Men theo quốc lộ 2C về thôn Khuôn Điển, xã Tân Trào, bạn gặp một cánh rừng già ôm lấy dòng sông Phó Đáy. Dưới tán rừng Nà Lơi và Vực Nhù ấy là Khu di tích lịch sử ATK Kim Quan, An toàn khu nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh, Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng cùng Văn phòng Trung ương Đảng và một bộ phận Văn phòng Chính phủ ở và làm việc từ cuối năm 1953 đến tháng 8 năm 1954, những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Những người nghiên cứu lịch sử địa phương giải thích vì sao lại là Kim Quan: rừng rậm che chắn, sông Phó Đáy bao quanh như một con hào tự nhiên, đường lui sang Thái Nguyên hay lên Bắc Kạn đều thuận. Đầu năm 1953, Tiểu đoàn Công binh 333 lên dựng nhà cho các cơ quan Trung ương và đào ba căn hầm sâu vào lòng núi Nà Lơi; để giữ bí mật, toàn bộ đất đào hầm được đổ xuống sông, vách hầm ốp gỗ ba mặt. Tại đây, ngày 19/4/1954 Bộ Chính trị họp ra nghị quyết cho chiến dịch Điện Biên Phủ; tháng 7/1954 Ban Chấp hành Trung ương họp Hội nghị lần thứ 6 (khóa II); và cũng từ đây đoàn đại biểu Chính phủ do Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng dẫn đầu lên đường dự Hội nghị Giơ-ne-vơ. Ban Biên tập Báo Nhân Dân khi ấy đóng ngay bên cạnh, nay được ghi dấu bằng một Nhà bia khánh thành năm 2023.

Theo quốc lộ 2C đi vào, điểm đầu tiên là nơi làm việc của Chính phủ. Cách đó khoảng 200 mét là khu Trung ương Đảng, với hội trường, nhà ở của Tổng Bí thư Trường Chinh, các bộ phận điện đài, văn thư, thư viện và căn hầm dài 56 mét có cửa nhìn ra sông Phó Đáy. Đi tiếp đến Vực Nhù là lán ở và làm việc của Bác: một nếp nhà sàn lợp lá cọ, vách nứa, dựng trên sườn núi trông ra suối Khuôn Điển, nối với hầm an toàn bằng đường hào chữ chi. Mọi công trình đều làm bằng gỗ, tre, nứa, lá sẵn có quanh vùng, nên điều đọng lại sau chuyến đi là sự giản dị của cả một bộ máy kháng chiến nằm gọn dưới tán cây.

Hãy hình dung đúng trước khi đi: đây là quần thể lán và hầm rải rác dưới rừng và ven sườn núi, không có công trình đồ sộ hay khu trưng bày lớn. Giờ mở cửa, giá vé và số điện thoại liên hệ của khu di tích hiện chưa được công bố trên kênh chính thức, nên nếu đi theo đoàn hoặc muốn có người thuyết minh, bạn nên hỏi trước qua chính quyền xã Tân Trào.

Kim Quan là nơi tưởng niệm và là địa chỉ mà các trường trong vùng vẫn đưa học sinh đến học về truyền thống cách mạng. Ở trong lán và hầm, bạn giữ không gian yên tĩnh như ở một nơi tưởng niệm, và dành chút thời gian cho Nhà bia Báo Nhân Dân, nơi ghi lại những tháng làm báo giữa rừng.

Nếu bạn muốn hiểu chặng cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp qua chính nơi các quyết định được đưa ra, Kim Quan hợp để ghép với các điểm thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào trong cùng xã, hoặc với Khu di tích lịch sử Bộ Tư pháp ở vùng ATK lân cận. Còn nếu thời gian ngắn và bạn muốn bắt đầu bằng hiện vật, tư liệu trong nhà, Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang sẽ hợp hơn.