Cổ Lũy là tên vùng cửa Đại, nơi sông Trà Khúc đổ ra biển ở cuối dòng, và cũng là tên các thôn hai bên cửa sông. Bờ nam là thôn Cổ Lũy cũ của xã Nghĩa Phú, đến năm 2020 đã tách thành Cổ Lũy Bắc, Cổ Lũy Nam và Cổ Lũy Làng Cá, nay thuộc xã An Phú; bờ bắc là thôn Cổ Lũy của xã Tịnh Khê. Cầu Cổ Lũy nối hai bờ ngay gần cửa sông.

Sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn chép thôn Cổ Lũy phía đông bắc dựa bờ biển, phía tây nam giáp chỗ sông Vệ và sông Trà giao nhau, cách xa làng xóm, "trông như ở trong khói nước lờ mờ", là một trong mười cảnh Quảng Ngãi với tên "Cổ Lũy cô thôn". Dân làng khi ấy làm nghề dệt chiếu và đánh cá. Nguyễn Cư Trinh, từng làm Tuần phủ Quảng Ngãi thế kỷ 18, có bài thơ Nôm về cảnh này. Theo Báo Quảng Ngãi, thắng cảnh gắn với thôn Cổ Lũy ở bờ nam, cách chân núi Phú Thọ một dòng sông nhỏ.

Chữ "lũy" có lý do. Núi Phú Thọ (còn gọi núi Đá, núi Thạch Sơn) cao hơn 60 m, đầy khối đá granit, còn phế tích thành Bàn Cờ do người Chăm xây khoảng thế kỷ 9-10. Thành Bàn Cờ cùng thành Hòn Yàng và lũy Cổ Lũy tạo thành hệ thống phòng thủ bảo vệ thành Châu Sa ở bờ bắc sông Trà. Thời Tự Đức, triều Nguyễn đặt pháo đài trên đỉnh núi. Khu vực này được xếp hạng di tích quốc gia với tên "Núi đá Phú Thọ và Cổ Lũy Cô Thôn".

Đây không phải khu du lịch có tổ chức. Bạn có thể dừng trên cầu Cổ Lũy nhìn cửa sông, cồn cát và thuyền ra biển, rồi lên núi Phú Thọ tìm hang đá thiên tạo gọi là chùa Hang và dấu tích thành Bàn Cờ.

Hãy chuẩn bị tâm lý: Báo Văn hóa tháng 5/2023 phản ánh núi Phú Thọ đang bị biến thành nghĩa địa, cây dại mọc um tùm, bia và dấu tích xưa hư hỏng; tháp Chăm trên mặt thành Bàn Cờ đã bị phá, chỉ còn gạch vỡ. Tỉnh có kế hoạch tu bổ di tích này trong giai đoạn 2026-2030. Chưa có đơn vị nào công bố giờ mở cửa, lối tham quan hay thuyết minh tại chỗ.

Trên núi có rất nhiều mộ của người dân đang được gia đình chăm sóc, thăm viếng: đi nhẹ, không giẫm lên mộ, không chụp ảnh khi có đám tang. Hai bờ là làng chài đang sinh sống, nên xin phép trước khi chụp người và thuyền.

Cổ Lũy hợp với người thích tìm địa danh trong sử sách, dấu tích Chăm và cảnh cửa sông, chấp nhận ít dịch vụ. Nếu bạn muốn tận mắt thấy một công trình Chăm còn hình dáng rõ hơn, thành cổ Châu Sa ở bờ bắc sông Trà, trung tâm mà hệ thống phòng thủ Cổ Lũy từng bảo vệ, là lựa chọn nên ghé cùng hoặc thay thế.