Trường Lưu là một làng cổ hơn 600 năm tuổi, nay nằm trong xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh. Phần làng xưa ứng với các thôn Phúc Trường, Tân Tiến 1, Phượng Lĩnh và một phần thôn Quỳnh Sơn. Cổng làng cũ tính từ cầu Quan bắc qua sông Phúc Giang, con sông nay đã bồi lấp và hẹp dần.

Theo tư liệu của làng, người lập làng là ông Nguyễn Uyên Hậu, từng giữ chức Ngũ kinh bác sĩ ở Quốc Tử Giám, thủy tổ họ Nguyễn Huy, đến đây vào khoảng giữa thế kỷ XV. Ông vận động dân ba làng ở đồng trũng dời lên vùng đất cao Phượng Lĩnh, đặt tên là Tràng Lưu, về sau đọc thành Trường Lưu.

Điều khiến làng này khác các làng cổ khác là ba di sản tư liệu được Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO ghi danh: Mộc bản Trường học Phúc Giang (2016), Hoàng Hoa sứ trình đồ (2018) và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (2022). Bộ mộc bản gồm 383 tấm ván khắc chữ Hán ngược, dùng in sách dạy học của ngôi trường do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) gây dựng; trường này góp phần đào tạo hơn 30 tiến sĩ.

Đi trong làng, bạn có thể ghé giếng Ngọc cách cổng làng chừng 300 m, rồi nhà thờ Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự, còn gọi là nhà thờ Lục chi, dựng năm 1752, nơi có hai bia tiến sĩ lập năm 1748 và 1772 cùng chiếc kiệu vua ban. Gần đó là nhà thờ Nguyễn Huy Hổ, tác giả Mai Đình mộng ký, và đình làng đầu thế kỷ XVIII ba tòa kiểu chữ vương, có bia khắc tên 22 người đỗ đạt của làng. Làng còn khoảng 10 ngôi nhà gỗ trên trăm tuổi, trong đó nhà cổ Nguyễn Huy Thản là di tích cấp tỉnh từ năm 2021.

Cần biết trước để khỏi hụt hẫng: Trường học Phúc Giang không còn công trình nào, dấu tích rõ nhất là Giếng Đền trước khuôn viên trường xưa. Chính báo tỉnh cũng viết không gian làng cổ gần như đã bị phá vỡ, "bát cảnh Trường Lưu" chỉ còn trong tư liệu, nhiều đình, đền, chùa đã xuống cấp hoặc bị tháo dỡ. Bản gốc các di sản tư liệu do dòng họ giữ ở tư gia và nhà thờ họ.

Nơi dễ xem nhất là Trung tâm Văn hóa Trường Lưu, lập năm 2020, có trưng bày giới thiệu ba di sản và có cán bộ của xã thường trực đón khách. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; bạn nên liên hệ Ủy ban nhân dân xã Trường Lưu trước khi đến, nhất là khi đi theo đoàn.

Các nhà thờ họ và nhà cổ là nơi thờ tự, nơi ở của con cháu các dòng họ. Bạn chỉ vào khi có người trông coi mở cửa, ăn mặc kín đáo, không chạm vào hoành phi, câu đối, sắc phong.

Làng hợp với người đọc Hán Nôm, giáo viên, học sinh, người quan tâm truyền thống khoa bảng xứ Nghệ. Nếu bạn muốn một nơi có nhà trưng bày lớn và thuyết minh sẵn, Khu lưu niệm Nguyễn Du ở xã Tiên Điền dễ tham quan hơn; hai vùng Tiên Điền và Trường Lưu vốn được giới nghiên cứu xem là hai mạch văn hóa gắn với nhau.