Cách trung tâm thành phố Tuyên Quang hơn 20 km về phía tây, trên hai quả đồi Gò Tre và đồi Tơ ở Làng Ngòi, phường Mỹ Lâm, từng có một doanh trại dựng dưới tán rừng già bằng tre, nứa của địa phương. Từ tháng 6 năm 1950 đến giữa năm 1951, đây là nơi Hoàng thân Xuphanuvông, đồng chí Cayxỏn Phômvihản cùng đoàn cán bộ, bộ đội cách mạng Lào ở và làm việc, trong vòng bảo vệ của đại đội Chămpa Sắc và du kích xã Mỹ Bằng.

Vùng đất này được chọn vì nằm ở ngã ba giáp ranh Tuyên Quang, Yên Bái, Phú Thọ, từ đó đi đường bộ tới thị xã Tuyên Quang hay các vùng an toàn khu Sơn Dương, Chiêm Hóa đều thuận. Từ ngày 13 đến 15 tháng 8 năm 1950, tại gò Tre, xóm Thổ, hơn 100 đại biểu các bộ tộc Lào dự Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Ítxala; Đại hội bầu Hoàng thân Xuphanuvông làm Thủ tướng Chính phủ Liên hiệp kháng chiến Lào và Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận, đồng chí Cayxỏn Phômvihản làm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Cuối năm ấy, để giữ bí mật, đoàn chuyển vào một hang đá thông hai đầu ở khe núi Nhọn, chân núi Là, thôn Đá Bàn. Cuối tháng 12 năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Hang Bòng ở Tân Trào sang Đá Bàn làm việc với lãnh đạo cách mạng Lào; Tết Tân Mão 1951, đoàn ăn Tết cùng bà con người Dao Quần trắng trong thôn.

Khu di tích ngày nay chia làm hai cụm. Ở Làng Ngòi có nhà ở, làm việc của Hoàng thân được phục hồi, nhà bia tổng thể, các bia sự kiện và đường nội bộ, hoàn thành trong dự án tôn tạo khánh thành ngày 6/9/2014. Ở Đá Bàn, bạn đi lên sườn núi, cách khu dân cư khoảng 600 m, tới hang đá và tấm bia khắc song ngữ Việt – Lào đánh dấu nơi ở của Hoàng thân từ cuối năm 1950 đến giữa năm 1951. Cổng du lịch của tỉnh gợi ý dành khoảng hai tiếng cho cả hai cụm.

Nên hình dung đúng trước khi đi: lán trại năm 1950 làm bằng vật liệu tạm, những gì bạn thấy hôm nay là công trình phục hồi và bia đánh dấu, không có khu trưng bày hiện vật lớn. Đoạn lên Đá Bàn là lối đi sườn núi trong rừng. Giờ mở cửa và mức vé chưa được công bố rõ trên kênh chính thức sau khi tỉnh áp dụng quy định phí tham quan mới từ năm 2026.

Đây là nơi ghi dấu quan hệ hai nước và vẫn đón các đoàn đại biểu Lào về thăm, nên bạn giữ không gian trang nghiêm ở nhà bia và gọi đúng danh xưng các nhân vật như trên bia. Đá Bàn là thôn của người Dao đang sinh sống, hãy hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân hay nhà riêng.

Khu di tích hợp với người tìm hiểu lịch sử quan hệ Việt Nam – Lào, các đoàn về nguồn và du khách Lào muốn thăm nơi các nhà lãnh đạo của họ từng ở. Gần đó trong thôn có Khu tưởng niệm Bác Hồ và Nhà văn hóa thôn Ngòi. Nếu bạn muốn xem một quần thể lán, hầm kháng chiến quy mô lớn hơn, Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào sẽ hợp hơn.