Nhà tù Sơn La nằm trên đỉnh đồi Khau Cả giữa trung tâm Sơn La, nay thuộc phường Tô Hiệu, cách Hà Nội khoảng 310 km theo quốc lộ 6. Đây là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014, ngay cạnh Bảo tàng tỉnh Sơn La, đơn vị đón khách và quản lý di tích.

Người Pháp xây nhà tù trong năm 1908, lúc đầu rộng 500 m², là nhà tù hàng tỉnh. Từ năm 1930 nhà tù đổi tên thành Ngục Sơn La và được mở rộng nhiều lần đến năm 1940, lên 2.184 m². Từ 1930 đến 1945, nơi này giam 14 đoàn tù chính trị với 1.013 lượt người, trong đó có Tô Hiệu, Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Văn Tiến Dũng, Lê Đức Thọ. Trong tù có chi bộ Đảng hoạt động từ cuối năm 1939; tháng 5/1941 tù nhân tuyệt thực 13 ngày đêm.

Bạn nên biết trước: nhà tù bị máy bay Pháp ném bom năm 1952 và máy bay Mỹ ném bom năm 1965, gần như bị phá hủy. Phần bạn đi xem hôm nay là di tích đã được tôn tạo, nhiều phòng giam là phục chế; hồ sơ tôn tạo khu di tích được lập từ năm 1991.

Lối tham quan đi qua dãy xà lim ngầm sâu khoảng 3 m dưới đất, 5 phòng giam cá nhân, 2 phòng giam tập thể với giường đá có cùm chân, chòi canh ở bốn góc và bể nước ngầm. Bên tường xà lim có cây đào Tô Hiệu: Tô Hiệu hy sinh tại đây ngày 7/3/1944 khi 32 tuổi, cây được đặt theo tên ông năm 1945. Cách di tích khoảng 400 m là Nghĩa trang Liệt sĩ Nhà tù Sơn La với 61 ngôi mộ.

Bảo tàng mở cửa tất cả các ngày trong tuần, sáng 7h30 - 11h30, chiều 13h30 - 17h30, theo trang của bảo tàng cập nhật năm 2024; có ngày tạm dừng đón khách vì sự kiện nội bộ, nên gọi đường dây nóng 0212 3850 221 trước khi đến. Giá vé chưa có công bố chính thức, hỏi tại quầy. Bảo tàng có bản số hóa 3D của di tích để xem trước trên mạng.

Đây là nơi tưởng niệm những người đã chịu tù đày và hy sinh. Nên mặc trang phục kín đáo, nói nhỏ trong khu xà lim, không trèo lên tường, chòi canh hay giường đá để chụp ảnh, và giữ trật tự khi vào nghĩa trang.

Di tích hợp với người quan tâm lịch sử cách mạng, học sinh và đoàn đi học tập, hoặc ai đi quốc lộ 6 lên Tây Bắc muốn dừng một đến hai giờ ở thành phố cũ. Nó ít hợp với người chỉ tìm cảnh thiên nhiên hay trẻ nhỏ dễ sợ không gian tối, hẹp. Nếu muốn hiểu thêm về tù chính trị thời Pháp ở phía Bắc, Nhà tù Hỏa Lò ở Hà Nội là nơi một số tù chính trị bị giam trước khi bị đày lên Sơn La, theo tư liệu của Bảo tàng tỉnh.