Lăng Thoại Ngọc Hầu, còn gọi là Sơn Lăng, nằm dưới chân núi Sam ở phường Vĩnh Tế (trước là phường Núi Sam, thành phố Châu Đốc), cách Miếu Bà Chúa Xứ vài trăm mét. Đây là nơi yên nghỉ của Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại (1761–1829), vị quan triều Nguyễn gắn tên với kênh Vĩnh Tế, cùng hai người vợ là bà Châu Thị Tế và bà Trương Thị Miệt.

Ông quê Quảng Nam, năm 1817 làm Trấn thủ Vĩnh Thanh. Năm 1818 ông chỉ huy đào kênh Thoại Hà; từ tháng Chạp năm 1819 đến tháng 5 năm 1824, ông chỉ huy trên 80.000 nhân công đào kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên, dài gần 100 km. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, vua Minh Mạng đặt tên kênh là Vĩnh Tế và đổi tên núi Sam thành Vĩnh Tế Sơn để ghi công bà Châu Thị Tế, người lo hậu cần cho dân phu. Ông mất tại Châu Đốc năm 1829.

Ông cho xây lăng khi còn sống: Báo An Giang và Báo Cần Thơ ghi năm 1822, còn Thanh Niên cho biết khu lăng đã có từ ít nhất năm 1821, khi bà Trương Thị Miệt được an táng tại đây.

Từ đường vào, bạn qua chín bậc đá ong dài hơn trăm mét rồi tới sân có hai tiểu đình: một đặt bản sao bia Thoại Sơn bằng đá cẩm thạch trắng, một đặt tượng ngựa và người lính hầu. Qua vòng thành và hai cổng bán nguyệt là khu mộ, mộ ông ở giữa, mộ hai bà hai bên; tấm bia giữa tường thành được cho là bia Vĩnh Tế Sơn dựng năm 1828. Hai bên vuông lăng có hơn 50 ngôi mộ vô danh, phần lớn là người mất khi đào kênh Vĩnh Tế, được ông quy tập. Trên cùng, tựa lưng vào núi, là đền thờ có tượng bán thân của ông.

Trong đợt trùng tu năm 2009 hoặc 2010 (các báo ghi khác nhau), thợ thi công làm lộ hai hầm đồ tùy táng cạnh mộ; Bảo tàng An Giang khai quật và thu được mão vàng, tiền vàng bạc, đồ gốm, thủy tinh, đồ đồng của nhiều nước. Nơi trưng bày bộ sưu tập này hiện chưa có công bố.

Lăng thuộc Khu du lịch quốc gia núi Sam, nơi đón gần 35,7 triệu lượt khách giai đoạn 2017–2024, nên tháng Giêng, tháng Hai âm lịch và mùa Lễ hội Vía Bà rất đông. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức cập nhật, bạn nên hỏi tại quầy vé. Lối lên là bậc đá, không thuận cho người đi lại khó khăn.

Lăng là nơi thờ tự do Ban Quản trị Lăng miếu Núi Sam trông coi; giỗ ông vào mùng 6 tháng 6 âm lịch. Chiều 25 tháng 4 âm lịch, ban quản trị làm lễ thỉnh sắc, rước bài vị ông và hai bà từ lăng về miếu Bà. Khi gặp lễ, bạn đứng ngoài lối rước, ăn mặc kín đáo, không bước lên mộ và hỏi trước khi chụp gian thờ.

Lăng hợp với người muốn hiểu chuyện đào kênh, khẩn hoang miền Tây đầu thế kỷ XIX. Muốn xem bia Thoại Sơn bản gốc, hãy đến đình Thoại Ngọc Hầu ở xã Thoại Sơn (thị trấn Núi Sập cũ); thích kiến trúc chùa hơn thì chùa Tây An ở ngay cụm chân núi.