Đứng ở bờ biển xã Đất Mũi hay trên đỉnh Cột cờ Hà Nội ở Mũi Cà Mau, bạn nhìn thấy một cụm đảo nhô xanh giữa biển về phía đông nam: đó là quần đảo Hòn Khoai, cách đất liền khoảng 14-15 km. Cụm gồm năm đảo, lớn nhất là Hòn Khoai, rộng khoảng 4 km², đỉnh cao 318 m. Hòn Đá Lẻ trong cụm là điểm A2 trên đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam.

Điều quan trọng nhất cần biết trước: Hòn Khoai hiện không phải điểm tham quan tự do. Đảo không có dân thường trú; người ở quanh năm là trạm radar của Hải quân, Đồn Biên phòng, Trạm Hải đăng, Hạt Kiểm lâm và các đơn vị đang thi công. Năm 2024, VnExpress viết đảo không có tàu thuyền đi lại; việc tiếp tế cho các lực lượng trên đảo do đò từ Đất Mũi chở ra. Đến nay chưa có tuyến tàu khách hay thủ tục ra đảo cho du khách được công bố chính thức.

Với người Cà Mau, Hòn Khoai gắn với đêm 13/12/1940. Thầy giáo Phan Ngọc Hiển dẫn nghĩa quân, trong đó có cả nhân viên nhà đèn, đánh chiếm tháp hải đăng, mở đầu cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai. Ngày 13/12 được chọn làm Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân Cà Mau. Theo Thanh Niên, Hòn Khoai được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia ngày 27/4/1990.

Ngọn hải đăng ấy vẫn sáng mỗi đêm từ 18h đến 6h. Tháp khối vuông bằng đá hộc và xi măng, cao 15,7 m, đặt trên điểm cao 284 m, xây năm 1899 theo VnExpress và Tuổi Trẻ (Báo Quảng Ninh ghi năm 1920). Dưới chân tháp có bia ghi chiến công của Phan Ngọc Hiển.

Đảo đang thay đổi nhanh. Tháng 8/2025, Bộ Quốc phòng khởi công tuyến đường vượt biển dài khoảng 18 km từ Đất Mũi ra đảo và cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai; theo Thanh Niên, tuyến cầu dự kiến xong cuối năm 2028. Thủ tướng đã đề nghị bố trí điểm dừng trên cầu để người dân và du khách ngắm cảnh. Quy hoạch tỉnh điều chỉnh năm 2026 định hướng cụm đảo thành "đảo di sản, đảo thông minh, đảo xanh" đến năm 2050.

Nếu bạn có dịp ra đảo theo đoàn được phép, hãy tuân thủ hướng dẫn của bộ đội và biên phòng, chỉ đi trong khu vực được chỉ định, và hỏi trước khi chụp ảnh vì đây là khu vực quân sự. Biển quanh đảo động mạnh khi gió mùa đông bắc về, nhất là những ngày cận Tết.

Hòn Khoai hợp để bạn tìm hiểu lịch sử khởi nghĩa 1940 và nhìn từ xa khi đến Mũi Cà Mau. Nếu bạn muốn chạm tay vào một hòn đá biển có di tích và đi được bằng đường bộ, Hòn Đá Bạc ở xã Đá Bạc là lựa chọn thực tế hơn lúc này.