Xóm Hoàng Diệu thuộc xã Hạnh Phúc (xã Tự Do cũ), tỉnh Cao Bằng, nằm trong một thung lũng giữa núi đá, gần tuyến đường từ trung tâm tỉnh đi thác Bản Giốc. Người Nùng An ở đây đan nón chúp xà từ nhiều đời; những người lớn tuổi nhất trong xóm cũng không biết nghề có từ khi nào. Làng nghề nón lá xóm Hoàng Diệu được UBND tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống, cùng đợt với làng ngói Lũng Rì và làng miến dong Phia Đén (tin công bố tháng 1/2024).

"Chúp xà" trong tiếng Nùng chỉ phần chóp của nón. Nón có chóp nhọn, vành bè rộng, nên nhiều người gọi vui là nón kiếm hiệp hay nón kiếm khách. Khác nón lá quen thuộc ở miền xuôi, nón chúp xà có hai khung nan tre đan trùng khít, lá được kẹp ở giữa.

Vật liệu lấy ngay tại chỗ: thân mạy thàn và mạy mè, các loại tre, nứa trồng ở vườn nhà, bìa rừng; mạy thàn làm khung ngoài, mạy mè làm khung trong. Chẻ nan là công đoạn quan trọng nhất; lạt chẻ xong được làm nhẵn cạnh để không đứt tay. Người thợ đan theo khung mẫu, lớp ngoài đan kín không lộ mấu nối. Lá tre lớn (rộng 5 đến 6 cm, dài hơn 30 cm) được hong trên gác bếp đến khi ngả nâu, cùng lá chuối khô lót giữa hai khung, rồi ép chặt, cố định khung thứ hai, cắt tỉa. Nón xong lại được hong tiếp trên gác bếp để chống mối mọt, không cong vênh, không thấm nước. Tùy nguồn, một thợ làm khoảng 2 đến 4 chiếc mỗi ngày, chưa kể hàng tháng chuẩn bị nguyên liệu.

Năm 2024–2025, xóm có khoảng 113 hộ, trong đó 39 hộ còn làm nón (Báo Cao Bằng 10/2024 ghi 34 trên 112 hộ). Phần lớn vẫn làm ruộng, chăn nuôi, đan nón lúc nông nhàn; theo VietNamNet (6/2025), nón mang lại khoảng 25 đến 30 triệu đồng mỗi năm cho một hộ. Nón chúp xà Hoàng Diệu đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Nay nón ít người dùng đi làm đồng, chủ yếu được khách đặt mua làm quà; người trẻ ít theo nghề và nguồn nguyên liệu tự nhiên đang giảm.

Chưa có dịch vụ tham quan được công bố chính thức: bạn đến như khách ghé nhà, xem người làm đan nón ở hiên nhà và mua trực tiếp. Nón có nhiều cỡ, đường kính từ dưới 30 cm đến hơn 80 cm; theo Tuổi Trẻ (9/2025) giá thấp nhất khoảng 30.000 đến 40.000 đồng một chiếc, nên hỏi lại.

Đây là nhà ở của người Nùng An: xin phép trước khi vào sân, trước khi chụp ảnh người đang đan; không tự ý lấy lá, nan đang hong trên gác bếp. Mua trực tiếp từ người làm là cách ủng hộ nghề rõ ràng nhất.

Hoàng Diệu hợp với người thích đồ đan lát thủ công, muốn một món quà có câu chuyện rõ ràng, và khách đi tuyến thác Bản Giốc muốn dừng chân ngắn. Nếu bạn cần điểm có giờ mở cửa, thuyết minh hay trải nghiệm tự làm được tổ chức sẵn thì nơi này chưa đáp ứng; khi đó Làng du lịch cộng đồng Phja Thắp (làng hương, xã Quảng Uyên) là lựa chọn khác. Cách Hoàng Diệu vài cây số, cùng xã, là làng ngói âm dương Lũng Rì.