Cách trung tâm thành phố Tuyên Quang cũ khoảng 4 km, đền Cấm nằm trên một khu đất cao dưới chân núi Cấm, thuộc dải núi Dùm, cửa đền hướng Tây Nam nhìn ra sông Lô. Đây là đền thờ Mẫu Thượng Ngàn, vị Mẫu cai quản vùng rừng núi, mà khách đi lễ quen gọi là Bà Chúa Cấm hay Chúa Bà. Đền là di tích đã được xếp hạng cấp tỉnh.

Ở xã Tràng Đà cũ có ba ngôi đền nổi tiếng, mỗi đền gắn với một cõi của tín ngưỡng thờ Mẫu: đền Thượng thờ Mẫu Thượng Thiên áo đỏ cai quản vùng trời, đền Ghềnh Quýt thờ Mẫu Thoải áo trắng cai quản sông nước, còn đền Cấm thờ Mẫu Thượng Ngàn áo xanh của núi rừng. Người đi lễ vẫn truyền nhau rằng đã đến Tuyên Quang lễ Mẫu thì phải đến lễ "Chúa Cấm cửa rừng". Theo lời truyền miệng, chân núi Dùm xưa nhiều hổ báo, ít người dám đặt chân đến. Đền khởi đầu là một ngôi miếu nhỏ dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX, trong đền vẫn còn bức đại tự "Sâm lĩnh miếu", rồi qua nhiều lần trùng tu mới thành quần thể như hôm nay.

Các tòa chính trải dần lên sườn núi. Cung Chúa Bà thờ Công đồng tứ phủ, có giếng nước thiêng mà khách thường xin nước để uống và rửa mặt; tiếp đến là cung Sơn Trang, Tam tòa Thánh Mẫu với cây lát đại thụ phía trước, và cao nhất là cung Tam Bảo thờ Phật, xen giữa là các lầu Quan Sơn thần, Cô Bé, Cậu Bé, Cô Bơ. Ở gian giữa, tượng Bà chúa Thượng ngàn ngồi đội mũ tì lư, khoác áo choàng xanh màu núi rừng; trước án là hai tượng Khuyến thiện và Trừ ác mặc võ phục, tay cầm kiếm. Ngay lối vào, tượng rắn trên hòn giả sơn và bốn con rắn khâu bằng vải trên xà chánh điện cho thấy đền còn nổi tiếng với tín ngưỡng thờ "Thần Xà"; theo ban quản lý đền, rắn ở núi Cấm là loài rắn bình thường, không độc. Sau đền có suối từ lưng núi đổ xuống, còn trên đỉnh núi Cấm là thắng cảnh "cổng trời".

Cổng du lịch của tỉnh gợi ý dành khoảng hai giờ cho đền Cấm. Đầu xuân là lúc đông nhất: các đoàn hành hương đi theo chuỗi đền của thành phố, và những buổi có hầu đồng, trong điện kín người, nhiều người phải đứng bên cửa xem từ xa. Các ngày lễ của đền tính theo âm lịch: lễ Thượng Nguyên, giải hạn mùng 10 tháng Giêng; lễ vào hè mùng 10 tháng Tư; ngày Bà Chúa bản đền mở tiệc mùng 2 tháng Năm; lễ rước Mẫu hoàn cung ngày 16 tháng Hai và 16 tháng Bảy.

Đền Cấm là nơi thờ tự đang hoạt động, và hầu đồng, một thành tố của Di sản "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt", diễn ra ngay trong điện. Khi có giá hầu, người đi lễ tự tản ra hai bên ban thờ để hành lễ; bạn cũng nên đứng về hai bên, ăn mặc kín đáo và hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh bên trong.

Đền Cấm hợp với người muốn hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu qua một ngôi đền gắn với núi rừng, và dễ ghép vào tuyến đi lễ dọc sông Lô mà cổng du lịch tỉnh gợi ý: đền Cấm, đền Thượng, Thiền viện Trúc Lâm, đền Ghềnh Quýt; đền Hạ và đền Ỷ La ở trung tâm phường Minh Xuân cũng nằm trong chuỗi đền thờ Mẫu ấy. Nếu bạn ngại chỗ đông hoặc chưa quen không khí hầu đồng, hãy chọn một ngày thường ngoài mùa lễ đầu xuân. Đừng nhầm với đền Cấm Sơn ở phường An Tường, một ngôi đền khác cũng nằm trên tuyến hành hương.