường, thiêu hương, thượng điện, hai bên có hai dãy hành lang, phía cuối là gác chuông, nhà Tổ và nhà Mẫu. Kiểu bố cục này gọi là "nội công ngoại quốc", các tòa nhà đều quay mặt về hướng nam.

Dọc hai dãy hành lang là 18 tượng La Hán, 8 tượng Kim Cương và 4 tượng Bồ Tát, mỗi pho một nét mặt, một dáng ngồi. Chùa còn có phù điêu Thập điện Diêm Vương tả cảnh trừng phạt kẻ ác và hai động Phật đắp bằng đất.

Hiện vật được nhắc nhiều nhất là tấm bia "Kim Chung tự thạch bi ký" dựng năm 1711, cao 172 cm, rộng khoảng 118 cm, đặt ở dãy hành lang bên trái. Mặt sau bia có tiêu đề "Nhân Dục xã cổ tích truyện", ghi tên hơn 20 phường, chợ của Phố Hiến thời hưng thịnh. Hai mặt bia khắc hơn 2.000 chữ, phần lớn là chữ Hán xen chữ Nôm. Tỉnh Hưng Yên đã lập hồ sơ văn bia Phố Hiến trình UNESCO xem xét ghi danh di sản tư liệu khu vực.

Ngày 28 và 29/5/2025, trong dịp Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc, chùa là nơi tôn trí xá lợi Phật từ Ấn Độ.

Cần biết trước: chùa đông từ giáp Tết và suốt tháng Giêng, người đến dâng hương nối nhau ở sân. Ngày rằm, mùng một và lễ Phật đản cũng có nhiều người về lễ. Muốn xem kỹ tượng và bia, bạn nên chọn ngày khác. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đây là chùa đang có tăng ni tu hành. Bạn mặc trang phục lịch sự, kín đáo, giữ trật tự và làm theo quy định, nghi lễ của nhà chùa.

Chùa hợp với người thích kiến trúc chùa Việt thời Hậu Lê, tượng cổ và văn bia. Nếu bạn muốn xem một ngôi chùa cùng kiểu "nội công ngoại quốc" nhưng làm toàn bằng gỗ lim và có gác chuông gỗ ba tầng, chùa Keo ở phía Thái Bình cũ của tỉnh Hưng Yên là lựa chọn khác.

Khu lưu niệm Lê Quý Đôn nằm ở thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên, trên đất làng Diên Hà xưa, nơi nhà bác học chào đời. Từ tháng 7/2025, ba xã Minh Tân, Độc Lập, Hồng An nhập lại và lấy tên ông đặt cho xã mới. Khu lưu niệm là di tích quốc gia từ năm 1986.

Lê Quý Đôn thuở nhỏ tên là Lê Danh Phương, sinh ngày 2/8/1726. Năm 1743 ông đỗ đầu kỳ thi Hương, năm 1752 đỗ Hội nguyên rồi Bảng nhãn. Ông từng làm việc ở Hàn lâm viện, Quốc sử quán, Quốc Tử Giám, tham gia ngoại giao, và để lại khoảng 40 bộ sách, trong đó có "Đại Việt thông sử", "Phủ biên tạp lục", "Kiến văn tiểu lục", "Vân đài loại ngữ".

Khu lưu niệm được quy hoạch gần 9,7 ha, gồm khu di tích cổ, khu lưu niệm mới và khu dịch vụ. Phần đáng dành thời gian nhất là từ đường: theo phả hệ dòng họ, nhà thờ do thân phụ ông là Lê Trọng Thứ dựng, đến nay đã gần 300 năm, làm theo kiểu tam cung. Bạn đi qua cổng, nghi môn rồi lần lượt tới bái đường, trung đường, hậu cung; bên cạnh có nhà bia. Gần đó là lăng mộ cụ Lê Trọng Thứ và hồ Lê Quý. Ở khu mới có tượng nhà bác học, đền thờ và một thư viện giữ sách của ông cùng sách nghiên cứu về ông.

Khu lưu niệm có thuyết minh viên. Thư viện, theo báo Nhân Dân, thường mở vào ngày cuối tuần cho học sinh trong vùng đến đọc, nên nếu bạn muốn xem sách vào ngày thường thì hãy hỏi trước.

Năm 2026 là năm đặc biệt của nơi này. Tháng 11/2025, UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh và cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn; tối 31/7/2026, lễ kỷ niệm cấp quốc gia được tổ chức ngay tại đây. Trước lễ, tỉnh đã tu bổ khu từ đường, lăng mộ và sân vườn với kinh phí dự kiến hơn 41 tỷ đồng, làm lại phần trưng bày về thân thế, sự nghiệp của ông.

Vì vừa qua một đợt chỉnh trang lớn, nhiều hạng mục bạn thấy là mới làm lại; phần cổ tập trung ở trung đường và hậu cung của từ đường. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Đây là nơi tưởng niệm, không có trò chơi hay dịch vụ giải trí.

Từ đường vẫn là nhà thờ của dòng họ Lê, do hậu duệ trông nom; ngày sinh và ngày mất của ông hằng năm có lễ tưởng niệm do chính quyền và dòng họ tổ chức. Bạn nên ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh trong hậu cung.

Nơi này hợp với học sinh, sinh viên, người làm nghiên cứu và gia đình muốn kể cho con nghe chuyện học. Nếu bạn thích xem bia đá ghi tên người đỗ đạt hơn là chuyện một danh nhân, Văn Miếu Xích Đằng ở phường Sơn Nam sẽ hợp hơn. Còn nếu muốn đi tiếp trong ngày, đã có tuyến đường nối khu lưu niệm với Khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần.

Lộng Thượng, còn gọi làng Rồng, là làng đúc đồng ở xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 đến 35 km và cùng xã với làng cổ Nôm. Người vùng này có câu "Đồng nát thì về Cầu Nôm": làng Nôm xưa đi gom đồng nát về làm nguyên liệu, còn Lộng Thượng nấu chảy và đúc.

Theo Ban Quản lý di tích tỉnh, nghề đúc ở Đại Đồng định hình từ thời Lý, Trần và thịnh nhất thời Lê, Trịnh. Dân làng thờ tổ nghề là thiền sư Khổng Minh Không thời Lý; đền thờ tổ bị phá trong những năm 1945 đến 1950, đến năm 2002 làng đúc lại tượng ông và phối thờ ở đình. Báo Nhân Dân ghi Lộng Thượng được công nhận làng nghề truyền thống năm 2004.

Số hộ làm nghề mỗi nguồn ghi một khác: khoảng 200 hộ theo Nhân Dân năm 2025, trên 100 hộ theo Báo Hưng Yên đầu năm 2026. Hàng chính là đồ thờ: đỉnh, lư hương, hạc, chân nến, mâm bồng, chuông, cùng tượng và tranh đồng. Trong làng có cơ sở chuyên đúc tượng chân dung theo ảnh, gọi là tượng truyền thần, mỗi pho làm mất một đến hai tháng.

Bạn đến đây là đi giữa các xưởng đang làm việc, không có tuyến tham quan dựng sẵn. Nếu được chủ xưởng đồng ý, bạn có thể xem thợ làm khuôn từ đất trộn trấu, sét và giấy dó, nấu và rót đồng, rồi mài giũa, đánh bóng, khắc chữ. Một chiếc đỉnh cần chín khuôn cho bầu, chân, đế, nắp và các chi tiết; một mẻ đồng đúc được bốn đến sáu đỉnh. Chuông khó hơn, có khi vài tháng mới xong, hỏng thì đúc lại từ đầu. Nhiều nhà bày sẵn hàng, khách xem và đặt tại chỗ.

Cần nói thẳng mấy điều. Làng nghề hôm nay đã khác hình dung về lò thủ công: theo Báo Hưng Yên, khoảng 70% số hộ đã chuyển từ khuôn đất sang khuôn kim loại, dùng máy tạo mẫu CNC, máy dập, máy tiện, và gần 40% sản phẩm bán qua mạng. Ban Quản lý di tích tỉnh nhận xét việc giới thiệu làng nghề còn tự phát, chưa được ghép vào tuyến du lịch của tỉnh; số hộ theo nghề có xu hướng giảm và thợ trẻ ngày càng ít. Chưa có nơi đón khách, giá vé hay giờ tham quan được công bố, nên hãy hẹn trước với cơ sở bạn muốn thăm.

Xưởng đúc là chỗ làm việc với đồng nóng chảy và máy móc. Đứng đúng nơi chủ xưởng chỉ, đừng tự ý lại gần lò, không sờ vào sản phẩm vừa ra khuôn, và hỏi trước khi chụp ảnh thợ hay mẫu hàng. Đồ thờ là hàng dùng cho việc thờ cúng, nên xem và hỏi mua với thái độ nghiêm túc.

Lộng Thượng hợp với người muốn tìm hiểu nghề đúc, người cần đặt đồ thờ hay tượng đồng. Nếu bạn muốn một buổi dạo chơi có cảnh, có di tích để xem mà không cần hẹn ai, chùa Nôm và làng Nôm cùng xã sẽ hợp hơn; xã Đại Đồng đang định hướng nối hai nơi thành một tuyến tham quan.

Đền thờ Bà Chúa Muối nằm trong khuôn viên chùa Hưng Quốc, thôn Quang Lang Đoài, xã Thái Thụy, tỉnh Hưng Yên, trên đất làng muối Quang Lang của xã Thụy Hải cũ. Cùng xã, ở thôn Tam Đồng, còn một phủ thờ Bà. Các nguồn đều viết đây là nơi thờ Bà Chúa Muối duy nhất cả nước, dù nghề muối có ở nhiều tỉnh ven biển.

Người được thờ là bà Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh. Truyền thuyết kể bà sinh năm Canh Thìn (1280) trong một nhà làm muối ở trang Quang Lang. Mỗi lần bà ra ruộng muối, mây lại kéo đến che kín cả vùng nên muối không kết tinh; cha mẹ đóng cho bà chiếc thuyền chở muối đi bán khắp nơi. Thuyền ghé bến gần kinh thành thì gặp quan quân triều đình, vua Trần Anh Tông đưa bà vào cung, phong làm cung phi thứ ba. Bà mang thai mà không sinh được, vua cho về quê dưỡng bệnh. Thấy bà ngày ngày ngồi buồn bên cửa sổ, lũ trẻ chăn trâu lấy bồ cỏ làm người nộm nhảy múa cho bà vui; bà mỉm cười rồi mất vào ngày 14 tháng Tư. Vua phong bà làm Phúc thần, cho dân lập đền thờ.

Ngôi đền có số phận không yên. Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh, đây vốn là công trình kết hợp đền và chùa: chùa quay hướng bắc thờ Phật, đền quay hướng nam thờ Bà, có bia đá năm 1596. Năm 1963 đền bị tháo bỏ; năm 1998 dân làng dựng tạm một căn nhà nhỏ trong sân chùa để thờ; năm 2012 mới có quyết định khôi phục đền trên nền cũ. Đền nay thuộc cụm di tích lịch sử cấp quốc gia Miếu Ba Thôn, chùa Hưng Quốc; phủ thờ ở Tam Đồng là di tích cấp tỉnh.

Nếu chỉ đến được một lần, hãy nhắm ngày 14 tháng Tư âm lịch. Năm 2026 hội kéo dài ba ngày, từ 12 đến 14 tháng Tư. Buổi sáng ngày chính là lễ rước Chúa với kiệu, đội tế nữ quan; chập tối đến phần rước Đùng. Ông Đùng, bà Đà là hai hình nộm đan bằng nan tre hình chóp nón, cao gần 2 m, có mặt người, theo sau là các Đùng con. Đoàn rước đi quanh làng, người xem hô lời chúc được mùa muối. Khi Đùng về lại sân đền thì đến tục phá Đùng: ai nấy tranh lấy một nan tre mang về, người làng hay cài ở đầu giường trẻ nhỏ để cầu ngủ yên.

Ngày thường, đền và phủ là nơi thờ tự của làng, vắng khách; đền hiện nay là công trình dựng lại sau năm 2012, không phải kiến trúc cổ. Giờ mở cửa, giá vé chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ một vị phúc thần của người làm muối. Bạn nên ăn mặc kín đáo, đứng ngoài hàng tế, và chỉ tham gia phá Đùng khi người làng bắt đầu.

Điểm này hợp với người tìm hiểu tín ngưỡng nghề biển, nghề muối và hội làng Bắc Bộ. Nếu bạn muốn xem kiến trúc gỗ cổ nhiều hơn chuyện nghề, chùa Keo, cũng ở phần Thái Bình cũ của tỉnh, là lựa chọn khác.

Làng hoa Xuân Quan nằm ở phần đất xã Xuân Quan cũ của huyện Văn Giang, nay thuộc xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên, ngay cạnh làng gốm Bát Tràng và gần khu đô thị Ecopark. Từ Hà Nội, nhiều người quen về đây mua hoa, cây cảnh rồi sang Bát Tràng mua chậu.

Đây là một làng hoa trẻ. Đầu năm 2019, lãnh đạo xã kể với báo Pháp luật Việt Nam rằng mười năm trước Xuân Quan còn là vùng thuần nông, chỉ quanh quẩn lúa với ngô. Người làng chọn một lối riêng: không trồng hoa cắt cành như nhiều làng hoa khác mà làm hoa chậu, hoa giỏ treo, hoa trải thảm và cây trang trí, cây công trình. Vì thế vườn có hàng quanh năm, không dồn vào một vụ.

Cuối năm 2023, Báo Hưng Yên ghi nhận xã có trên 165 ha chuyên canh hoa, cây cảnh với hơn 1.200 hộ làm nghề; gần 70% nhà vườn có giàn tưới tự động, xã có một nhà nuôi cấy mô cho hoa đồng tiền và lan. Hoa dạ yến thảo của Xuân Quan, loại thường trồng trong giỏ treo, được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao năm 2022. Bên cạnh đó là hoa hồng nhiều giống, cúc mâm xôi, đồng tiền, thược dược, lan hồ điệp. Sau khi nhập xã, Phụng Công có hai làng nghề hoa, cây cảnh được UBND tỉnh công nhận, với khoảng 350 ha.

Đến làng, bạn đi giữa các vườn và cửa hàng hoa, xem người làm vườn sang chậu, tỉa cành, treo giỏ. Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh, ở các làng hoa vùng này khách có thể trò chuyện với người trồng và thử tự cắt tỉa, uốn dây cho một chậu cây nhỏ. Giáp Tết là lúc nhộn nhất: xe tải lớn nhỏ nối nhau chở hoa đi các tỉnh.

Ba năm một lần, xã Xuân Quan tổ chức lễ hội hoa; lần thứ ba diễn ra từ 22/12/2023 đến 1/1/2024, điểm nhấn là tháp hoa cao khoảng 13 m kết từ 500 chậu dạ yến thảo đặt giữa hồ trước trụ sở xã. Theo dự thảo kế hoạch công bố tháng 9/2026, Festival Hoa và cây cảnh tỉnh Hưng Yên lần thứ nhất sẽ diễn ra tại xã Phụng Công từ 18 đến 22/12/2026, có tour trải nghiệm làng hoa. Đây mới là dự thảo, bạn nên hỏi lại trước khi lên lịch.

Nên biết trước: ngoài dịp lễ hội, đây là vùng sản xuất và bán buôn, không có tiểu cảnh dựng sẵn hay quầy vé. Một phần vườn nằm ngoài bãi sông Hồng; đợt mưa bão cuối tháng 8/2025, khoảng 100 ha hoa của xã bị ngập úng cục bộ. Sau mưa lớn nên hỏi tình hình trước khi đi.

Vườn là tài sản và chỗ làm của từng hộ: xin phép trước khi vào luống, trước khi chụp ảnh, và đừng ngắt hoa.

Làng hợp với người thích cây, người muốn mua hoa tận vườn và gia đình đi chơi nửa ngày gần Hà Nội. Nếu bạn tìm một làng nghề thủ công lâu đời, làng gốm Bát Tràng ngay bên cạnh sẽ hợp hơn.

Đền Tống Trân nằm ở thôn An Cầu, xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên (trước tháng 7/2025 là huyện Phù Cừ), trên một khu đất cao nhìn ra sông Luộc. Đền có tên tự là Tiên Căn Linh Từ, tên nôm là đền Quan Trạng, thờ Tống Trân, nhân vật được dân gian gọi là "Lưỡng quốc Trạng nguyên" và quen thuộc qua tích chèo Tống Trân - Cúc Hoa.

Mọi điều về thân thế Tống Trân đều là lời truyền, và chính báo địa phương cũng viết bằng chữ "tương truyền", "huyền sử". Theo đó ông sinh ngày rằm tháng Tư vào thời Tiền Lý ở chính làng này; cha mất sớm, ông dắt mẹ đi ăn xin, vẫn đỗ trạng nguyên từ nhỏ, đi sứ phương Bắc mười năm rồi được vua phương Bắc phong "Lưỡng quốc Trạng nguyên". Người vợ tên Cúc Hoa ở nhà nuôi mẹ chồng chờ ông. Cuối đời ông về quê mở lớp dạy học. Năm sinh trong truyền thuyết cũng không thống nhất: Báo Hưng Yên ghi 556, Tạp chí Mekong ASEAN ghi 526.

Theo Báo Hưng Yên, đền được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia năm 1991. Lễ hội của đền vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021.

Thứ đáng xem nhất là lễ rước nước sáng mồng 10 tháng Tư âm lịch. Đoàn rước rời sân đền với cờ, phường bát âm, kiệu chóe nước trên đặt sách bút, rồi ra sông Luộc. Chỉ kiệu chóe, đội cờ, nhà sư và các cụ cao tuổi xuống thuyền ra khu vực ngã ba Nông làm lễ cúng thủy thần, lấy nước vào chóe; kiệu Tống Trân chờ trên bờ. Nước được rước về đền làm lễ mộc dục, tức tắm tượng và lau đồ thờ. Trong hội còn có lễ rước linh vị bà Cúc Hoa từ đền Phượng Hoàng ở thôn Phù Oanh về đền. Năm 2026, rước nước diễn ra ngày 26/5, khai mạc ngày 30/5.

Nói thẳng về chỗ còn thiếu: các nguồn chính thống hầu như không tả kiến trúc hay hiện vật của đền, nên bài này chưa giúp bạn biết trước sẽ thấy gì bên trong. Nguồn nước khoáng nóng mà lãnh đạo xã nhắc tới mới được nêu như một tiềm năng, chưa thấy dịch vụ nào được công bố. Khung ngày hội giữa các nguồn cũng lệch nhau, từ mồng 8 đến 16 hoặc từ mồng 10 đến 15 tháng Tư; giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Nên hỏi UBND xã Tống Trân trước khi đi.

Đền là nơi thờ đang hương khói, nhiều gia đình về xin chữ, cầu học hành dịp đầu năm: ăn mặc kín đáo, đứng trên bờ khi đoàn làm lễ lấy nước. Nơi này hợp với người thích tích truyện dân gian và hội làng ven sông. Nếu bạn muốn một di tích gắn với sự kiện có niên đại rõ, cùng xã có Địa điểm Cây đa và đền La Tiến, di tích lịch sử quốc gia được Báo Hưng Yên gọi là "địa chỉ đỏ" về truyền thống cách mạng.

Đông Tảo là tên một làng, trước là một xã của huyện Khoái Châu, nay thuộc xã Hoàn Long, tỉnh Hưng Yên. Giống gà chân to mang tên làng, còn gọi gà Đông Cảo, tương truyền từng là lễ vật tiến vua. Ngày 10/6/2025, "Tri thức dân gian nuôi và chế biến gà Đông Tảo" được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: thứ được ghi danh là hiểu biết của người làng, chứ không riêng con gà.

Con gà Đông Tảo dễ nhận ra ở cặp chân: to, đỏ, da sùi như vỏ quả dâu, vảy không xếp thành hàng, bốn ngón xòe rõ. Gà có thân hình to, da đỏ, dáng đi chậm và bệ vệ. Các bài báo ghi con trống trưởng thành nặng từ 4 đến 7 kg tùy nguồn. Người làng chọn con trống theo những chuẩn riêng: chân to vảy bóng, đầu "gộc tre", mào kép, cánh úp như hai vỏ trai.

Đây là giống gà khó tính. Theo các hộ nuôi lâu năm, gà không chịu sống tù túng, cần chỗ rộng để vận động, ăn thóc, ngô, rau và phải từ một năm đến một năm rưỡi mới thành một lứa đạt chất lượng. Gà mái đẻ thưa, vụng nuôi con. Người đứng đầu hợp tác xã chăn nuôi gà của xã từng nói thẳng: phần lớn gà bán thịt trên thị trường là gà lai, còn gà thuần chủng thì cả đàn mấy chục con may ra được một con mã đẹp đúng chuẩn.

Năm 2015 gà Đông Tảo được cấp nhãn hiệu tập thể. Về quy mô, số liệu công bố lệch nhau khá xa: tháng 4/2026 xã Hoàn Long cho biết có trên 500 hộ nuôi với khoảng 250.000 con mỗi năm, trong khi các bài báo năm 2025 ghi từ 1.200 đến hơn 2.000 hộ. Ngoài gà sống, người làng làm giò gà, gà ủ muối, chân gà ngâm sả tắc; món quen là gà hấp lá chanh, chân gà hầm thuốc bắc, da gà trộn thính.

Điều cần biết trước: Đông Tảo là làng chăn nuôi đang sản xuất, chưa phải điểm tham quan có tổ chức. Chưa có công bố chính thức về vé, tuyến tham quan hay nhà trưng bày; chuồng trại là của từng hộ. Xã mới ở bước quy hoạch vùng nuôi gà kết hợp làng nghề quất cảnh để làm du lịch nông nghiệp. Lúc làng nhộn nhất là giáp Tết, khi khách về chọn gà trống làm quà biếu, giá tính bằng triệu đồng mỗi con.

Nếu bạn muốn vào xem trại, hãy hẹn trước với chủ hộ và làm theo yêu cầu vệ sinh của họ, vì người nuôi rất sợ dịch bệnh cho đàn gà. Hỏi trước khi chụp ảnh người và chuồng trại; đừng tự bắt hay vuốt gà.

Làng hợp với người tò mò về giống vật nuôi bản địa, người đi mua gà Tết và người thích ẩm thực. Nếu bạn muốn một làng nghề có vườn mở sẵn cho khách dạo và thử tay nghề, các làng hoa, cây cảnh ở xã Phụng Công sẽ hợp hơn.

Cồn Vành là dải cồn cát do phù sa sông Hồng bồi lên ở phía bắc cửa Ba Lạt, nay thuộc xã Hưng Phú, tỉnh Hưng Yên (trước 01/7/2025 là xã Nam Phú, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình). Cổng du lịch của tỉnh ghi cồn rộng khoảng 1.600 đến 1.700 ha, bờ biển dài khoảng 6 km, phía trong là rừng ngập mặn, đầm nuôi thủy sản, ruộng ngao và rừng phi lao chắn gió.

Với người Hưng Yên sau hợp nhất, đây là bãi tắm biển đông khách của tỉnh. Dịp nghỉ lễ 30/4 và 1/5/2026, Trung tâm Xúc tiến du lịch tỉnh ước mỗi ngày có khoảng 10.000 lượt người về tắm; năm ngày nghỉ lễ 2/9/2026 có hơn 30.000 lượt, riêng ngày 1/9 hơn 10.000 lượt.

Đường ra cồn là đường nhựa chạy giữa hai hàng phi lao và các đầm nuôi. Tới nơi, bạn sẽ thấy một bãi cát thoải, các dãy bàn ghế gỗ, ô dù và hàng quán của hộ kinh doanh địa phương. Bãi thoải nên đi ra khá xa nước vẫn nông; bài cũ của VnExpress tả sóng ở đây có lúc khá lớn.

Cần biết trước hiện trạng pháp lý của vùng này. Cồn Vành nằm trong Khu kinh tế Thái Bình và trong quy hoạch phân khu "Khu đô thị, dịch vụ, nghỉ dưỡng, sân golf Cồn Vành - Cồn Thủ" rộng 3.448 ha thuộc hai xã Hưng Phú và Nam Cường. Dự án sân golf Cồn Vành (gần 110 ha, 27 hố, vốn 2.156 tỷ đồng) khởi công ngày 28/6/2025, dự kiến xong đầu năm 2028; tháng 9/2025 chủ đầu tư đang làm đường kết nối và san lấp. Vì vậy trên đường ra bãi bạn có thể gặp công trường và xe chở vật liệu. Sát bên là Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải; theo chú thích ảnh của báo Tiền Phong năm 2024, một góc bãi Cồn Vành thuộc vùng đệm và phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn.

Hạn chế cũng được chính cơ quan quản lý nói thẳng: hạ tầng đón khách còn khiêm tốn, chiều các ngày lễ đường dẫn vào cồn chịu áp lực giao thông lớn. Cuối tháng 9/2025, bão số 10 cùng triều cường làm sạt một đoạn đường dẫn ra Trạm kiểm soát Biên phòng Cồn Vành. Mùa mưa bão nên hỏi xã Hưng Phú trước khi đi.

Về an toàn, trung tâm phát loa khuyến cáo khách dùng phao và chỉ tắm ở khu vực an toàn; các hộ dịch vụ phải niêm yết giá. Giá vé, giá gửi xe và giờ đón khách chưa có công bố chính thức còn cập nhật.

Đây là vùng biên giới biển có Đồn Biên phòng Cửa Lân và Trạm Biên phòng Cồn Vành; rừng ngập mặn và ruộng ngao là nơi làm ăn của người dân, không tự ý lội vào bãi nuôi.

Cồn Vành hợp với gia đình, nhóm bạn muốn tắm biển trong ngày. Nếu bạn muốn chụp bình minh với chòi canh ngao hơn là tắm, biển Đồng Châu ở xã Đồng Châu hợp hơn.

Chùa Phố nằm trên đường Trưng Trắc, phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên, ở nơi xưa là phố Bắc Hòa của người Hoa trong thương cảng Phố Hiến. Tên chữ của chùa là Bắc Hòa Nhân Dân tự, dòng chữ Hán này còn đắp trên tam quan. Chùa là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích Phố Hiến, di tích quốc gia đặc biệt từ ngày 31/12/2014.

Theo Báo Hưng Yên, lúc mới dựng nơi đây có tên Quan Âm Các. Người Hoa ở phố Bắc Hòa sửa sang, mở rộng và gọi là chùa Minh Hương, sau đổi thành Bắc Hòa tự. Chùa được khởi dựng khoảng thế kỷ XVII, trùng tu năm 1857 và đầu thế kỷ XX. Lần sửa lớn đầu thế kỷ XX do Tổng đốc Thái Bình đứng ra, với mong muốn nơi đây thành trung tâm Phật giáo của tỉnh Hưng Yên, và tên chùa Phố có từ đó.

Điều khiến chùa Phố khác các chùa trong khu di tích là tòa thiêu hương ba gian làm kiểu vòm cuốn, chịu ảnh hưởng mỹ thuật phương Tây, gợi dáng một nhà thờ Kitô giáo. Trong khi chùa Chuông, chùa Hiến, chùa Nễ Châu được mô tả là thuần Việt, chùa Phố pha ba lối Việt, Hoa và phương Tây.

Bạn đi từ tam quan kiểu chồng diêm vào tiền đường ba gian, qua thiêu hương rồi tới thượng điện; ba tòa nối liền nhau, mái lợp ngói ta. Hai bên tường hồi tòa thiêu hương là phù điêu Thập điện Diêm Vương bằng đất nung đắp nổi, mỗi tượng một thế ngồi. Gian giữa thượng điện có bức đại tự bốn chữ "Lưu ly bảo điện". Chùa còn giữ tượng Phật cổ, bát hương đá, chuông đồng; trong khuôn viên còn có nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà bia và khu tăng xá.

Ngày 2/12/1992, chùa được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia. Từ năm 1997, khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Hưng Yên được tái lập, chùa Phố là trụ sở của Giáo hội tỉnh; theo Báo Hưng Yên tháng 8/2025, trụ sở nay đã chuyển về đường Nguyễn Lương Bằng, cùng phường.

Cần biết trước: chùa vẫn là nơi Phật tử đến hành lễ, còn giờ mở cửa cho khách tham quan và phí tham quan thì chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi trước nếu đi theo đoàn. Các đại tự, câu đối trong chùa viết chữ Hán.

Đây là nơi tu hành và thờ tự: ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh trong điện thờ, không sờ vào phù điêu đất nung.

Chùa Phố hợp với người thích xem kiến trúc pha trộn Việt, Hoa, phương Tây và dấu vết cộng đồng người Hoa ở Phố Hiến; đền Thiên Hậu nằm cùng đường Trưng Trắc. Nếu bạn muốn xem một ngôi chùa thuần Việt trong cùng khu di tích thì chùa Chuông là lựa chọn khác.

Làng vườn Bách Thuận là tên quen gọi của xã Bách Thuận cũ, nay là phần phía bắc của xã Tân Thuận, tỉnh Hưng Yên, nằm ven sông Hồng. Trước ngày 01/7/2025 đây là một xã của huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình. Người trong vùng biết nơi này là làng hoa, làng cây cảnh. Một nghệ nhân sinh vật cảnh của làng nói với Báo Nhân Dân rằng hiếm nơi nào cả xã nằm trọn ngoài bãi sông Hồng như ở đây, đất phù sa hợp với hoa và cây cảnh.

Xã cũ hình thành từ bốn làng Thuận Nghiệp, Thượng Xuân, Bách Tính và Thuận Vi hơn 300 năm trước. Từ năm 2002 xã quy hoạch thành khu làng vườn: hoa trồng nhiều ở các thôn Liên Hồng, Trung Hòa; cây ăn quả ở Chiến Thắng, Bình Minh; riêng thôn Bách Tính chuyên cây cảnh, cây thế.

Đi trong làng, bạn gặp cổng làng, hàng cau, những khu vườn tùng, sanh uốn tỉa công phu ngay trong sân nhà, xen với nhà cổ mái ngói; năm 2024 Báo Nhân Dân ghi làng còn hơn 20 ngôi nhà cổ. Chợ Thuận Vi họp từ tờ mờ sáng đến khoảng 11 giờ trưa, khi đó bán nhiều loại bánh nhà làm như bánh cuốn, bánh đúc, bánh giò, bánh mật. Làng còn có đình, chùa Bách Tính, di tích cấp quốc gia; lễ hội năm 2025 diễn ra từ 12 đến 15 tháng 8 âm lịch.

Du lịch ở đây đi theo hướng cộng đồng, hộ nông dân tự làm dịch vụ. Tháng 3/2023 xã họp định hướng quy hoạch làng vườn du lịch sinh thái cộng đồng cùng Hiệp hội Du lịch tỉnh và Tổ chức Car Free Day (Nhật Bản); năm 2024 địa phương chọn 7 nhà vườn tiêu biểu để làm điểm. Tháng 12/2025, Hội Sinh vật cảnh xã Tân Thuận mở triển lãm với gần 350 tác phẩm của 300 nhà vườn.

Điều cần biết trước: đây chưa phải một điểm tham quan có tổ chức. Chưa có công bố chính thức về vé, giờ đón khách, người hướng dẫn hay dịch vụ ăn nghỉ; các điểm trong "tour" mà báo nêu năm 2024 (cổng làng, chợ Thuận Vi, nhà vườn sinh vật cảnh, nhà cổ) khi đó còn đang được quy hoạch. Vườn là vườn của từng hộ, muốn vào xem bạn nên hỏi chủ vườn. Nên hỏi UBND xã Tân Thuận trước khi đi theo đoàn.

Cây cảnh, cây thế ở đây là tài sản và kế sinh nhai của chủ vườn, có hộ thu hàng tỷ đồng mỗi năm: đừng bẻ cành, hái hoa, và hỏi trước khi chụp ảnh trong vườn. Nhà cổ là nhà đang có người ở.

Làng hợp với người chơi cây cảnh, người thích đi bộ hay đạp xe qua một làng quê Bắc Bộ. Nếu bạn cần một sự kiện hoa có chương trình rõ ràng, tỉnh dự kiến tổ chức Festival hoa tỉnh Hưng Yên lần thứ nhất vào tháng 12/2026 tại xã Phụng Công.

Nhà thờ Bác Trạch đứng giữa làng và đồng lúa ở xã Tây Tiền Hải, tỉnh Hưng Yên; trước 01/7/2025 nơi này là xã Vân Trường, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, cách trung tâm thành phố Thái Bình cũ khoảng 25 km. Đây là nhà thờ của giáo xứ Bác Trạch thuộc Giáo phận Thái Bình, một giáo xứ đang có gần 6.000 giáo dân theo Báo Hưng Yên cuối năm 2025.

Theo Cổng thông tin điện tử xã Tây Tiền Hải, dẫn tư liệu của giáo phận, cộng đoàn Công giáo Bác Trạch hình thành từ khoảng thế kỷ XVII. Năm 1735 giáo dân dựng ngôi nhà thờ đầu tiên bằng tường đất, mái rạ; năm 1770 xây lại; các năm 1880, 1895 và 1938 trùng tu, mở rộng.

Ngôi thánh đường bạn thấy hôm nay khởi công ngày 13/10/2006 và hoàn thành ngày 13/10/2013, sau bảy năm giáo dân góp công, góp của. Cổng xã ghi một năm sau công trình được cung hiến và trở thành Đền Thánh Kính Lòng Chúa Thương Xót, một điểm hành hương của giáo phận.

Về quy mô, VietNamNet ghi nhà thờ dài 92,5 m, rộng 32 m, hai tháp chuông cao 61 m. Tháp có 6 quả chuông, quả lớn nhất nặng khoảng 3 tấn; mặt trước gắn chiếc đồng hồ đường kính khoảng 4 m. Kiến trúc theo lối Gothic với vòm nhọn, tháp nhọn, cửa kính màu, hai bên sườn có thức cột kiểu Hy Lạp; có nguồn còn gọi là phong cách Baroque. Ngoại thất sơn gam xanh, bên trong nổi sắc vàng, có gần 100 tượng, phù điêu và hàng trăm bức tranh kính kể chuyện Kinh Thánh.

Đi một vòng bên ngoài là đủ thấy mặt tiền, hai tháp và khoảng sân lát đá rộng với các ô vườn. Phía sau nhà thờ, đi bộ chừng 5 phút, có hàng tre ngà được người dân uốn thành vòm. Một nhiếp ảnh gia địa phương khuyên nên đến lúc sáng sớm hoặc chiều muộn.

Điều cần biết: theo VietNamNet (2024), bên ngoài khách chụp ảnh tự do, còn muốn vào bên trong thì phải được cho phép. Giờ lễ và giờ mở cửa cho khách chưa có công bố chính thức; đây là công trình mới, không phải nhà thờ cổ, và nơi này trước hết là chỗ thờ phượng.

Vào khuôn viên nên mặc kín đáo, giữ yên lặng khi có thánh lễ, không chụp ảnh người đang cầu nguyện và không bước vào khu cung thánh. Dịp Giáng sinh, Phục sinh và lễ kính Lòng Chúa Thương Xót, khuôn viên rất đông giáo dân.

Nhà thờ hợp với người thích kiến trúc tôn giáo, người đi tuyến biển Tiền Hải ghé Cồn Vành, Đồng Châu. Nếu bạn muốn xem một nhà thờ khác của Giáo phận Thái Bình, có Nhà thờ Chính tòa Thái Bình ở trung tâm thành phố Thái Bình cũ.

Cao Thôn, tên hành chính quen dùng là thôn Cao, là làng làm hương xạ của xã Bảo Khê cũ, nay nằm trong tổ dân phố Bảo Khê, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên. Đây là làng hương thuốc bắc: nén hương ở đây được phối từ ba bốn chục vị thảo mộc, và người làng nói chỉ cần ngửi mùi là biết hương của nhà nào.

Theo các bậc cao niên, khoảng thế kỷ 18 bà Đào Thị Khương, người con gái của làng đi lấy chồng xa, học được nghề làm hương xạ rồi về truyền lại cho dân làng; tính đến nay nghề đã ngót 300 năm. Làng lấy ngày 22 tháng 8 âm lịch hằng năm làm ngày giỗ Tổ nghề. Năm 2009 các hộ lập hiệp hội làng nghề; năm 2022 Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu tập thể cho hương của làng. Cuối năm 2025 làng có gần 100 hộ làm nghề, khoảng 300 lao động thường xuyên, khoảng 70% người làm nghề thuộc thế hệ trẻ.

Mỗi dòng họ, mỗi nhà giữ một "bài thuốc" riêng. Người đứng đầu hiệp hội cho biết hương của làng dùng 36 đến 40 vị thuốc bắc; những vị hay được nhắc là quế chi, hoàng đàn, hồi, hương bài, đinh hương, cam thảo. Hàng làm ra gồm hương nén, hương vòng, hương sào cỡ lớn cho dịp lễ tết và nụ trầm; hương vòng là loại tốn công nhất.

Vào làng, bạn sẽ gặp các công đoạn theo thứ tự: nghiền và phối trộn bột, se hương, rồi phơi. Ngày nắng, sân nhà và các bãi đất trống đều phủ hương, tăm hương nhuộm đỏ xòe thành từng mảng. Nhiều khâu như se chân hương, quấn tăm, trộn bột nay đã có máy. Làng làm quanh năm nhưng bận nhất là những tháng cuối năm, khi các nhà tăng hàng cho Tết và tranh thủ nắng hanh để hương khô tự nhiên.

Cần biết trước: đây là xưởng và sân phơi của từng hộ, chưa có đơn vị đón khách, chưa có giờ tham quan hay giá vé được công bố. Địa phương mới nêu định hướng gắn làng nghề với du lịch trải nghiệm, chưa thấy dịch vụ cụ thể. Ngày mưa, ngày nồm không có cảnh phơi hương. Trong xưởng có bụi bột hương và máy đang chạy.

Hương là đồ thờ cúng, nên bạn đừng bước qua, đừng giẫm lên hương đang phơi, và hỏi chủ nhà trước khi vào xưởng hay chụp ảnh người làm. Hương khô rất bắt lửa: không hút thuốc, không mang lửa lại gần sân phơi và kho.

Làng hợp với người thích nghề thủ công, mùi thảo mộc và ảnh sân phơi cuối năm; không hợp với người nhạy cảm với bụi và mùi hương đậm. Nếu bạn muốn vào thăm một di tích thay vì xưởng sản xuất của các hộ, Văn Miếu Xích Đằng ở cùng phường Sơn Nam là lựa chọn khác.

Đền Trần ở Phố Hiến nằm trên đường Bãi Sậy, bên bờ hồ Bán Nguyệt, nay thuộc phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên (trước là phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên). Đền thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và là một trong 16 di tích hợp thành Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Đừng nhầm với khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần ở xã Long Hưng cùng tỉnh, hay đền Trần ở Nam Định.

Tương truyền Trần Hưng Đạo từng chọn khu đất này làm nơi đóng quân trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai và thứ ba, vì đây là chỗ ba dòng sông Hồng, sông Châu và sông Luộc gặp nhau. Sau khi ông mất ngày 20 tháng 8 âm lịch năm 1300, dân trong vùng lập đền thờ. Báo Hưng Yên ghi đền khởi dựng từ đời Trần với quy mô nhỏ, đến thời Nguyễn mới được trùng tu lớn thành dáng vẻ hiện nay; các nguồn không nêu năm cụ thể.

Đi từ ngoài vào, bạn gặp nghi môn hai tầng tám mái, ba cửa vòm cuốn, trên đắp bốn chữ Hán "Kiếm khí đẩu quang", phía dưới đề "Trần Đại Vương từ". Bên trong, đền xếp theo kiểu chữ Tam: năm gian tiền tế treo bức đại tự "Thân hiền tại vọng", năm gian trung từ, rồi ba gian hậu cung thờ Trần Hưng Đạo cùng gia thất. Theo báo Quân đội nhân dân, đền thờ cả thân phụ, thân mẫu và các thuộc tướng của ông, điều ít gặp ở các đền Trần khác. Đền còn giữ sắc phong, bia đá, câu đối, ngai thờ; số lượng thì mỗi nguồn ghi một khác.

Mỗi năm đền có hai kỳ lễ: mồng 8 tháng 3 âm lịch, kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, và 20 tháng 8 âm lịch, ngày mất của Hưng Đạo Đại vương. Năm 2026, hội tháng 3 kéo dài từ mồng 8 đến mồng 10, có tế lễ, thi cờ tướng, đi cầu kiều.

Cần biết trước: giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Đền nằm trong danh mục dự án tu bổ quần thể di tích Phố Hiến trị giá 120 tỷ đồng, phê duyệt cuối năm 2023, nên hiện trạng có thể khác ảnh cũ bạn xem trên mạng.

Đây là nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, thắp hương đúng nơi nhà đền chỉ dẫn và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh ban thờ.

Đền hợp với người quan tâm lịch sử nhà Trần và khách đi cùng tuyến với đền Mẫu, nằm trên cùng đường Bãi Sậy. Nếu điều bạn muốn xem là lăng mộ và đền thờ các vua Trần, hãy đến Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần ở xã Long Hưng, nơi lễ hội đền Trần của tỉnh năm 2026 tổ chức từ 13 đến 17 tháng Giêng.

Khu lưu niệm Tô Hiệu nằm ở thôn Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên, thuộc vùng Văn Giang cũ. Đây là quê của Tô Hiệu, người cộng sản gắn với cây đào trong Nhà tù Sơn La, và cũng là làng của nhà văn Nguyễn Công Hoan, họa sĩ Tô Ngọc Vân.

Tô Hiệu sinh năm 1912, là con út trong một gia đình nho học nghèo họ Tô. Mới 14 tuổi ông đã tham gia bãi khóa, để tang cụ Phan Châu Trinh và bị đuổi học. Năm 1930 ông bị kết án 4 năm tù, đày ra Côn Đảo; mãn hạn lại bị quản thúc ngay tại làng Xuân Cầu. Những năm 1938–1939, ông phụ trách liên khu B kiêm Bí thư Thành ủy Hải Phòng. Cuối năm 1939 ông bị bắt lần nữa, đày lên Sơn La, làm bí thư chi bộ nhà tù và mất ngày 7/3/1944, khi mới 32 tuổi.

Theo Báo Hưng Yên, Nhà tưởng niệm liệt sĩ Tô Hiệu được Tỉnh ủy, UBND tỉnh cùng gia tộc họ Tô và thôn Xuân Cầu xây năm 2000, chung khuôn viên hơn 700 m2 với Đốc Nam Tô Thị Từ Đường, tức nhà thờ họ Tô. Năm 2012 gia đình nâng cấp, sửa chữa; năm 2014 xây thêm nhà đón tiếp. Khu lưu niệm được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 3080/QĐ-BVHTTDL ngày 27/10/2020; bằng xếp hạng trao ngày 6/3/2022.

Ngôi nhà tưởng niệm không lớn. Báo Sơn La ghi nhà rộng chừng 40 m2, nơi gia đình sắp xếp, trưng bày các kỷ vật về những chặng đường hoạt động của ông. Năm 2022, khách còn được xem một mô hình Nhà tù Sơn La đặt tại đây. Ngoài sân có đào: Báo Hưng Yên từng viết cành đào mang về từ Sơn La nở hoa ở làng Xuân Cầu, và năm 2022 các đại biểu trồng thêm một cây đào trong khuôn viên.

Dịp ngày mất 7/3, nơi này có lễ dâng hương của tỉnh, của đoàn Sơn La, và lễ trao học bổng Tô Hiệu cho học sinh nghèo; năm 2026 lễ trao diễn ra sáng 6/3.

Cần biết trước: đây là một khu nhỏ trong làng, gắn liền với nhà thờ họ và có thân nhân liệt sĩ chăm nom, không phải bảo tàng lớn. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; bạn nên liên hệ xã hoặc gia đình trước khi đến, nhất là khi đi đoàn.

Vì khu lưu niệm chung khuôn viên với từ đường họ Tô, bạn ăn mặc chỉnh tề, xin phép trước khi vào từ đường và trước khi chụp ban thờ, kỷ vật.

Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử nhà tù thực dân, đoàn học sinh, người đi tìm hiểu làng khoa bảng Xuân Cầu. Nếu bạn muốn thấy tận nơi cây đào Tô Hiệu và xà lim nơi ông bị giam, điểm cần đến là Nhà tù Sơn La.

Hồ Bán Nguyệt, còn gọi Nguyệt Hồ hay Hồ Trăng, nằm ở phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên, ngay cạnh đền Mẫu và đền Trần, phía ngoài là đê tả sông Hồng. Tên hồ có từ hình dáng: mặt nước cong như vầng trăng khuyết. Đây là hồ giữa phố, không phải một khu thiên nhiên rộng; người ta đến vì hồ gắn với cụm đền bên bờ và với ký ức của Phố Hiến.

Về gốc gác, chính người viết kỹ nhất về hồ trên Báo Hưng Yên cũng thừa nhận còn rất ít tài liệu. Chuyện kể lại rằng đây vốn là vũng nước đọng của dòng sông Hồng, thời Lê dùng làm trại thủy binh; phù sa bồi dần theo hình cung, cộng với việc đắp đê, để lại hồ nước hình bán nguyệt. Dân gian còn truyền hồ rất sâu, chưa bao giờ tát cạn, có mạch ngầm thông ra sông. Những điều này là lời kể, chưa phải kết quả khảo cứu.

Phần có tư liệu rõ hơn là thời cận đại. Khi người Pháp chọn nơi đây làm trung tâm tỉnh lỵ, Tòa Sứ và các dinh quan nằm quanh hồ. Năm 1905, Tổng đốc Lê Hoan lập Hội Tao Đàn Hưng Yên; cuộc thi thơ vịnh Truyện Kiều tổ chức bên hồ năm ấy do Nguyễn Khuyến làm chủ khảo, Chu Mạnh Trinh đoạt giải nhất. Một bức tranh thêu đề "Nguyệt Hồ thắng cảnh", tả cảnh hồ năm 1905, đã xuất hiện trong một cuộc đấu giá ở Paris.

Ngày nay, bạn đi dạo quanh bờ kè, ghé đền Mẫu, đền Trần ở bờ đông. Hồ là sân khấu của các dịp hội: ngày 2/9 phường Phố Hiến tổ chức đua thuyền chải, năm 2026 có 10 đội đua cự ly 800 m; Lễ hội Văn hóa dân gian Phố Hiến tháng 4/2026 có thả hoa đăng, múa rối nước, hát giao duyên, ca trù và triển lãm ảnh bên hồ.

Nên biết trước: ngày thường ở đây không có hoạt động gì dành riêng cho khách ngoài cảnh hồ. Năm 2024 một phóng viên Người Lao Động nhận xét khu hồ chưa có bảng thuyết minh nào về cảng Vạn Lai Triều, bến cảng xưa được cho là ở gần đây. Tỉnh đã duyệt quy hoạch chi tiết khu đền Trần, đền Mẫu và công viên hồ Bán Nguyệt từ cuối năm 2020, nhưng chưa có thông tin chính thức về tiến độ. Chưa có công bố về quy định bơi lội hay dịch vụ thuyền; hồ được mô tả là rất sâu, nên đừng xuống nước.

Hồ hợp với người muốn một quãng nghỉ giữa các đền chùa Phố Hiến, người thích chụp ảnh và người mê chuyện văn chương. Nếu bạn tìm cảnh sông nước rộng và bãi bồi, bài giới thiệu của báo Nhân Dân nhắc tới tuyến tham quan ven sông Hồng của khu Phố Hiến.

Hồng Nam là tên một xã cũ của thành phố Hưng Yên, từ ngày 01/7/2025 nằm trong xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên. Trong các nơi làm long nhãn của tỉnh, Báo Hưng Yên từng viết nghề tập trung ở đây: năm 2005 xã có gần 180 hộ sấy long, vào vụ thu hút khoảng 1.200 lao động và mỗi năm làm ra chừng 200 tấn long nhãn. Năm 2003, một hộ ở xã Thủ Sỹ đã sang học quy trình sấy lò của nông dân Hồng Nam trước khi mở lò riêng.

Long nhãn là cùi nhãn tách hạt rồi sấy khô. Người làm chọn quả cùi dày, ngọt, thơm như nhãn đường phèn, nhãn Hương Chi; bóc vỏ, dùng chiếc xoáy nhọn như ngòi bút tách hạt sao cho múi không rách; xếp múi lên phên rồi đưa vào lò. Một mẻ sấy trung bình khoảng 24 giờ, tới khi múi long có màu vàng cánh gián, cùi se lại. Cứ 9 đến 10 kg nhãn tươi mới được 1 kg long.

Cách sấy đã đổi nhiều lần. Trước những năm 1970 người ta phơi 3 đến 5 nắng; từ thập niên 1970 đến 1990 dùng lò than; từ khoảng năm 2000 có thêm sấy điện, sấy hơi. Ở Hồng Nam, một hợp tác xã lập năm 2022 đã dựng xưởng khép kín sấy bằng điện. Ngày 6/1/2026, "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; nghề xoáy và sấy long là một phần của tri thức ấy.

Nghề chỉ rộn theo mùa nhãn. Theo số liệu cũ, vụ thu hoạch chỉ kéo dài 35 đến 50 ngày; các bài báo về vụ sấy đều đăng vào cuối tháng 7 và tháng 8 dương lịch. Báo tả vùng nhãn Hưng Yên vào vụ: người già, trẻ em trong xóm cũng đi xoáy long, mỗi người một ngày xoáy được 30 đến 50 kg.

Điều cần nói thẳng: con số 180 hộ là của năm 2005, chưa có số liệu mới về số lò còn hoạt động ở Hồng Nam. Ngoài mùa nhãn gần như không có gì để xem. Các lò là cơ sở của từng hộ, chưa có nơi đón khách, chưa có giờ tham quan hay giá vé được công bố; báo tỉnh mới chỉ nhắc du lịch trải nghiệm xoáy nhãn, xếp khay như một hướng mở. Lò than, lò củi có khói và nóng.

Nếu được vào một lò sấy, bạn hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh, đừng bốc thử long trên phên và đứng xa cửa lò. Nơi này hợp với người muốn xem một nghề chế biến nông sản đúng mùa và mua long nhãn tại nơi làm. Nếu bạn đến trái mùa, làng hương thôn Cao ở phường Sơn Nam làm nghề quanh năm sẽ là lựa chọn chắc hơn.

Trương Xá là một thôn của xã Nghĩa Dân, tỉnh Hưng Yên; trước ngày 01/7/2025 thôn thuộc xã Toàn Thắng, huyện Kim Động. Quốc lộ 39A chạy qua thôn, hai bên đường là phố Trương Xá với hai dãy nhà buôn bán dài gần 1 km và chợ Trương. Người ngoài biết tên làng qua rượu trắng nấu thủ công, quen gọi rượu làng Trương.

Theo các cụ cao niên, nghề nấu rượu ở đây có khoảng trên 200 năm. Tạp chí Làng nghề Việt Nam ghi UBND tỉnh Hưng Yên công nhận Trương Xá là làng nghề truyền thống theo Quyết định số 4943-QĐ/UB ngày 29/12/2005. Số liệu gần nhất tìm được là của năm 2017: trên 200 hộ nấu rượu thủ công, tính cả các hộ buôn bán thì trên 300 hộ. Ngoài rượu trắng, làng còn làm rượu ngâm như ba kích, táo mèo, chuối hột, đinh lăng.

Cách nấu được mô tả ngắn gọn: gạo nấu thành cơm, tãi cho nguội, ủ men đủ ngày rồi cho vào nồi chưng cất. Năm 2017, phần lớn hội viên hội làng nghề vẫn nấu bằng nồi đồng, ống dẫn bằng đồng, bếp trấu đắp đất theo kinh nghiệm ông cha để lại. Đó là những thứ bạn có thể thấy nếu được một hộ còn nấu thủ công cho vào xem.

Điều phải nói thẳng: tên làng đã nhiều lần bị ảnh hưởng vì rượu pha cồn. Năm 2013 báo ghi hơn 10 hộ pha rượu bằng cồn công nghiệp. Tháng 2/2017 báo chí phản ánh cơ sở pha nước lã với cồn, phẩm màu, hương liệu thành "rượu thuốc" bán 15.000 đồng một lít. Năm 2020, Đài Phát thanh và Truyền hình Hưng Yên đưa tin hai vụ ngộ độc rượu làm 3 người tử vong đều liên quan một cơ sở có địa chỉ tại Trương Xá. Tỉnh từng giao xây dựng nhãn hiệu chứng nhận "Rượu Trương Xá" từ năm 2016; kết quả đến nay chưa có công bố chính thức.

Vì vậy, nếu mua rượu, bạn chỉ nên mua loại có nhãn, ghi rõ cơ sở sản xuất, và đừng mua vì giá rẻ. Đã uống thì không lái xe. Làng chưa có nơi đón khách, chưa có giờ tham quan hay giá vé được công bố; mọi thông tin về số hộ và cách nấu ở trên đều là của năm 2017, bạn nên hỏi lại tại chỗ.

Trương Xá chỉ hợp với người lớn muốn tìm hiểu một nghề nấu rượu thủ công và chấp nhận tự hỏi đường, tự hẹn với từng hộ. Nếu bạn muốn xem một nghề lên men lâu đời mà không dính tới đồ uống có cồn, làng tương Bần ở phường Mỹ Hào là lựa chọn dễ hơn.

Võ Miếu nằm ở đường Trưng Trắc, nay thuộc phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên; một bài nghiên cứu trên Tạp chí Hán Nôm năm 2022 ghi địa chỉ là số 6 Trưng Trắc. Tên gọi dễ gây hiểu lầm: đây không phải miếu thờ các võ tướng do triều đình lập như Võ Miếu ở Huế, mà là ngôi đền thờ Quan Công của người Hoa buôn bán ở Phố Hiến.

Vị được thờ là Quan Thánh Đế Quân, dân gian gọi là Quan Đế hay Quan Công, tức Quan Vũ thời Tam Quốc. Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh Hưng Yên, Võ Miếu do người Phúc Kiến sang buôn bán ở Phố Hiến xây dựng; ông được thờ vì là hiện thân của trung và nghĩa, cũng là vị thánh phù trợ cho hơn 20 nghề truyền thống ở Trung Hoa.

Báo Hưng Yên ghi Võ Miếu được dựng thời Lê Cảnh Hưng (1740), tòa tiền tế trùng tu năm Thành Thái thứ 10 (1898), và năm 1998 được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật. Từ ngày 31/12/2014, Võ Miếu là một trong 16 di tích của Khu di tích Phố Hiến, di tích quốc gia đặc biệt.

Khu đền rộng 612,8 m², bố cục kiểu chữ Quốc. Bạn vào từ cổng nghi môn ở phía nam, ngoài cửa chính treo bức chạm Quan Vũ cùng hai tỳ tướng. Qua sân gạch là ba gian tiền tế, cột đặt trên chân tảng đá chạm cánh sen cách điệu. Tiếp đến là tòa trung từ, rồi hậu cung ba gian với các câu đối sơn son thếp vàng; hai bên có hai dãy giải vũ. Mô tả này theo Báo Hưng Yên năm 2006, hiện trạng có thể đã khác.

Lễ hội Võ Miếu vào ngày 13 tháng 5 âm lịch, ngày sinh của Quan Công. Xưa dân gian gọi hội ở những nơi thờ ông là "hội đơn đao" hay "Quan Công mài đao"; ngày hội mà có mưa thì gọi là mưa mài đao.

Nói thẳng: thông tin công bố về Võ Miếu khá ít. Giá vé, giờ mở cửa và việc đền có mở hằng ngày hay không đều chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đến.

Đây là nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không chạm vào đồ thờ.

Võ Miếu hợp với người đang thăm cụm di tích trên đường Trưng Trắc và muốn biết người Hoa ở Phố Hiến thờ những ai. Nếu bạn chỉ có thời gian cho một ngôi đền của cộng đồng này, đền Thiên Hậu ở cùng đường có hội rước kiệu hai lần mỗi năm và được giới thiệu kỹ hơn; chùa Phố cũng nằm trên đường này.

Biển Đồng Châu nằm ở xã Đồng Châu, tỉnh Hưng Yên; trước 01/7/2025 bãi thuộc xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Theo bài lưu trữ của Báo Hưng Yên, bãi cách thành phố Thái Bình cũ khoảng 30 km theo quốc lộ 39B, bờ cát dài 5 km, có phi lao ven bờ.

Thứ làm nên hình ảnh Đồng Châu là những bãi nuôi ngao trải ra phía biển và các chòi canh dựng trên cọc cao giữa bãi. Người dân quây lưới chia từng bãi trên nền bùn pha cát, chừa lối đi nhỏ. Theo Dân trí (2021), mỗi bãi nuôi khoảng 15 tháng thì thu, trung bình 10 tấn ngao giống cho khoảng 50 tấn ngao thịt.

Việc cào ngao theo con nước: mùa hè nước lên buổi chiều và rút khi đêm xuống, mùa đông thì ngược lại; nước rút, bãi lộ ra, người ta mới bắt đầu cào. Vì thế cảnh bạn thấy đổi theo giờ: lúc triều lên là mặt nước với chòi và thuyền, lúc triều rút là bãi bùn cát thoai thoải.

Người cầm máy ảnh tìm đến đây nhiều hơn người đi tắm. VnExpress (2022) ghi khu chòi cá, nơi neo thuyền là chỗ đông người chờ bình minh; một nhiếp ảnh gia địa phương kể anh có mặt từ khoảng 5 giờ sáng, và từ tháng 3 tới hết mùa hè có thể chụp dải ngân hà ở đây.

Nói thẳng về hạn chế: chính bài Dân trí viết Đồng Châu không phải bãi biển đẹp để khai thác du lịch, mà là nơi hợp với nuôi ngao. Nền bãi là bùn pha cát, nước mang phù sa. Dù vậy dịp 30/4, 1/5 và 2/9/2026 Báo Hưng Yên vẫn ghi nhận hàng nghìn lượt khách về tắm, nghỉ, ăn hải sản; khu vực có hàng quán và một khu nghỉ dưỡng tư nhân.

Giá dịch vụ, giờ giấc và khu vực tắm có cứu hộ ở Đồng Châu chưa có công bố chính thức. Bãi ngao là tài sản của người nuôi: đi theo lối, không lội vào bãi có lưới, không leo chòi khi chưa hỏi chủ. Đây cũng là khu vực biên giới biển do Đồn Biên phòng Cửa Lân phụ trách.

Về lâu dài, dự thảo điều chỉnh quy hoạch tỉnh cuối năm 2025 có Khu du lịch phố biển Đồng Châu rộng 837 ha; cảnh quan có thể thay đổi, nên hỏi lại hiện trạng trước khi đi.

Đồng Châu hợp với người thích chụp ảnh và xem nghề nuôi ngao. Nếu mục đích chính là tắm biển, Cồn Vành ở xã Hưng Phú có bãi cát và có lực lượng nhắc nhở an toàn vào mùa hè.

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Thái Thụy là dải rừng ngập mặn, bãi triều và vùng nước cửa sông nằm ngoài đê biển số 8, kéo từ sông Thái Bình ở phía bắc xuống sông Diêm Hộ ở phía nam, nay thuộc xã Đông Thụy Anh và xã Thái Thụy, tỉnh Hưng Yên. Đây là một khu bảo tồn, chưa phải điểm tham quan có tổ chức.

Khu được UBND tỉnh Thái Bình lập theo Quyết định số 2514/QĐ-UBND ngày 6/9/2019 và công bố ngày 24/6/2020. Diện tích 6.560 ha, chia ba phân khu: bảo vệ nghiêm ngặt 1.500 ha, phục hồi sinh thái 4.800 ha, dịch vụ hành chính 260 ha. Mục tiêu được nêu rõ là giữ đa dạng sinh học của vùng đất ngập nước ven biển, trước hết là các loài chim di cư, trú đông đang bị đe dọa ở cấp toàn cầu. Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, vùng này có khoảng 1.000 loài động vật; rừng ngập mặn tự nhiên trên 50 tuổi, bần chua chiếm ưu thế, tập trung ở xã Thụy Trường cũ.

Thứ bạn nhìn thấy được hôm nay chủ yếu là từ mặt đê. Ở xã Đông Thụy Anh, dọc hơn 4 km đê biển là rừng bần, trang, sú; khi triều rút, người dân lội bùn bắt cua, cáy bằng tay, mỗi tháng chỉ hơn chục ngày con nước thuận. Ngày 28/2/2026, 9.000 cây bần chua được trồng thêm trong khu bảo tồn.

Hạn chế cần nói thẳng: chưa có công bố chính thức về tuyến tham quan, vé, giờ đón khách hay thủ tục vào khu; một đề án du lịch sinh thái mới đang được xây dựng. Khu do Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Thái Bình, thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh, quản lý; rừng có tổ bảo vệ của xã và Bộ đội Biên phòng tuần tra. Muốn đi sâu hơn mặt đê, nhất là vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, bạn nên hỏi Ban Quản lý trước.

Nếu vào rừng theo người địa phương, đi theo con nước, không bẻ cây, không dùng dụng cụ đánh bắt, không làm ồn nơi chim đậu.

Khu hợp với người quan sát chim, người học về rừng ngập mặn. Ai cần cầu đi bộ xuyên rừng, thuyền và chỗ nghỉ thì khu du lịch Cồn Đen ở xã Đông Thái Ninh có sẵn các dịch vụ đó.

Làng chiếu Hới là tên quen gọi của làng Hải Triều, trước thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, nay thuộc xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên. Làng nằm ở vùng đất giữa sông Hồng và sông Luộc, nơi bãi bồi hợp với cây cói và cây đay. Người miền Bắc còn truyền câu "Ăn cơm hom, nằm giường hòm, đắp chiếu Hới".

Dân làng tôn Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ làm tổ nghề và gọi ông là "Trạng Chiếu". Ông sinh năm 1457 tại làng, đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu 1481. Nghề dệt chiếu ở đây có trước ông, nhưng theo tài liệu dân gian, chính ông đã hạ thấp khung dệt, thêm ngựa đỡ sợi đay để sợi căng, chiếu phẳng và đều hơn. Nghề bắt đầu từ bao giờ thì các nguồn nói khác nhau, từ thời Tiền Lê, Lý đến thời Lý, Trần.

Về làng hôm nay, thứ dễ thấy nhất là chiếu phơi dọc đường làng và tiếng máy dệt trong các xưởng. Chiếu Hới có nhiều loại: chiếu cải, chiếu đậu, chiếu trơn, chiếu cạp điều, chiếu đót, chiếu sợi xe, chiếu gon; hoa văn thường là hoa sen, hoa hồng, chữ Thọ, chữ Phúc. Những khâu như lựa cói, ghim mép, bắt biên, in hoa vẫn làm bằng tay.

Cần biết trước: từ khoảng năm 2005 các hộ đã chuyển sang dệt máy, nên cảnh hai người ngồi dệt bên khung gỗ nay khó gặp; nhiều khung cửi cũ nằm trong góc nhà. Năm 2026, xã Long Hưng có 29 hộ dệt chiếu cói với khoảng 90 máy, bên cạnh 8 cơ sở làm chiếu nilon, chiếu giả mây với hơn 300 máy. Làng là nơi sản xuất, chưa có công bố nào về điểm đón khách, vé hay giờ tham quan; muốn vào xưởng bạn phải xin phép chủ nhà.

Xưởng có máy đang chạy, hãy đứng theo chỉ dẫn và hỏi trước khi chụp ảnh người làm. Mua chiếu thì mua thẳng của hộ làm.

Nơi này hợp với người thích tìm hiểu nghề thủ công và chụp ảnh đời sống làng nghề. Nếu bạn tìm di tích hơn là xưởng nghề, Khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần ở thôn Tam Đường nằm trong cùng xã Long Hưng.

Huệ Lai là một thôn của xã Phù Ủng cũ, huyện Ân Thi, nay thuộc xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên, cùng xã với đền Phù Ủng thờ tướng quân Phạm Ngũ Lão. Người làng làm đồ trang sức bằng bạc: dây chuyền, nhẫn, vòng, lắc, hoa tai.

Điều nên biết trước tiên: đây là một làng nghề trẻ. Theo lời người đứng đầu hợp tác xã của làng kể với Tạp chí Thương hiệu và Công luận năm 2015, chạm bạc không phải nghề gốc của Huệ Lai; đầu thập niên 1990, một số người làng sang làng Châu Khê ở Bình Giang, Hải Dương học chế tác vàng bạc rồi mang nghề về. Năm 1998, Hợp tác xã chạm bạc Phù Ủng được lập. Năm 2004, tỉnh Hưng Yên công nhận Huệ Lai là làng nghề truyền thống.

Người thợ chia nhau từng phần việc, người tạo hình, tạo dáng, người tạo nét, tạo hoa. Phần lớn máy móc nay chạy bằng điện; riêng khâu chạm, sai một chi tiết là phải bỏ cả món để làm lại.

Theo Báo Hưng Yên đầu năm 2023, làng có gần 300 hộ sản xuất và trên 400 lao động; cũng bài ấy viết thẳng rằng làng gặp khó về nguyên liệu và đầu ra, đơn hàng không đều, số người theo nghề đã giảm nhiều. Từ năm 2015 đã có hàng kém chất lượng bị rao là "bạc Huệ Lai".

Về việc tham quan, chưa có công bố chính thức nào về điểm đón khách, giờ mở cửa, giá vé hay việc phải hẹn trước. Xưởng nằm trong nhà dân, nên liên hệ UBND xã Phạm Ngũ Lão hoặc hợp tác xã trước khi đến, và hỏi chủ nhà trước khi vào xưởng, trước khi chụp ảnh người đang làm.

Huệ Lai hợp với người đã đến đền Phù Ủng và muốn xem thêm một nghề thủ công đang sống bằng đơn hàng thật. Nếu bạn tìm một làng chạm bạc lâu đời, làng Đồng Xâm, nay cũng thuộc tỉnh Hưng Yên, được Báo Hưng Yên giới thiệu là làng nghề chạm bạc hơn 600 năm.

Nhà tưởng niệm Trung tướng Nguyễn Bình nằm ở thôn Yên Phú, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, ngay kế bên Khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh. Đây là quê của Nguyễn Bình, vị Trung tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ông tên khai sinh là Nguyễn Phương Thảo, sinh năm 1908. Mãn hạn tù Côn Đảo năm 1935, ông bị quản thúc tại quê và đổi tên thành Nguyễn Bình. Đêm 12/3/1945, ông chỉ huy trận đánh đồn Bần Yên Nhân, thu 24 khẩu súng trường. Ngày 25/1/1948, ông được phong quân hàm Trung tướng. Ông hy sinh ngày 29/9/1951 tại Campuchia, trên đường từ Nam Bộ ra Bắc.

Nhà tưởng niệm được xây từ tháng 2/2018, dịp 110 năm ngày sinh ông, làm trong 6 tháng và khánh thành cuối tháng 7/2018. Khuôn viên rộng 1.794 m2. Theo Cổng thông tin điện tử xã, bên trong trưng bày hình ảnh và thân thế của Trung tướng.

Nguồn chính thức mới dừng ở mức đó: chưa có công bố về danh mục hiện vật, người thuyết minh, giá vé hay giờ mở cửa. Bạn nên coi đây là điểm dâng hương ngắn, ghép chung với khu lưu niệm bên cạnh, và hỏi xã trước nếu đi đoàn.

Đây là nơi thờ tự, bạn ăn mặc chỉnh tề và giữ yên lặng khi vào dâng hương.

Điểm này hợp với người quan tâm lịch sử quân sự, kháng chiến Nam Bộ. Nếu bạn muốn xem nhiều tư liệu, hiện vật hơn, Khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh kế bên có nhà trưng bày riêng.