Giữa khu trung tâm Biên Hòa cũ, trên đường Phan Chu Trinh, con đường người Pháp mở từ bờ sông Đồng Nai lên cổng thành và từng đặt tên là đại lộ Thành trì, còn lại một vòng tường đá ong đỏ ôm lấy hai ngôi biệt thự kiểu Pháp. Đó là Thành cổ Biên Hòa. Người địa phương quen gọi là Thành Kèn, vì thuở ấy mỗi sáng lính Pháp thổi kèn báo thức, tiếng vang cả một vùng.

Thứ bạn nhìn thấy hôm nay chỉ bằng khoảng một phần tám tòa thành của nhà Nguyễn. Năm 1834, vua Minh Mạng cho đắp thành bằng đất trên nền một thành cũ hơn (vì vậy thành còn có tên Thành Cựu), rồi năm 1837 cho xây lại bằng đá ong, chu vi nới lên 1.645 m, có hào nước, bốn cửa, bốn cầu đá và một kỳ đài. Thành Biên Hòa khi đó được xem là công trình kiến trúc quân sự lớn thứ nhì ở Nam Bộ, chỉ sau thành Gia Định. Sau tháng 12 năm 1861, quân Pháp thu gọn phạm vi thành, lấp hào phía đông, dựng doanh trại, biệt thự và nhà thương cho sĩ quan. Năm 2013, di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Vào trong khuôn viên, bạn đi dọc đoạn tường xây bằng đá ong đỏ và gạch thẻ gắn vôi vữa, ghé lô cốt ở góc Đông, rồi đến hai biệt thự. Ngôi phía Tây Bắc có một tầng trệt và hai tầng lầu, mái lợp ngói móc, cửa vòm cuốn gạch; ngôi phía Đông Nam nhỏ hơn, một trệt một lầu, rộng chừng 200 m². Cả hai từng là nơi ở và làm việc của sĩ quan Pháp, nay giữ những ô cửa sổ vòm rộng và dãy hành lang dài có hàng cột.

Điều ít người để ý là lớp đất bên dưới. Đợt khảo sát năm 2012 của các nhà khảo cổ thu được 3.277 tiêu bản trong và ven thành, phần lớn là đồ gia dụng, trong đó có những chiếc cà ràng, tức bếp lò bằng gốm, thuộc truyền thống văn hóa Óc Eo và hậu Óc Eo. Nghĩa là nơi này đã có người ở từ rất lâu trước khi thành được dựng, và các nhà nghiên cứu nói đến bốn, năm lớp văn hóa chồng lên nhau dưới nền thành.

Nên biết trước rằng phần còn lại của thành khá gọn và số hiện vật trưng bày bên trong không nhiều, nên một vòng tham quan thường ngắn. Giờ mở cửa chưa được công bố chính thức; báo chí năm 2020 ghi di tích đón khách miễn phí, và khu vực phía trước thành đang được tính làm quảng trường, nên lối vào có thể thay đổi. Tường đá ong đã gần hai trăm năm tuổi, nên bạn đừng trèo lên hay tì người vào những đoạn gạch đá cũ khi chụp ảnh.

Nơi này hợp với người thích lịch sử đô thị, kiến trúc thời thuộc địa và ảnh kiến trúc, đi kèm một buổi dạo trung tâm Biên Hòa cùng Nhà hội Bình Trước và Quảng trường Sông Phố. Nếu bạn chờ đợi một tòa thành còn đủ hào lũy, cổng lớn và kỳ đài thì thực tế sẽ khiêm tốn hơn hình dung; ghé xem sa bàn Thành cổ Biên Hòa tỷ lệ 1/400 ở Văn miếu Trấn Biên sẽ giúp bạn thấy được quy mô ngày xưa.