Từ cảng Ao Tiên ở Vân Đồn, tàu cao tốc chạy gần một giờ để đưa bạn ra đảo Quan Lạn, nơi có bến Cái Làng, một trong hai bến trung tâm của Thương cảng Vân Đồn ở khu vực này. Thương cảng không phải một bến duy nhất mà là cả một hệ thống bến thuyền rải trên nhiều đảo của vịnh Bái Tử Long, trong phạm vi khoảng 200 km². Nó được thành lập năm 1149 dưới thời vua Lý Anh Tông và được tỉnh Quảng Ninh giới thiệu là thương cảng đầu tiên của nước Đại Việt.

Suốt gần bảy thế kỷ, tàu buôn từ Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ, Philippines và châu Âu cập các bến Cống Đông, Cống Tây, Cái Làng, Cống Cái, Cái Cổng, Con Quy, Cống Yên, Cống Hẹp. Hàng xuất đi là trầm hương, ngọc trai, ngà voi, vỏ quế, vàng, bạc, đồng, hải sản; hàng nhập về là gấm vóc. Cuối thời Trần, đầu thời Lê, Vân Đồn còn là cửa ngõ đưa gốm men nâu thời Trần và men lam thời Lê sơ ra thị trường quốc tế. Đến đầu thế kỷ 19, thương cảng thôi hoạt động, các bến thành bến cá của cư dân địa phương. Thứ còn lại là hàng triệu mảnh sành sứ, nền nhà, nền chùa và tiền đồng trong lòng đất bờ vụng. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 2003 và được nâng lên di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1225/QĐ-TTg ngày 24/10/2023.

Vì sao cảng lại rải ra nhiều nơi như vậy? Nhìn vào đảo Cống Đông và Cống Tây sẽ hiểu: hai đảo nằm song song, kẹp giữa một dải nước sâu, kín gió mà người địa phương gọi là sông Cống Đông. Dọc hai bờ là hàng loạt vụng ăn sâu vào vách núi như vụng chùa Lấm, vụng chùa Cát, vụng Chuồng Bò, vụng Huyện, mỗi vụng là một chỗ neo thuyền riêng. Trên sườn núi các vụng, nhà Trần dựng chùa tháp để cư dân và thương thuyền cầu “thuận buồm mát mái, buôn bán hanh thông”; phế tích Bảo tháp nằm lưng chừng núi ở độ cao khoảng 60 m. Ở Quan Lạn, bờ phía đông bến Cái Làng có một dải khoảng 200 m chứa gốm men, sành của nhiều thời kỳ, và giếng Hệu, người dân còn gọi là giếng Nàng Tiên, vẫn đầy nước quanh năm. Gần đó là cụm đình, chùa, miếu Quan Lạn và đền thờ Trần Khánh Dư, vị Nhân huệ vương từng được vua Trần giao trấn giữ vùng Vân Đồn; đình Quan Lạn còn giữ bức tranh của một họa sĩ Tây Ban Nha phác họa bến Cái Làng.

Nói thẳng để bạn chuẩn bị: đây là quần thể có hàng chục điểm di tích nằm rải rác, cách xa nhau, nhiều chỗ chỉ còn là phế tích; diện mạo sầm uất xưa không còn, nên đừng chờ một khu thành cổ hay một phòng trưng bày đầy hiện vật tại chỗ. Các cụm di tích nằm trên những đảo khác nhau và chỉ đi được bằng tàu. Khi triều xuống thấp, tàu lớn khó cập bến Quan Lạn nên giờ xuất cảng từ Ao Tiên có lúc phải điều chỉnh theo con nước; chiều về đất liền thường chỉ có ba đến bốn chuyến trong ngày. Dịp lễ, tuyến đảo rất đông: riêng ngày 30/4/2026 có 61 chuyến tàu đưa gần 4.200 lượt khách ra Quan Lạn.

Ở đình, chùa, miếu Quan Lạn và đền thờ Trần Khánh Dư, người dân vẫn đang thờ tự, vì vậy hãy ăn mặc kín đáo và giữ trật tự. Những mảnh sành sứ, gạch ngói trên bờ vụng nằm trong khu vực bảo vệ của một di tích quốc gia đặc biệt, nên chỉ ngắm và chụp ảnh, không nhặt mang về.

Thương cảng Vân Đồn hợp với người mê lịch sử giao thương, khảo cổ và gốm sứ, nhất là khi bạn nghỉ lại Quan Lạn một đêm và dành thêm một buổi đi chậm qua bến Cái Làng, cụm đình chùa và giếng cổ. Nếu chỉ có nửa ngày hoặc không muốn đi tàu biển, nơi này sẽ khó trọn vẹn; muốn tận mắt xem hiện vật, bạn có thể tìm đến Bảo tàng Quảng Ninh, nơi đang trưng bày những mảnh gốm trang trí thế kỷ 13 và 14 từ Bảo tháp trên đảo Thắng Lợi. Còn nếu đã ra Quan Lạn mà chỉ muốn nghỉ ngơi, bãi cát Minh Châu và rừng trâm thuộc Vườn quốc gia Bái Tử Long ngay trên cùng hòn đảo là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.