Chùa Thái Lạc, tên chữ Pháp Vân tự, dân trong vùng quen gọi chùa Bà Cả, nằm ở thôn Thái Lạc, xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên; trước tháng 7/2025 nơi này là xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm. Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân, bà Cả trong Tứ Pháp (mây, mưa, sấm, chớp), tín ngưỡng có gốc ở vùng Dâu, tỉnh Bắc Ninh.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, đây là một trong ba công trình kiến trúc gỗ khởi dựng từ thời Trần còn lại ở Việt Nam, cùng chùa Dâu (Bắc Ninh) và chùa Bối Khê (Hà Nội). Chùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1964, di tích quốc gia đặc biệt năm 2018 (Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018). Các lần trùng tu lớn được ghi vào những năm 1609, 1611, 1633, 1636 và 1703.

Bạn đi qua tam quan hai tầng tám mái, qua sân, vào tòa tiền đường chín gian, rồi theo ống muống tới thượng điện. Tiền đường và ống muống phần lớn mang chạm khắc thời Nguyễn; thứ làm nên tên tuổi ngôi chùa nằm ở gian trong cùng. Thượng điện dài 10 m, rộng 8,5 m, nền cao hơn hai tòa phía trước, còn giữ hai bộ vì nóc kiểu giá chiêng lồng lá đề và 20 bức phù điêu gỗ mang phong cách thời Trần.

Hãy ngẩng lên nhìn từng mảng cốn. Có dàn nhạc ba người ngồi trên mây với đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn tam. Có tiên nữ đầu người mình chim (Kinnara) dâng hoa. Có nhạc công ngồi trên lưng chim phượng thổi sáo, kéo nhị, đề tài mà Cục Di sản văn hóa ghi là ở Việt Nam hiện chỉ thấy tại chùa Thái Lạc. Trên các trụ trốn là những chú phỗng cao 47 cm, cởi trần, bụng phệ, quỳ đội tòa sen.

Mỗi năm, từ mồng 6 đến mồng 8 tháng 3 âm lịch, chùa là trung tâm của lễ hội cầu mưa, còn gọi lễ hội Tứ Pháp, được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Lễ hội từng gián đoạn nhiều chục năm, đến năm 2005 mới khôi phục. Sáng mồng 6, kiệu bà Pháp Lôi và kiệu bà Pháp Vũ từ hai chùa trong xã được rước về, cùng kiệu bà Pháp Vân làm lễ chào nhau trước cửa chùa; buổi chiều có trò đánh Trăng, năm sáu chục trai kiệu đóng khố chạy theo vòng xoáy ốc.

Cần biết trước: phần mang phong cách thời Trần chỉ gói trong một tòa thượng điện nhỏ. Cốn lớn chỉ 90 x 90 cm, nằm trên bộ vì phía trên đầu người xem, nên phải đứng lâu mới nhìn ra chi tiết. Hồ sơ di tích ghi 20 bức chạm, một bài của Báo Hưng Yên năm 2019 ghi còn 16. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; nên hỏi nhà chùa hoặc UBND xã Như Quỳnh trước khi đi.

Chùa đang có sinh hoạt tín ngưỡng: ăn mặc kín đáo, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh trong thượng điện, không chạm tay vào các mảng chạm. Ngày hội, trai kiệu và đội tế là người làng được chọn; kiệu có đoạn phải chạy, nên khách đứng gọn bên đường.

Chùa hợp với người mê mỹ thuật cổ, kiến trúc gỗ và nhạc cụ xưa. Nếu bạn thích một quần thể rộng để đi bộ, có nhiều tượng và cả làng cổ bên cạnh, chùa Nôm ở xã Đại Đồng sẽ hợp hơn.