Cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía nam và cách Phủ Lý khoảng 12 km, chùa Tam Chúc nằm trong khu du lịch Tam Chúc ở vùng Ba Sao, nay là phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình (trước đây thuộc thị xã Kim Bảng, tỉnh Hà Nam). Đây là một vùng núi đá vôi ngập nước: theo VnExpress, quần thể rộng khoảng 5.000 ha, gồm gần 1.000 ha hồ và khoảng 3.000 ha núi đá, rừng.

Tam Chúc có hai lớp. Lớp cũ là các di tích của làng: đình Tam Chúc giữa hồ thờ vua Đinh Tiên Hoàng và hoàng hậu Dương Thị Nguyệt, chùa Tam Chúc cổ thờ thiền sư Nguyễn Minh Không và Phật hoàng Trần Nhân Tông, đền Mẫu trên một ngọn núi giữa hồ Lục Nhạc. Lớp mới là khu chùa do khu du lịch đầu tư xây dựng, gồm cổng Tam quan, vườn cột kinh, điện Quan Âm, điện Pháp Chủ, điện Tam Thế và chùa Ngọc trên núi Thất Tinh. Năm 2019, chùa Tam Chúc đăng cai Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc (Vesak).

Điều khiến vùng này được xếp hạng là cảnh quan và khảo cổ, không phải các điện mới. Ngày 11/9/2025, Thủ tướng ký Quyết định 1959/QĐ-TTg xếp hạng "Danh lam thắng cảnh và Khảo cổ Quần thể Tam Chúc" là di tích quốc gia đặc biệt. Vùng núi này có quần thể khoảng 100 cá thể voọc mông trắng và dấu tích người Việt cổ cư trú cách nay 10.000 đến 30.000 năm; ở hang Đội 4 có mộ song táng thuộc văn hóa Hòa Bình niên đại hơn 10.000 năm.

Khách thường gửi xe bên ngoài, vào nhà khách Thủy Đình rồi đi xe điện khoảng 20 phút hoặc thuyền khoảng 30 phút cho quãng 4,5 km tới cổng Tam quan. Từ đó đi bộ qua vườn 32 cột kinh bằng đá xanh cao khoảng 14 m, lên ba điện chính, rồi leo 299 bậc lên chùa Ngọc. Mùa hè có sen trên hồ quanh đình Tam Chúc.

Mặt hạn chế cần biết: quãng đi bộ giữa các điện khá xa, và khu du lịch vẫn đang mở rộng. Hội xuân Tam Chúc khai mạc ngày 12 tháng Giêng, kéo dài hết tháng 3 âm lịch; ngày khai hội năm 2025 có hàng chục nghìn người, cuối tuần mùa xuân thường đông. Nhiều mô tả kiểu "một trong những ngôi chùa lớn nhất" không có tổ chức nào xác nhận. Giá xe điện, thuyền và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại Thủy Đình.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, gồm cả thờ Phật, thờ vua Đinh và thờ Mẫu. Nên mặc kín đáo, đi giày đế bằng; theo VnExpress, vào điện bằng cửa bên, không giẫm lên bậu cửa, thắp hương ở đỉnh bên ngoài.

Tam Chúc hợp với người muốn kết hợp cảnh hồ núi đá vôi với lễ chùa trong một ngày gần Hà Nội, và người quan tâm lớp di tích cổ của vùng Ba Sao. Nếu bạn muốn một chùa hang gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không nhưng ở trong vùng đệm di sản Tràng An, chùa Bái Đính ở phường Tây Hoa Lư là một lựa chọn để so sánh.