Hồ Thang Hen là hồ lớn nhất trong quần thể 36 hồ tự nhiên giữa vùng núi đá vôi của xã Trà Lĩnh, cách trung tâm tỉnh khoảng 30 km về phía đông. Đường quen đi là theo quốc lộ 3 đến đèo Mã Phục rồi rẽ theo tỉnh lộ 205 thêm gần 10 km, mất khoảng một giờ xe máy. "Thang Hen" trong tiếng Tày nghĩa là "đuôi ong": nhìn từ trên cao, hồ hình thoi giống đuôi một con ong.

Ba mươi sáu hồ có bờ riêng, cách nhau vài chục đến vài trăm mét, nhưng thông nhau qua hệ thống hang và sông ngầm; mỗi hồ có tên tiếng địa phương như Thang Vạt, Nà Ma, Thang Loỏng, Thang Hoi. Tài liệu địa chất của Sở Tài nguyên và Môi trường ghi quần thể phát triển trong đá vôi hệ tầng Bắc Sơn, các hồ nằm ở đáy lũng kín, mực nước dao động khoảng 20 m quanh mức 600 m; theo khảo sát của đoàn chuyên gia hang động Pháp - Việt năm 2012, một phần hệ thống hang ngầm nối với hồ phát triển tới 820 m và sâu 54 m. Nhiều bài báo lại ghi hồ ở độ cao hơn 1.000 m; hai con số này lệch nhau.

Báo Cao Bằng ghi hồ Thang Hen dài gần 2.000 m, rộng 500 m, sâu tới 40 m; cổng thông tin tỉnh ghi dài hơn 1.000 m. Năm 2001, hồ được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận xếp hạng quốc gia. Quanh hồ là bờ vực đá dựng đứng sâu 5 đến 30 m, rừng có cây nghiến trăm năm, lan rừng. Mực nước đổi theo mùa; có bài kể vào tháng 9, tháng 10 nước hồ có lúc rút rất nhanh trong vài giờ rồi lại đầy.

Tương truyền, chàng Sung đỗ làm quan, được về quê bảy ngày, cưới nàng Boóc rồi mải vui quên ngày trở lại kinh. Đêm cuối chàng chạy trong rừng được 36 bước thì ngã đập đầu vào núi mà chết; 36 bước chân thành 36 hồ, nơi chàng nằm xuống là hồ Thang Hen. Người dân còn kể mùa mưa, nước đổ vào hang Thang Hen ở mạn đông bắc hồ vang như trống chiêng, lúc "thần hồ mở hội".Khu du lịch sinh thái bên hồ do một doanh nghiệp đầu tư từ năm 2007, có nhà sàn gỗ, nhà hàng, thuyền; năm 2022 có thêm khu lều glamping với chèo SUP, lửa trại. Bạn có thể ngồi thuyền đi từ hồ này sang hồ khác, dạo quanh bờ, ăn cá rầm xanh, cá anh vũ, tôm núi, gà đồi, rau bò khai và rượu ngô men lá. Gần hồ có làng Lũng Táo với nhà sàn gỗ nghiến; cách khoảng 2 km là Mắt Thần Núi.

Làng quanh hồ là nơi người Tày, Nùng, Mông sinh sống; xin phép trước khi vào nhà hay chụp ảnh người dân. Thang Hen hợp với gia đình, nhóm bạn muốn nghỉ một đêm bên hồ, đi thuyền, ăn món địa phương. Ai thích tự đi bộ, cắm trại trên bãi cỏ rộng thì Mắt Thần Núi ở gần đó sẽ hợp hơn.