Trên núi Tiên Du, một ngọn đồi thoai thoải thuộc dãy núi vòng cung Đông Triều, chùa Quỳnh Lâm quay mặt ra một hồ nước lớn, ba phía còn lại là đồi núi bao bọc, thế đất người xưa gọi là "rồng chầu hổ phục". Ngôi chùa nay thuộc phường Bình Khê (phường Tràng An cũ) và là một di tích của Khu di tích Quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều. Tên thường gọi của chùa là chùa Quỳnh, và câu "Sân chùa Muống, ruộng chùa Quỳnh" còn nhắc lại thời chùa có ruộng đất rộng lớn.

Chùa được khởi dựng từ thời Lý. Thiền sư Minh Không đã đúc tại đây pho tượng Di Lặc bằng đồng cao 6 trượng, khoảng 20 m, đặt trong tòa điện cao chừng 23 m; pho tượng đứng đầu "An Nam tứ đại khí", cùng tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền và vạc Phổ Minh. Sang thế kỷ XIV, Pháp Loa, vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm, lập viện Quỳnh Lâm năm 1316, mở các giảng hội kinh Hoa Nghiêm và biến nơi này thành chỗ đào tạo tăng sĩ; chùa được coi là học viện Phật giáo đầu tiên của Đại Việt thời Trần, và năm 1329 được gọi là "Đệ nhất danh lam cổ tích của nước An Nam". Thế kỷ XVII, Thiền sư Chân Nguyên chọn Quỳnh Lâm làm điểm khởi đầu phong trào phục hưng Thiền phái Trúc Lâm. Năm 1991, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử, nghệ thuật cấp Quốc gia.

Điều nên biết trước khi bước vào: chùa đã nhiều lần bị phá hủy rồi dựng lại, và đến giữa thế kỷ XX chỉ còn là phế tích. Ngôi chùa bạn thấy hôm nay được khánh thành ngày 12/12/2020, sau hơn bốn năm tu bổ. Kiến trúc trung tâm được dựng lại đúng vị trí dấu vết kiến trúc thời Lê mà đợt khai quật năm 2009 làm lộ ra, dùng hơn 1.500 m³ gỗ lim, và tái sử dụng các chân tảng, bó thềm đá cũ tìm thấy tại chỗ. Gỗ là mới, còn nhiều viên đá dưới chân cột thì đã nằm ở đây hàng trăm năm.

Ngay trước tam quan là tấm bia "Trùng tu tái tạo Tiên Du sơn đệ nhất Quỳnh Lâm tự", cao khoảng 2,5 m. Bia vốn dựng thời Lý; đến thời Lê Trung hưng, người ta gọt bỏ toàn bộ minh văn để khắc lại, nhưng hình rồng uốn lượn kiểu Lý vẫn còn trên bia. Qua tam quan là ba tòa điện nối nhau rộng hơn 1.000 m²: Thích Ca Phật điện ở ngoài cùng với hai cột gỗ ngọc am, Di Lặc Phật điện ở giữa thờ Tam thế Phật, và Lưu Ly Phật điện phía sau đặt tượng Phật Thích Ca bằng ngọc nguyên khối nặng 3,5 tấn, cao 2,2 m. Gác chuông treo quả chuông đồng đúc thời Nguyễn. Dành thời gian cho vườn chùa: hệ thống tháp ghép bằng đá xanh, Tuệ Đăng tháp của Thiền sư Chân Nguyên, các chân tảng và bậc thềm đá thời Lý, Trần, Lê, hai cối quay bằng đá từng thuộc tòa Cửu phẩm liên hoa.

Phần lớn những gì đứng trên mặt đất là công trình mới; dấu xưa nằm ở bia, tháp và đá, nên nếu đi nhanh bạn dễ nghĩ đây chỉ là một ngôi chùa mới. Vào chùa không mất vé, còn giờ mở cửa hiện chưa thấy cơ quan quản lý công bố. Đông nhất là dịp lễ hội từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 2 âm lịch, ngày dương lịch thay đổi theo năm: phần lễ có rước lễ của các khu phố, rước nước tại Hồ Quỳnh, gióng trống thỉnh chuông khai hội; phần hội có đua thuyền, vật cổ truyền, văn nghệ. Quỳnh Lâm là chùa đang có chư tăng tu hành và là nơi người dân đến lễ Phật, nên các nghi lễ trong ngày hội là việc của nhà chùa và các khu phố; khách hợp nhất là đứng xem phần lễ và cùng vui ở phần hội.

Chùa hợp với người muốn hiểu Thiền phái Trúc Lâm từ một nơi từng là trường đào tạo tăng sĩ của nó, và với ai đang đi Yên Tử hay khu di tích nhà Trần muốn thêm một chặng có câu chuyện. Nếu bạn chỉ tìm một ngôi chùa cổ còn nguyên kiến trúc gỗ xưa, Quỳnh Lâm sẽ không đáp ứng điều đó; khi ấy hãy ghép đền An Sinh, Thái miếu và các lăng vua Trần ở phường An Sinh, hoặc lên am, chùa Ngọa Vân và chùa Hồ Thiên cùng phường Bình Khê để đi trọn mạch Trúc Lâm ở Đông Triều.