Tháp Bình Sơn, người địa phương gọi là tháp Then, đứng trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh (chùa Then) gần bờ sông Lô, nay thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ; trước tháng 7/2025 đây là thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc. Theo quy hoạch được Thủ tướng duyệt, lối tiếp cận khu di tích là đường tỉnh 307B ở phía nam.

Tháp được xếp hạng di tích quốc gia từ tháng 4/1962 và là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Tháp không phải bảo vật quốc gia; bảo vật quốc gia dạng tháp của tỉnh là tháp gốm men chùa Trò, một hiện vật đang trưng bày trong bảo tàng.

Tháp xây hoàn toàn bằng gạch nung không tráng men, khoảng 13.200 viên, bình đồ vuông, nhỏ dần lên ngọn: cạnh tầng dưới cùng 4,45 m, tầng 11 còn 1,55 m. Hồ sơ di tích ghi tháp cao 16,5 m, còn 11 tầng và 1 tầng bệ vì chóp đã vỡ; tương truyền xưa tháp có 15 tầng. Phần trang trí dày nhất nằm từ bệ đến hết tầng 2, thấp dưới 6 m, nên đứng dưới chân tháp là thấy rõ: hoa cúc, cánh sen, lá đề, rồng chạm nổi, sư tử hí cầu.

Niên đại tháp chưa thống nhất. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi tháp mang dấu ấn một giai đoạn dài, khoảng thế kỷ XIV - XVI; học giả Pháp từng xếp vào thế kỷ VIII - XI; nhiều bài báo gọi là tháp thời Trần; có nghiên cứu cho rằng tháp có lẽ xuất hiện thời Mạc. Đầu những năm 1960, lũ sông Lô xói lở chân tháp làm tháp nghiêng; đợt đại tu những năm 1970 giữ được tháp nhưng thay đổi một phần bản gốc, gạch tầng đế không phục hồi theo lối cũ, các cửa nhỏ bị bịt.

Hãy chuẩn bị tinh thần rằng đây chưa phải điểm du lịch có tổ chức. Năm 2026 lãnh đạo xã nói du lịch ở Tam Sơn phần lớn còn tự phát. Tháng 9/2025 chùa Vĩnh Khánh được báo tỉnh mô tả là xuống cấp nghiêm trọng, một số chỗ phải chống đỡ tạm bằng cột; không đứng dưới hay tựa vào các chỗ đang chống. Theo kế hoạch của tỉnh, biển chỉ dẫn, đường dạo, bãi đỗ xe thuộc giai đoạn 2031 - 2035. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức.

Chùa Vĩnh Khánh là chùa đang có người dân đến dâng hương ngày rằm, mùng 1. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng quanh Tam bảo, không trèo lên bệ tháp hay cạy, chạm vào gạch trang trí. Lễ hội chùa tháp diễn ra ngày rằm tháng Giêng, có rước kiệu và lễ cầu mưa thuận gió hòa, được phục dựng từ năm 2024.

Bình Sơn hợp với người thích kiến trúc Phật giáo cổ và nghệ thuật gạch nung, có khoảng một giờ ghé trên đường qua vùng sông Lô. Người cần dịch vụ đầy đủ nên ghép với nơi khác. Nếu điều bạn muốn xem là một cây tháp nhỏ đã được công nhận bảo vật quốc gia, hãy tìm tháp gốm men chùa Trò tại Bảo tàng tỉnh, không phải ở đây.