Chùa Hương Lãng, tên chữ Viên Giác tự, còn gọi chùa Lạng, dân quen gọi chùa ông Sấm, nằm ở xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 là thôn Chùa, xã Minh Hải, huyện Văn Lâm. Chùa quay hướng Nam, nhìn ra sông Lạng, thờ Phật và thờ Hoàng thái hậu Ỷ Lan, vợ vua Lý Thánh Tông, người theo sử sách đã cho dựng ngôi chùa này.

Điều làm Hương Lãng khác các chùa quanh vùng là đá thời Lý. Qua hai đợt khai quật khảo cổ năm 1972 và 1973, các nhà khoa học xác định chùa khởi dựng khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII; một tài liệu của Ban Quản lý di tích tỉnh ghi năm 1115. Ngôi chùa thời Lý về sau bị phá hủy, nhưng hai nhóm hiện vật đá gốc còn ở lại và đều đã là bảo vật quốc gia: Tượng sư tử đá, công nhận tháng 1/2020, và Hệ thống thành bậc đá, công nhận tháng 12/2020. Chùa được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia từ năm 1974.

Vào chùa, bạn gặp thành bậc trước tiên. Sáu bộ thành bậc bằng sa thạch đặt ở tam quan nội, tam quan ngoại và trước tiền đường. Mặt trên mỗi thành bậc là một con sấu tạc tròn, chân co như đang chồm tới, mình phủ hoa tròn; mặt ngoài phía dưới chạm chim phượng đứng múa trên hoa sen trong một khung tam giác, nền là hoa cúc dây. Hãy cúi xuống xem chiếc đuôi phượng cuộn sóng nhiều lớp.

Tượng sư tử đá, tức ông Sấm, đặt trong tòa Tam bảo. Đây thực ra là một bệ đá ba tầng, dài 280 cm, rộng 350 cm, cao 175 cm: tầng đế, tầng thân tạc hình sư tử nằm phủ phục, trên cùng là đài sen. Cả khối ghép từ nhiều phiến đá bằng mộng, khít đến mức trông như một tảng liền; toàn thân sư tử phủ hoa cúc, giữa trán có chữ "Vương". Trong vườn chùa còn chân tảng chạm cánh sen, cột đá, bia đá.

Cần nói thẳng: các tòa gỗ bạn thấy hôm nay là công trình phục dựng trên nền chùa cũ, gồm đại bái bảy gian, tiền đường bảy gian và thượng điện hai tầng tám mái, trên khu đất gần 1 ha. Các con sấu trên thành bậc, theo Dân trí, đều đã mất đầu. Ai chờ một ngôi chùa thời Lý còn đủ kiến trúc sẽ hụt hẫng; cái còn lại là đá. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Năm 2026, lễ hội truyền thống của chùa do xã Lạc Đạo tổ chức trong ba ngày, từ mồng 9 đến hết 11 tháng 3 âm lịch, có tế lễ, trống hội, thi cờ tướng.

Thành bậc và sư tử đá là hiện vật gốc gần nghìn năm, lại nằm ngay lối đi: đừng ngồi, đừng trèo lên chụp ảnh, đừng chạm tay vào hình chạm. Trong Tam bảo, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh ông Sấm và ban thờ.

Chùa hợp với người quan tâm mỹ thuật thời Lý và điêu khắc đá. Nếu bạn thích kiến trúc gỗ và chạm khắc gỗ hơn, chùa Thái Lạc ở xã Như Quỳnh, di tích quốc gia đặc biệt với các mảng chạm phong cách thời Trần, sẽ hợp hơn.