Trên một gò đồi ở thôn Mới, xã Minh Thanh, phía sau là đình Thanh La và trước mặt là cánh đồng, Khu di tích lịch sử Bộ Tư pháp đánh dấu nơi cơ quan Bộ Tư pháp ở và làm việc từ cuối năm 1949 đến tháng 9 năm 1950, trong những năm kháng chiến chống Pháp. Khi về đây, cả cơ quan Bộ chỉ có khoảng 30 người, do Bộ trưởng Vũ Đình Hòe và Thứ trưởng Trần Công Tường đứng đầu.

Thôn Mới là điểm dừng sau một chặng đường dài: rời Hà Nội cuối năm 1946, qua Tân Trào năm 1947, rồi chia làm hai bộ phận đóng ở Thái Nguyên và Vĩnh Phúc; đến tháng 10 năm 1949, theo nghị quyết của Hội đồng Chính phủ, hai bộ phận hợp lại tại đây. Trong chưa đầy một năm ấy, Bộ trình Chủ tịch Hồ Chí Minh ký các sắc lệnh cải cách bộ máy tư pháp, trong đó Sắc lệnh 85-SL ngày 22/5/1950 hình thành chế độ hội thẩm nhân dân và hội đồng hòa giải. Cũng năm 1950, Hội nghị học tập của cán bộ tư pháp họp tại thôn Mới được đón Bác Hồ tới dự. Câu Bác nói hôm ấy, "Vấn đề tư pháp là vấn đề ở đời và làm người", được khắc lại trên văn bia, và đó là lý do người trong ngành gọi nơi này là địa chỉ về nguồn.

Lán trại năm xưa không còn; khu di tích hôm nay là công trình tưởng niệm do Bộ Tư pháp xây dựng, khánh thành ngày 27/8/2010. Bạn theo lối bậc thang lên đồi, qua hai cây đa cạnh cổng và vườn cây lưu niệm do các đoàn về nguồn trồng, tới nhà bia, văn bia và Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong khuôn viên còn có phòng truyền thống lưu giữ hình ảnh, tư liệu của ngành Tư pháp.

Hãy hình dung đúng trước khi đi: đây là một khu tưởng niệm nhỏ trên đồi, nhiều bậc dốc, không có hiện vật gốc hay khu trưng bày lớn. Giờ mở cửa, giá vé và số điện thoại liên hệ chưa được công bố trên kênh chính thức. Quanh ngày 28/8, Ngày truyền thống ngành Tư pháp, và dịp đầu năm, các đoàn của ngành thường về dâng hương.

Đây là nơi tưởng niệm, nên bạn giữ không gian yên tĩnh khi vào nhà bia và nhà tưởng niệm. Thôn Mới phần lớn là người Tày đang sinh sống quanh khu di tích, vì vậy hãy hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân hay nhà riêng.

Khu di tích hợp với người học và làm nghề luật, các đoàn về nguồn, và người muốn hiểu bộ máy nhà nước thời kháng chiến vận hành ra sao ở một làng nhỏ. Bạn có thể ghé luôn đình Thanh La ngay bên cạnh, nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa Thanh La tháng 3 năm 1945. Còn nếu muốn xem một quần thể lán, hầm còn gìn giữ dưới rừng, Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào hoặc ATK Kim Quan ở xã Tân Trào lân cận sẽ hợp hơn.