Miếu Bà Chúa Xứ nằm dưới chân núi Sam (cao 284 m), vùng Châu Đốc, nay thuộc phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang. Đây là nơi thờ Bà Chúa Xứ, một vị thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần, và là nơi diễn ra Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 4/12/2024. Cần nói rõ: UNESCO ghi danh lễ hội, không phải ngôi miếu.

Theo Ban Quản trị Lăng miếu núi Sam, miếu được dựng bằng tre lá khoảng năm 1820, xây lại bằng gạch năm 1870, tu sửa bằng đá và ngói âm dương năm 1962. Diện mạo bạn thấy hôm nay có từ đợt xây mới năm 1972: mặt bằng hình chữ "Quốc", mái ba tầng lợp ngói đại ống màu xanh, góc mái vút cao. Qua các lần sửa, bức tường phía sau tượng Bà và bốn cột trước chánh điện vẫn giữ hình dáng cũ.

Giữa chánh điện là tượng Bà bằng đá cao 1,48 m. Tương truyền người dân thỉnh tượng từ đỉnh núi Sam xuống, đến chỗ miếu bây giờ thì tượng nặng không khiêng tiếp được, nên lập miếu tại đây. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây vốn là một tượng thần Vishnu tạc khoảng cuối thế kỷ VI; nguồn gốc tượng đến nay chưa có kết luận. Hai bên có bàn thờ Cậu với một linga bằng đá và bàn thờ Cô với tượng gỗ hình yoni. Bệ đá nơi tượng ngự xưa trên đỉnh núi vẫn được giữ và là một không gian của lễ hội.

Lễ hội chính diễn ra từ 22 đến 27 tháng 4 âm lịch, với cộng đồng Việt, Chăm, Khmer, Hoa cùng tham gia. Các nghi lễ gồm rước tượng Bà, lễ tắm Bà, thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu từ lăng về miếu, túc yết, xây chầu, chánh tế và hồi sắc. Mùa đông khách kéo dài hơn mấy ngày vía: Báo An Giang ghi từ sau Tết Nguyên đán đến tháng 4 âm lịch, núi Sam đón hàng triệu lượt người, đường Châu Thị Tế và chánh điện chen chân.

Vậy nên nếu bạn muốn xem kiến trúc và tượng Bà cho kỹ, hãy đi ngày thường ngoài mùa lễ, buổi sáng. Việc thu phí tham quan quanh miếu từng gây tranh cãi; từ đầu tháng 1/2026 các chốt thu phí đã dừng hoạt động, nhưng quy định chính thức vẫn đang chờ tỉnh quyết, nên hỏi lại trước khi đi. Tỉnh đã có chủ trương cấm bán hàng rong, nhang đèn và chèo kéo khách quanh các di tích; nếu gặp người mời mua lễ vật, bạn cứ từ chối nhẹ nhàng.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động: ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen lấn, xin phép trước khi chụp ảnh người đang khấn vái. Các nghi lễ trong mùa vía do ban tổ chức và cộng đồng thực hành; khách đứng xem theo hướng dẫn, không vượt dây, không chen vào đoàn rước.

Miếu Bà hợp với người muốn hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ và sự giao thoa Việt, Chăm, Khmer, Hoa. Người sợ đông nên tránh tháng Giêng đến tháng 4 âm lịch. Gần đó có chùa Tây An và Lăng Thoại Ngọc Hầu, cùng là di tích quốc gia trong Khu du lịch quốc gia núi Sam; tỉnh có chủ trương làm tuyến phố đi bộ nối miếu Bà với hai di tích này.