Đền thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, người trong vùng quen gọi là đền Bà Hải, nằm trên một cồn cát rộng ở cửa biển Kỳ Ninh, phía đông quốc lộ 1. Sau sắp xếp năm 2025, đền thuộc tổ dân phố Tam Hải 2, phường Hải Ninh, tỉnh Hà Tĩnh.

Người được thờ là một quý phi của vua Trần Duệ Tông. Theo truyện kể ở địa phương và các tác phẩm văn học cổ, bà tên Nguyễn Cơ, tự Bích Châu, quê vùng Hải Hậu (Nam Định cũ), vào cung năm 1373 và từng dâng vua bản "Kê minh thập sách", mười điều về trị nước, an dân. Năm 1377, bà theo vua đi đánh Chiêm Thành và mất trong chuyến chinh phạt ấy. Linh cữu đưa về bằng đường biển, đến vùng cửa biển này thì gặp sóng to gió lớn, triều đình cho an táng và lập miếu thờ.

Năm 1470, vua Lê Thánh Tông trên đường đi đánh Chiêm Thành ghé miếu, đề bốn chữ "Nữ trung hào kiệt"; khi thắng trận trở về, vua cho lập đền, cấp ruộng tế và sắc phong bà là Chế Thắng phu nhân.

Bạn nên biết câu chuyện này có nhiều dị bản. Một bài nghiên cứu đăng trên Báo Hà Tĩnh năm 2013 lưu ý tên bà không có trong các bộ sử, chỉ hiện lên qua văn thơ và truyền ngôn. Truyện "Hải khẩu linh từ" của Đoàn Thị Điểm kể bà gieo mình xuống biển để sóng yên cho đoàn thuyền, còn Cổng thông tin tỉnh và báo tỉnh kể bà trúng tên độc khi hộ giá. Ngày mất được ghi là 11 hoặc 12 tháng 2 âm lịch.

Qua khu cổng có miếu, nhà Quan Tả và tam quan, bạn vào ba tòa hạ điện, trung điện, thượng điện nối nhau theo kiểu chữ Công. Ở hạ điện có hình lưỡng long chầu nguyệt, gian giữa treo hoành phi sơn son thếp vàng "Thánh Đức Lưu Phương". Theo Ban Quản lý, vào ngày giỗ chính 11 tháng 2 âm lịch, cả ba tòa được mở để khách vào chiêm bái. Từ đền có lối ra sông Vịnh, nơi có cầu và bến thả hoa đăng.

Lễ giỗ tổ chức hằng năm vào ngày 11 và 12 tháng 2 âm lịch, có dâng hương, tế lễ, hầu văn, lễ yết gà, tế lợn, thụ lộc. Năm 2026, chuỗi hoạt động kéo dài bốn ngày, tối 11 có 5.000 ngọn hoa đăng thả trên sông Vịnh. Cùng dịp, phường Vũng Áng làm lễ ở đền Eo Bạch, có nghi thức rước Thánh từ đền chính về.

Đền rất đông vào đầu năm: riêng tuần đầu Tết Bính Ngọ 2026 có gần 4 vạn lượt người, cả năm 2025 hơn 25 vạn lượt. Nếu ngại chen chúc, bạn nên tránh tháng Giêng và dịp giỗ.

Tại đền có đội thầy giúp lễ gần 60 người, mặc đồng phục, đã qua sát hạch về nghi lễ, hỗ trợ khách dâng lễ đúng nghi thức. Bạn ăn mặc kín đáo, đặt lễ ở khu vực dâng lễ; các nghi lễ hầu văn, yết gà, tế lợn do người của đền và các bô lão thực hiện, khách đứng xem. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đền hợp với người đi lễ đầu năm và người quan tâm tục thờ nữ thần biển ở miền Trung. Nếu muốn đi trọn câu chuyện, bạn ghé thêm đền Eo Bạch ở phường Vũng Áng, nơi một dị bản khác cho là chỗ an táng quý phi.