Ở phía tây nam vùng Chiêm Hóa cũ, trên một gò đồi cao ráo thuộc thôn Bảo Ninh, xã Yên Nguyên, chùa Bảo Ninh Sùng Phúc giữ một tấm bia đá xanh đặt trên lưng rùa đá. Trán bia khắc sáu chữ lớn "Bảo Ninh Sùng Phúc tự bi", nghĩa là bia chùa Bảo Ninh Sùng Phúc. Theo văn bia, chùa được khởi dựng vào cuối mùa xuân năm Đinh Hợi, niên hiệu Long Phù Nguyên Hóa đời vua Lý Nhân Tông, tức năm 1107, và được coi là ngôi chùa cổ nhất hiện còn ở Tuyên Quang.

Điều làm nên giá trị của nơi này là tấm bia. Bia cao 1,39 m, tạc từ một khối đá xanh nguyên, khắc kín 25 dòng với 1.130 chữ Hán do Lý Thừa Ân, một văn thần thời Lý, soạn. Ngoài phần giáo lý nhà Phật, văn bia kể về dòng họ Hà đã 15 đời làm châu mục châu Vị Long, vùng Chiêm Hóa ngày nay, có người được kết làm em vua và kết duyên với công chúa nhà Lý. Vì thế các nhà nghiên cứu coi tấm bia là tư liệu quý về cách triều Lý gắn kết các thủ lĩnh miền núi với triều đình. Bia là tài liệu thành văn cổ nhất tìm được trên đất Tuyên Quang, đã được công nhận là Bảo vật quốc gia; ngày 29/12/2023, chùa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia.

Ngôi chùa thời Lý từng đổ nát hoàn toàn. Năm 1961, người dân phát hiện tấm bia dưới chân núi Đan Hán; các nhà nghiên cứu sau đó thống nhất đưa bia về chùa lưu giữ, và huyện Chiêm Hóa phục dựng lại ngôi chùa làm nơi trưng bày. Bạn đi lên chùa chính qua những bậc thềm lát gạch đỏ đã phủ rêu, giữa cây cổ thụ, cây ăn trái và vườn rau. Hãy dành thời gian đứng trước bia để xem đôi rồng chầu và hoa văn mây trên trán bia, rồi đọc tấm bia mới dựng bên cạnh, nơi toàn bộ văn bia đã được dịch ra chữ quốc ngữ.

Cũng cần biết trước rằng công trình bạn thấy hôm nay là chùa phục dựng. Dấu vết của ngôi chùa thời Lý chỉ còn ở nền chùa xưa và những hiện vật khảo cổ như gạch lát, tháp đất nung. Đây là chùa làng giữa vùng nông thôn, ít dịch vụ cho khách, và các nguồn chính thức chưa công bố giờ mở cửa cập nhật. Dịp ngày 8 tháng Tư âm lịch, xã Yên Nguyên tổ chức lễ hội chùa gắn với Đại lễ Phật đản, với lễ cúng Phật, tắm Phật, thả chim bồ câu phóng sinh, rồi văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian.

Chùa đang là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương, và tấm bia là bảo vật quốc gia đang được bảo vệ, có camera giám sát. Bạn nên mặc trang phục kín đáo, giữ yên lặng trong chính điện và chỉ ngắm bia, không chạm tay lên mặt chữ hay lưng rùa.

Chùa Bảo Ninh Sùng Phúc hợp với người mê lịch sử, chữ Hán Nôm và mỹ thuật thời Lý, hoặc muốn ghép một điểm văn hóa vào chuyến đi thác Lụa cách đó khoảng 6 km. Nếu bạn tìm một ngôi chùa cổ còn nguyên kiến trúc gỗ xưa, nơi này sẽ không đáp ứng; giá trị của nó nằm ở tấm bia và câu chuyện mà văn bia kể lại.