Bên hữu ngạn sông Đồng Nai, cách trung tâm Biên Hòa cũ khoảng 1 km về phía tây, chùa Long Thiền (Tổ đình Long Thiền) là một ngôi chùa Phật giáo đang hoạt động, được Báo Đồng Nai và Giáo hội Phật giáo tỉnh xếp vào ba ngôi chùa cổ nhất Đồng Nai, cùng Bửu Phong và Đại Giác. Chùa nay thuộc phường Biên Hòa, thành phố Đồng Nai, là di tích lịch sử cấp quốc gia từ ngày 14/6/1991.

Theo tài liệu lưu tại Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Đồng Nai, chùa do tổ sư Thành Nhạc từ miền Trung vào khai sơn năm 1664, thời chúa Nguyễn Phúc Tần, ban đầu chỉ là ngôi chùa cột gỗ, vách ván, mái lá dừa nước. Năm 1664 là năm khai sơn; diện mạo hôm nay là kết quả của nhiều đợt trùng tu: năm 1748 xây Tổ đường, năm 1842 tu bổ giảng đường, giữa thế kỷ 20 đại trùng tu sau trận lụt năm 1952, rồi trùng tu chánh điện năm 2012 và phục dựng tam quan năm 2016. Đến năm 2025, chùa đã qua 41 đời trụ trì.

Long Thiền còn gắn với lịch sử kháng chiến. Năm 1945, Hòa thượng Thích Huệ Thành, trụ trì khi ấy, triệu tập đại hội thành lập Hội Phật giáo cứu quốc tỉnh Biên Hòa và chùa là trụ sở của hội; tăng ni, Phật tử của chùa góp sức nuôi giấu, tiếp tế cho kháng chiến.

Qua cổng tam quan là khoảng sân rộng nhiều cây cổ thụ; chánh điện, nhà thờ Tổ, giảng đường, tăng đường, nhà trù nối nhau theo hình chữ Tam. Trong chánh điện, hãy để ý các hàng cột chạm hoa điểu, bát tiên, lý ngư hóa long, tứ linh; theo Thư viện tỉnh Đồng Nai, chánh điện còn thờ nhiều tượng Phật cổ bằng đất nung và bằng đồng. Vườn chùa có nhiều bảo tháp, trong đó bảo tháp tổ Thành Nhạc có bia đá xanh chạm khắc, cùng hai ngôi mộ cổ tương truyền của một vị quan và phu nhân có công lập chùa. Khoảng đất giáp sông đã được chỉnh trang, người dân quanh vùng hay vào hóng mát buổi chiều.

Đừng kỳ vọng một công trình giữ nguyên dáng thế kỷ 17: phần lớn kiến trúc hiện nay là từ các đợt trùng tu thế kỷ 20 và 21. Ngày rằm chùa có bữa ăn miễn phí cho người dân, các dịp thả cá phóng sinh thu hút đông Phật tử. Giờ mở cửa và quy định tham quan chưa có công bố chính thức. Hướng dẫn đường đi trên báo đã cũ (2008), bạn nên kiểm lại bằng bản đồ.

Đây là nơi tu hành: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chánh điện, xin phép trước khi chụp ảnh chư tăng, không leo lên bảo tháp hay chạm vào tượng thờ. Các buổi thả cá phóng sinh do Giáo hội tổ chức là nghi lễ của Phật tử, khách nên đứng xem.

Long Thiền hợp với người quan tâm lịch sử Phật giáo Nam Bộ, dấu ấn Phật giáo trong kháng chiến, hoặc muốn một ngôi chùa ven sông yên tĩnh để ngồi lại buổi chiều. Nếu bạn muốn chùa cổ trên núi, ghép cùng một khu danh thắng, chùa Bửu Phong trên núi Bửu Long, cũng thuộc nhóm ba chùa cổ của Biên Hòa, là lựa chọn khác.