Cách Hà Nội khoảng 120 km, ở vùng đất bãi bồi ven biển Kim Sơn, nhà thờ Phát Diệm (thường gọi nhà thờ đá Phát Diệm) là nhà thờ chính tòa của giáo phận Phát Diệm, nay thuộc xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình. Đây là nơi sinh hoạt tôn giáo của giáo dân, do Tòa Giám mục giáo phận quản lý, đồng thời mở cho khách tham quan.

Quần thể rộng hơn 6 ha, do linh mục Phêrô Trần Lục (cụ Sáu), chánh xứ Phát Diệm từ năm 1865, khởi xướng xây dựng từ năm 1875 đến năm 1899. Điều khác biệt là một nhà thờ Công giáo được dựng bằng đá và gỗ lim theo dáng đình chùa Việt: mái cong lợp ngói mũi hài, lòng nhà thờ lớn chia gian như nhà truyền thống Bắc Bộ, bố cục trước hồ sau núi. Đá được chở từ núi Thiện Dưỡng cách khoảng 30 km và núi Nhồi ở Thanh Hóa cách khoảng 60 km.

Bạn đi từ hồ nước vào phương đình, công trình ba tầng dài 24 m, cao 25 m, tầng trên treo quả chuông đúc năm 1890 nặng gần 2 tấn. Sau đó là nhà thờ lớn dài 74 m, rộng 21 m, sáu hàng cột gỗ lim, hai hàng giữa cao 11 m, bàn thờ chính là một phiến đá nguyên khối dài 3 m. Quanh đó có bốn nhà thờ nhỏ, ba hang đá nhân tạo và nhà thờ đá dâng kính Trái tim Đức Mẹ, công trình được xây đầu tiên, làm hoàn toàn bằng đá, có phù điêu tùng, cúc, trúc, mai.

Quần thể được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia (các báo ghi năm 1988, trang Sở Du lịch Ninh Bình ghi năm 1987). Tỉnh đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận, nhưng hiện chưa phải di sản thế giới. Năm 2025, Tòa Giám mục thay khoảng 165.000 viên ngói thủ công cho mái nhà thờ chính tòa; trong thời gian sửa, lễ và tham quan vẫn diễn ra.

Giờ tham quan, giờ lễ và việc có thu phí hay không chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại Tòa Giám mục trước khi đi đoàn đông.

Đây là nhà thờ đang hành lễ, không phải bảo tàng. Ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong nhà thờ, tránh đi lại và chụp ảnh ồn ào khi đang có lễ, không chạm tay lên phù điêu đá.

Phát Diệm hợp với người quan tâm kiến trúc và lịch sử Công giáo ở Việt Nam, thích xem chạm khắc đá, gỗ. Nếu bạn đi Ninh Bình chủ yếu để xem núi đá vôi và đền chùa, Cố đô Hoa Lư ở phường Tây Hoa Lư, nằm trong vùng lõi di sản Tràng An, hợp hơn.