Mỗi năm chỉ có một ngày, 27 tháng 3 âm lịch (ngày dương thay đổi theo năm), thung lũng đá Khâu Vai mới họp phiên chợ mà người ta không đến để mua bán. Từ chiều 26, người Nùng, Giáy, Tày ở các xã quanh vùng, có người từ Cao Bằng sang, đã men theo những lối đá chênh vênh xuống chợ để gặp lại bạn cũ, tìm bạn mới, cầu duyên, cầu phúc. Đó là Chợ Phong lưu Khâu Vai, quen gọi là chợ tình Khâu Vai, có từ năm 1919, nay thuộc xã Khâu Vai, tỉnh Tuyên Quang (huyện Mèo Vạc, Hà Giang cũ).

Tương truyền, chợ bắt nguồn từ chuyện tình của chàng Ba người Nùng và nàng Út người Giáy. Hai người yêu nhau nhưng dòng tộc ngăn cấm; thương cha mẹ, thương bản làng, họ chia tay và hẹn mỗi năm gặp lại một lần ở núi Khâu Vai đúng ngày chia tay. Người trong vùng dựng miếu Ông, miếu Bà để tưởng nhớ mối tình ấy, và ngày hẹn trở thành ngày chợ. Cũng vì thế mà theo truyền thống, nhiều đôi vợ chồng cùng đi chợ rồi mỗi người đi tìm bạn cũ của mình, không ghen tuông, coi đó là sự tôn trọng đời sống tinh thần của nhau. Năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Chợ Phong Lưu Khâu Vai" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định số 1952/QĐ-BVHTTDL).

Phần lễ là dâng hương tại miếu Ông, miếu Bà vào ngày 26 và 27 tháng 3 âm lịch; đồ lễ của các gia tộc sửa soạn theo con số 27, như lợn 27 kg, gà 27 kg. Đêm 26, từng nhóm năm bảy người ngồi hát đối: người Giáy, người Nùng hát Cọi, người Tày hát sli, lượn, xen tiếng khèn Mông, bên chén rượu ngô, thắng cố, cơm lam mang theo từ nhà. Lễ hội do chính quyền địa phương tổ chức nay thường kéo dài hai, ba ngày quanh ngày chính. Kỳ 2026 diễn ra 12 - 13/5 (26 - 27/3 âm lịch), khai mạc tối 12/5 tại sân Mê cung đá, có thi chim họa mi hót, thi "Dê khỏe, dê đẹp", gánh ngô qua lối đá tai mèo, gùi nước bằng ống bương, trình diễn trang phục dân tộc, hát đối giao duyên và lễ cầu duyên.

Khâu Vai nằm sâu trong Cao nguyên đá Đồng Văn, cách thành phố Hà Giang cũ khoảng 180 km; đường lên đi theo các cung đèo của quốc lộ 4C qua Quản Bạ, Yên Minh tới Mèo Vạc, nên cần thời gian và tay lái vững. Lịch tính theo âm lịch và mỗi năm có kế hoạch riêng, nơi khai mạc cũng có thể đổi (kỳ 2025 khai mạc ở trung tâm Mèo Vạc, kỳ 2026 ở Mê cung đá Khâu Vai), nên hãy tra thông báo của đúng năm định đi. Ngày nay chợ cũng bày bán nhiều hàng hóa như các chợ khác, và mỗi mùa lễ hội đón hàng nghìn khách, nên khu chợ khá đông.

Miếu Ông, miếu Bà là nơi thờ tự quanh năm của người Khâu Vai: các hộ quanh chợ vẫn mang cỗ đến dâng hương vào mùng 2 Tết, mùng 2/2 và mùng 2/8 âm lịch. Khi đến, bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự ở khu hành lễ và chỉ đứng xem nếu không được mời tham gia. Những cuộc gặp của các cặp bạn cũ là chuyện riêng của họ, vì vậy hãy hỏi trước khi chụp cận cảnh người đang trò chuyện hay hát đối.

Nếu bạn muốn thấy một tập quán còn được chính người trong vùng thực hành, gắn với tiếng hát giao duyên và miếu thờ của cộng đồng, hãy canh đúng đêm 26 và ngày 27 tháng 3 âm lịch. Nếu chỉ muốn ngắm cao nguyên đá mà không chen đông, những ngày thường ở Khâu Vai, đèo Mã Pì Lèng hay sông Nho Quế sẽ dễ chịu hơn; còn nếu đi theo nhóm và ưa không khí hội, có thể ghép thêm chợ Mèo Vạc và làng văn hóa Pả Vi trong cùng chuyến.