Đền Chín Gian ở xã Quế Phong, miền Tây Nghệ An, cổng du lịch của tỉnh ghi cách Vinh hơn 170 km về phía Tây. Người Thái gọi đền là Tến Cau Hong, nghĩa là đền chín gian. Đây là nơi thờ chung của chín mường Thái đầu tiên trong vùng, không phải một ngôi đền kiểu người Kinh: toàn bộ đền là một nếp nhà sàn gỗ.

Theo ấn phẩm của tỉnh, đền dựng từ đầu thế kỷ XIV trên Pú Chỏ Nhàng, gọi là Tến Pỏm (đền trên núi), thuộc bản Khoẳng; cuối thế kỷ XVIII đền được chuyển đến Pú Cắm (Núi Vàng) thuộc bản Kim Khê, làm bằng nhà sàn chín gian lợp nứa. Các nguồn khác ghi niên đại và vị trí khác nhau, nên các mốc này nên hiểu là theo lời kể của cộng đồng. Đền thờ Trời (Pọ Phà, có nơi viết Thẻn Phà), con gái Trời (Náng Xỉ Đà) và những người có công lập bản, lập mường: Tạo Ló Ỳ, Cắm Lự, Cắm Lạn.

Con số chín có mặt ở khắp nơi. Chín gian tượng trưng chín mường, mỗi gian một ban thờ; gian giữa của Mường Tôn, mường chủ, thờ Pọ Phà, Náng Xỉ Đà và Tạo Ló Ỳ. Nhà sàn rộng 16,5 m x 8,4 m, được tôn tạo năm 2004, hai đầu hồi có hai cầu thang, mỗi cầu thang chín bậc. Trên ban thờ có ống tre đựng nước và ô vải thổ cẩm: theo quan niệm của người Thái, đó là nước uống và ô che mưa nắng cho các vị thần khi về trời. Dưới sân là chín tượng trâu quỳ và chín vạc lớn.

Đền đông nhất vào lễ hội từ 14 đến 16 tháng Hai âm lịch. Lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Trâu được dắt xuống tắm ở bến sông rồi đưa vào khu hành lễ; ông mo cả làm chủ lễ, đi ba vòng quanh trâu và đọc bài cúng bằng tiếng Thái. Xưa có tục chém trâu, nay nghi thức này chỉ còn tượng trưng. Phần hội có kéo co, bắn nỏ, ném còn, hát đối đáp, cồng chiêng. Năm 2026, lễ chính rơi vào ngày 1-2/4 dương lịch; ngày dương đổi theo từng năm.

Quãng đường từ Vinh lên Quế Phong dài, bạn nên tính kỹ thời gian đi về và hỏi trước giờ các nghi lễ chính. Giờ mở cửa, vé và số liên hệ của nơi quản lý chưa có công bố chính thức. Nếu định đến ngày thường, bạn nên hỏi trước UBND xã Quế Phong, đơn vị tổ chức lễ hội.

Đây là không gian thiêng của người Thái. Phần lễ do ông mo và người trong mường thực hiện; bạn đứng xem ở vị trí ban tổ chức cho phép, không chen vào khu hành lễ, không chạm vào ban thờ, ống tre, ô thờ. Hỏi người trông đền trước khi lên nhà sàn hay chụp ảnh bên trong. Tên các vị thần có nhiều cách phiên âm; khi kể lại, bạn nên giữ đúng mức "theo lời kể".

Đền Chín Gian hợp với người muốn tìm hiểu tín ngưỡng mường của người Thái Nghệ An và sẵn sàng đi đường xa. Nếu chỉ có một ngày từ Vinh, Đền Cờn ở phường Quỳnh Mai cũng có lễ hội là di sản phi vật thể quốc gia nhưng gần hơn nhiều, đi theo quốc lộ 1.