Dưới chân núi Bà Rá, trong khu dân cư các khu phố Bình Giang của phường Phước Long, từng có một nhà tù thời Pháp mang tên "trại lao động đặc biệt Bà Rá". Hôm nay gần như không còn công trình nào của trại; những gì bạn thấy được là bia tưởng niệm, khu miếu Cây Cầy và vị trí các trại do nhà nghiên cứu xác định lại.

Năm lập trại được ghi khác nhau. Hội thảo khoa học về nhà tù Bà Rá tháng 6/2016 dẫn tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II cho biết trại thành lập ngày 31/7/1940; một bài Báo Bình Phước năm 2014 ghi năm 1925. Từ ngày 10/4/1941, người Pháp đưa thêm nữ tù chính trị lên và chia trại thành ba khu: trại A giam thường phạm, trại B giam nữ tù chính trị, trại C giam nam tù chính trị. Mỗi trại có khoảng 8 đến 10 lán tranh, mỗi lán dài chừng 40 m, rào thép gai bao quanh. Một báo cáo thanh tra tháng 6/1942 ghi trại có 925 tù nhân. Bà Nguyễn Thị Định là một trong những người từng bị giam ở đây.

Năm 1943, mộ phu và tù nhân xin dựng một ngôi miếu nhỏ ở gốc cây Cầy. Cùng thời gian đó, bốn chiến sĩ cách mạng không rõ danh tính bị chôn sống tại nơi này. Sau giải phóng, chính quyền địa phương dựng bia tưởng niệm các chiến sĩ bị tù đày ở Bà Rá giai đoạn 1940-1945 đã hy sinh và chôn cất tại đây; nhà bia được trùng tu năm 2004. Miếu sau đó dời ra sát đường, cách chừng 500 m, chính là miếu Bà Rá ngày nay.

Theo khảo sát năm 2016, trại C nằm quanh khu bia tưởng niệm trước cổng chợ Phước Long kéo đến bến xe; trại B kéo từ bên trái miếu Bà qua sân vận động khu phố Bình Giang I đến vườn cây của bà Ba Định. Muốn xem tư liệu và hiện vật, bạn nên ghé Bảo tàng Chiến dịch Đường 14 - Phước Long, nơi có không gian trưng bày riêng về nhà tù Bà Rá và Thiếu tướng Nguyễn Thị Định.

Cần nói thẳng: nhà tù chưa được phục dựng, chưa thấy công bố xếp hạng di tích riêng, và giờ mở cửa hay thuyết minh chưa có thông tin chính thức. Năm 2026, phường Phước Long đang triển khai phục dựng khu di tích và làm con đường đi qua khu Cây Khế Bà Định và Nhà tù Bà Rá, nên hiện trạng có thể thay đổi.

Khu Cây Cầy là nơi tưởng niệm và cũng là điểm rước kiệu trong lễ hội miếu Bà Rá đầu tháng 3 âm lịch. Hãy ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không ngồi lên bia hay bệ thờ.

Nơi này hợp với người đã leo núi Bà Rá và muốn hiểu thêm lớp lịch sử dưới chân núi. Nếu bạn cần một nhà tù thời chiến đã trùng tu, có nhà trưng bày ngay tại chỗ, Nhà lao Tân Hiệp ở phường Tam Hiệp là lựa chọn rõ ràng hơn.