Đền Chợ Củi nằm dưới chân núi Ngũ Mã, một nhánh của dãy Hồng Lĩnh, ngay bờ nam sông Lam, nay thuộc xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Đền có tên chữ là Thánh Mẫu Linh Từ; người đi lễ quen gọi là đền Củi hay đền Ông Hoàng Mười. Đây là một trong những điểm hành hương đông nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hà Tĩnh: riêng năm 2025 đền đón khoảng 300.000 lượt người.

Đền được dựng từ thời Lê, các nguồn ghi khác nhau là Lê sơ, Hậu Lê hay cuối Lê. Theo hồ sơ xếp hạng, đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, phối thờ Quan Hoàng Mười và Hưng Đạo Đại Vương. Về Quan Hoàng Mười, tương truyền ông là con của Long thần Bát Hải Động Đình; còn trong tâm thức người Hà Tĩnh, ông là hiện thân của Lê Khôi, vị tướng của nghĩa quân Lam Sơn từng trấn giữ đất Hoan Châu. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993.

Tam quan hai tầng dựng sát bến sông. Qua tam quan, bạn vòng quanh hồ bán nguyệt ở sân dưới, lên bảy bậc thềm tới sân trên, thêm năm bậc nữa là vào đền. Đền làm kiểu chữ Tam, ba tòa nối liền nhau, mỗi tòa ba gian, chia thành các cung: Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn ông, cung Quan Hoàng Mười, cung Chầu Mười và cung Trần Triều.

Mỗi năm đền có ba kỳ lễ lớn: giỗ Thánh Mẫu ngày 3 tháng 3, giỗ Đức Thánh Trần ngày 20 tháng 8 và giỗ Quan Hoàng Mười ngày 10 tháng 10 âm lịch. Lễ hội năm 2026 kéo dài từ ngày 8 đến 22/11, có lễ rước cấp thủy và rước kiệu Hoàng vi hành.

Điều nên biết: trước năm 2024 đền do các gia đình thủ nhang trông coi và từng có nhiều lộn xộn về tiền công đức, chèo kéo, ăn xin. Từ ngày 15/1/2024, chính quyền tiếp nhận quản lý; nay Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Nghi Xuân phụ trách. Tiền công đức được ghi sổ, nhận qua mã QR và nộp ngân sách. Nhân viên đền giúp chuyển lễ, dâng lễ và hạ lễ; xe điện từ bãi xe vào đền, chỗ giữ xe và hương được báo tỉnh ghi là miễn phí.

Đền vẫn rất đông vào đầu năm và quanh ngày 10 tháng 10 âm lịch: một tuần cuối tháng 11/2025 có gần 40.000 lượt người. Có du khách tỉnh xa cho báo biết họ chủ động về trước chính lễ để tránh chen chúc. Trong hai năm 2026 và 2027, khu vực từ bãi đỗ xe vào đền có công trình kè và đường nội bộ, bạn có thể gặp công trường.

Ban quản lý kêu gọi hạn chế đốt vàng mã và có người hướng dẫn nơi hóa vàng. Hầu đồng là thực hành của người theo tín ngưỡng thờ Mẫu, diễn ra ở vị trí do ban quản lý sắp xếp; khách đứng xem nên giữ im lặng và hỏi trước khi chụp ảnh.

Đền hợp với người theo tín ngưỡng Tứ phủ và người muốn hiểu vì sao người Bắc vào tận đây lễ ông Mười. Bên kia sông Lam, tỉnh Nghệ An cũng có một ngôi đền Ông Hoàng Mười, bạn đừng nhầm hai nơi khi hẹn xe.