Thái Nguyên

ATK Định Hóa là vùng An toàn khu trên đất huyện Định Hóa cũ của tỉnh Thái Nguyên, nơi giáp ranh ba tỉnh cũ Thái Nguyên, Tuyên Quang và Bắc Kạn. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954), Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ ở và làm việc tại đây; hồ sơ của Cục Di sản văn hóa gọi nơi này là một "Thủ đô kháng chiến".

Đây là một quần thể nhiều điểm rải trên nhiều xã. Năm 1981 khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia với 13 di tích thành phần. Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Định Hóa là di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 548/QĐ-TTg). Tại đồi Tỉn Keo, ngày 6/12/1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Bộ Chính trị quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ.

Phần lớn khách bắt đầu ở Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đèo De, xã Phú Đình, khánh thành dịp kỷ niệm 115 năm Ngày sinh của Bác (2005). Từ cổng, bạn leo 115 bậc tới nhà tam quan rồi thêm 79 bậc nữa. Ban quản lý đón khách dâng hương từ 7h30 đến 17h.

Từ đèo De, các cụm di tích chính đều ở xã Phú Đình. Tỉn Keo (tiếng Tày nghĩa là chân đèo) có lán ở của Bác, lán họp Bộ Chính trị dựng lại bằng gỗ, vầu, mái lá cọ, và nhà trưng bày dưới chân đồi khánh thành năm 1997. Ở Khuôn Tát, Bác ở và làm việc từ 20/11/1947 đến tháng 1/1954; nhà sàn và đường hầm được phục dựng năm 2000, gần đó là thác Khuôn Tát 7 tầng. Đồi Khau Tý là nơi Bác ở năm 1947 và hoàn thành bản thảo "Sửa đổi lối làm việc". Đồi Pụ Đồn, còn gọi đồi Phong tướng, là nơi ngày 28/5/1948 Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì lễ phong quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp. Xa hơn, ở xã Định Hóa có địa điểm Cơ quan Bộ Tổng Tư lệnh trên đồi Khau Cuội.

Cần biết trước: các điểm cách xa nhau, bạn phải có xe để đi. Nhiều di tích là lán, nhà sàn được phục dựng hoặc nhà bia ghi dấu sự kiện, nên bạn nên xem nhà trưng bày trước để hình dung sự kiện ở từng nơi. Riêng Nhà tưởng niệm có gần 200 bậc đá, người khó leo nên tính trước.

Ban quản lý không thu phí tham quan các di tích trong quần thể và đón khách mọi ngày, kể cả lễ, Tết. Trang giờ mở cửa đăng từ năm 2023, nên gọi lại số 0208 3505 005 trước khi đi. Ban quản lý có nhà khách kiểu nhà sàn, phục vụ cơm lam, trám nướng; quanh Khuôn Tát và Bản Quyên có homestay.

Đây là nơi tưởng niệm và di tích cách mạng. Khi lên Nhà tưởng niệm, bạn nên ăn mặc kín đáo, nói khẽ, làm theo hướng dẫn của ban quản lý khi dâng hương. Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khu di tích đang được xây, dự kiến xong trước 15/5/2027.

ATK Định Hóa hợp với người muốn hiểu giai đoạn kháng chiến chống Pháp, đoàn học sinh, cựu chiến binh. Nếu bạn chủ yếu tìm cảnh quan để nghỉ ngơi, nơi này ít hợp. Muốn đi tiếp chuỗi di tích kháng chiến, bạn có thể nối sang ATK Chợ Đồn, một di tích quốc gia đặc biệt khác ở vùng Bắc Kạn cũ do cùng ban quản lý phụ trách, theo Quốc lộ 3C.

Pác Ngòi là bản người Tày nằm sát bờ sông Lèng và hồ Ba Bể, trong Vườn quốc gia Ba Bể, nay thuộc xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên (trước tháng 7/2025 là xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn). Từ trung tâm Bắc Kạn cũ đi khoảng 60 - 70 km là tới vùng hồ. Phần lớn chỗ lưu trú của vùng hồ nằm ở bản này.

Bản có gần 100 hộ người Tày. Báo Thái Nguyên năm 2026 đếm được hơn 70 ngôi nhà sàn cổ ven hồ, tựa lưng vào núi, hướng mặt ra nước, lợp ngói máng âm dương; nhiều nhà khoảng trăm tuổi. Người Pác Ngòi bắt đầu đón khách từ cuối thế kỷ XX. Theo một người làm du lịch đầu tiên của thôn, hồi đầu khách Pháp đến nhiều, các gia đình sửa nhà sàn, học nấu ăn, tập nói tiếng Anh. Đến năm 2026, gần 40% hộ trong thôn làm du lịch, với hàng chục homestay.

Ở đây bạn ngủ trên nhà sàn, ăn cơm với chủ nhà: cá hồ nướng, thịt chua, tôm chua, măng vầu, cơm lam, xôi ngũ sắc. Ban ngày có thể xem người dân đánh cá, đi thuyền độc mộc hoặc thuê xuồng máy ra hồ. Buổi tối một số nhà tổ chức hát then, đàn tính cho khách. Chợ đêm mở từ đầu năm 2020, hoạt động được ít lâu rồi dừng, đến mùa xuân 2026 mới mở lại.

Nói thẳng về hiện trạng: Báo Thái Nguyên (3/2026) ghi lượng khách những năm gần đây không ổn định, phụ thuộc lễ hội và mùa tour, số homestay tăng nhưng khách không tăng tương ứng. Chất lượng dịch vụ chưa đồng đều; bên cạnh nhà giữ cấu trúc cũ, có nhà cải tạo quá mức, xây kiên cố, cao tầng. Phần lớn khách chỉ ở một đêm. Nếu bạn muốn ở nhà sàn gỗ đúng kiểu cũ, hãy hỏi kỹ và xem ảnh phòng trước khi đặt.

Trong bản ít hàng tạp hóa, nên đặt bữa ăn trước với chủ nhà và mang theo nước uống, đồ ăn vặt. Muốn vào bản, bạn có thể đi xe ôm từ cổng vườn quốc gia hoặc nhờ homestay ra đón. Sáng sớm và ban đêm ở hồ lạnh, nên mang áo khoác và thuốc chống muỗi. Giá phòng, bữa ăn do từng hộ định; theo VOV (8/2026), các cơ sở lưu trú khu lòng hồ niêm yết giá công khai, bạn nên hỏi giá trước khi nhận phòng.

Bản nằm ngay mép nước. Từ ngày 7/7/2026, UBND xã Ba Bể cấm tắm, bơi, lặn, chèo kayak, SUP, thuyền hơi, bè mảng tự phát trên hồ Ba Bể và sông Năng khi chưa đủ điều kiện an toàn, đến khi có thông báo mới. Xuồng chở khách hợp lệ vẫn chạy và phải có áo phao.

Nhà sàn homestay đồng thời là nhà ở của gia đình Tày. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân, không tự ý lên gian thờ hay gian riêng của gia đình. Then vốn thuộc nghi lễ của người Tày; phần hát cho khách là tiết mục văn nghệ. Nếu gặp một buổi lễ của gia đình, hỏi chủ nhà trước khi xem hay chụp.

Pác Ngòi hợp với khách muốn ngủ lại một hai đêm bên hồ, đi thuyền và ăn cơm nhà người Tày. Người cần khách sạn đủ tiện nghi hoặc muốn bơi, chèo kayak trên hồ nên cân nhắc. Bó Lù và Cốc Tộc là hai bản khác quanh hồ cũng có homestay, có thể ở thay hoặc ghé so sánh.

Hồ Ba Bể nằm giữa Vườn quốc gia Ba Bể, cách trung tâm Bắc Kạn cũ khoảng 70 km về phía tây bắc, nay thuộc xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên. Đây là hồ nước ngọt tự nhiên trên vùng núi đá vôi, ghép từ ba nhánh Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng, nên người ta gọi là "Ba Bể". Quanh hồ là các bản của người Tày.

Theo Cổng thông tin tỉnh Thái Nguyên, hồ dài hơn 8 km, chỗ rộng nhất 2 km, mặt nước khoảng 500 ha, sâu trung bình khoảng 20 m, chỗ sâu nhất 35 m, cao khoảng 150 m so với mực nước biển. Cục Di sản văn hóa ghi hồ chứa khoảng 90 triệu m³ nước. Hồ được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Hai danh hiệu quốc tế thuộc về cả vườn quốc gia rộng 10.048 ha chứ không riêng mặt hồ: Vườn di sản ASEAN (Trung tâm Đa dạng sinh học ASEAN ghi ngày 18/12/2003, nhiều nguồn trong nước ghi 2004) và khu Ramsar thứ 1.938 của thế giới, công nhận ngày 2/2/2011.

Cách đi phổ biến là thuê xuồng máy ở bến hồ Ba Bể hoặc bến sông Năng. Chuyến ngắn khoảng 30 phút, chuyến dài tới 3 giờ, ghé bản Pác Ngòi, động Hua Mạ, động Puông, thác Đầu Đẳng, Ao Tiên. Mỗi xuồng chở tối đa 12 khách. Bạn cũng có thể ngồi thuyền độc mộc, loại thuyền khoét từ một thân gỗ, chở 2 - 3 người. Tương truyền, hồ hình thành sau trận đại hồng thủy; hai mẹ con bà góa tốt bụng được thần ban hạt thóc để sống sót, và hòn đảo giữa hồ mang tên đảo Bà Góa.

Mặt hạn chế: du lịch vùng hồ tăng nhanh, năm 2024 đón hơn 300.000 lượt khách. Báo Văn hóa (10/2025) ghi quanh hồ có rác thải, nước thải chưa xử lý chảy xuống hồ, lồng bè nuôi cá, nhà bê tông thay nhà sàn. Trước dịp 2/9/2026, 90 xuồng được kiểm tra đủ điều kiện chạy.

Từ ngày 7/7/2026, UBND xã Ba Bể cấm tắm, bơi, lặn, chèo kayak, SUP, thuyền hơi, bè mảng tự phát trên hồ và sông Năng khi chưa đủ điều kiện an toàn, đến khi có thông báo mới. Nhiều bài viết cũ vẫn gợi ý chèo kayak hay tắm hồ; hiện không làm được. Xuồng chở khách hợp lệ vẫn chạy, bạn phải mặc áo phao và không đi khi thời tiết xấu. Chưa có bảng giá vé và thuê xuồng trên trang chính thức; hãy hỏi tại điểm bán vé của vườn.

Vùng hồ mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 2; VnExpress khuyên đi tháng 2 - 4. Sáng sớm và ban đêm lạnh, nên mang áo khoác, kể cả mùa hè, và thuốc chống muỗi.

Đền An Mã trên hồ có lễ hội xuân tháng Giêng. Khi vào đền, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ. Ở homestay trong bản Tày, nhớ rằng đó là nhà của một gia đình đang sống.

Ba Bể hợp với người muốn ngủ lại một hai đêm, đi xuồng ngắm hồ, động, thác và ở nhà sàn. Nếu chỉ có một ngày từ Hà Nội hoặc muốn hồ gần thành phố, hồ Núi Cốc cách trung tâm Thái Nguyên khoảng 15 km là lựa chọn gần hơn.

Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam ở số 1 đường Đội Cấn, phường Phan Đình Phùng, ngay trung tâm Thái Nguyên, cạnh sông Cầu, cách Hà Nội khoảng 80 km theo quốc lộ 3. Đây là bảo tàng cấp quốc gia trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; trang của bảo tàng ghi là một trong 7 bảo tàng quốc gia.

Bảo tàng khởi công ngày 19/12/1960 với tên Bảo tàng Việt Bắc, thuộc Khu tự trị Việt Bắc. Ngày 1/1/1964 Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm. Năm 1976 khu tự trị giải thể, bảo tàng chuyển về Bộ Văn hóa; ngày 31/3/1990 đổi sang tên hiện nay. Năm 1996, công trình nhà bảo tàng được Giải thưởng Hồ Chí Minh về kiến trúc đợt I. Trong khuôn viên còn di tích Dinh Công sứ Pháp và trại lính khố xanh, gắn với cuộc khởi nghĩa của binh lính Thái Nguyên năm 1917 do Đội Cấn chỉ huy.

Kho bảo tàng giữ hơn 50.000 tài liệu, hiện vật gốc, tăng từ khoảng 4.000 hiện vật ban đầu. Trong nhà có 5 phòng trưng bày xếp theo nhóm ngôn ngữ kết hợp vùng văn hóa, giới thiệu 54 dân tộc và văn hóa các nước ASEAN. Ngoài trời, khu trưng bày chia 6 vùng văn hóa, mỗi vùng dựng một ngôi nhà tiêu biểu. Bạn nên xem trong nhà trước để nắm các nhóm ngôn ngữ, rồi ra khu nhà ngoài trời. Dịp lễ bảo tàng có trưng bày chuyên đề và biểu diễn; dịp 2/9/2025 có trưng bày về Then, biểu diễn Then và cho học sinh thử đàn tính.

Nói thẳng: một số hạng mục trưng bày ngoài trời làm từ năm 2010 đã xuống cấp, và mưa lũ tháng 10/2025 từng làm ngập khu cất trữ hiện vật. Trang web của bảo tàng cập nhật giờ mở cửa lần cuối năm 2019, bảng phí căn cứ Thông tư 161/2016/TT-BTC, nên hãy gọi hỏi lại trước khi đi, nhất là mùa mưa lũ.

Theo trang của bảo tàng: mở cả thứ Bảy, Chủ nhật, ngày lễ, Tết, nghỉ thứ Hai. Mùa hè (15/4 - 15/10) mở 7h00 - 11h30 và 13h30 - 17h00; mùa đông (15/10 - 15/4) mở 7h30 - 11h30 và 13h00 - 17h00. Phí tham quan: người lớn 30.000 đồng; sinh viên, học viên đại học, cao đẳng, trung cấp, dạy nghề 20.000 đồng; trẻ em, học sinh phổ thông 10.000 đồng. Điện thoại: (0208) 3855781, (0208) 3857442. Nghỉ trưa nghĩa là bạn nên đến buổi sáng nếu muốn xem cả trong nhà và ngoài trời.

Nhiều hiện vật là đồ thờ, đồ dùng nghi lễ của các cộng đồng đang sống. Không chạm vào hiện vật, hỏi nhân viên trước khi chụp ảnh ở các phòng có biển hạn chế, và giữ yên lặng khi có đoàn học sinh.

Bảo tàng hợp với gia đình có con đi học, khách muốn có cái nhìn tổng quát về các dân tộc trước khi lên vùng cao phía Bắc, và người quan tâm kiến trúc của một công trình được Giải thưởng Hồ Chí Minh. Nếu bạn ở Hà Nội và không định đi Thái Nguyên, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Cầu Giấy là lựa chọn gần hơn cùng chủ đề.

Vùng chè Tân Cương nằm phía tây trung tâm tỉnh Thái Nguyên, dọc con đường từ trung tâm đi hồ Núi Cốc, dưới chân phía đông dãy Tam Đảo. Đây không phải một làng riêng lẻ mà là vùng chè mang chỉ dẫn địa lý "Tân Cương", nay trải trên xã Tân Cương, xã Đại Phúc và phường Quyết Thắng. Báo Thái Nguyên gọi chè ở đây là "Đệ nhất danh trà" của tỉnh.

Theo Báo Thái Nguyên, nghề trồng và chế biến chè ở Tân Cương bắt đầu từ những năm 20 của thế kỷ XX. Người được coi là ông tổ nghề chè ở đây là cụ Đội Năm, người đưa giống chè từ Phú Hộ (Phú Thọ) về trồng; năm 1935 chè của cơ sở cụ Đội Năm đoạt giải Nhất tại Đấu Xảo Hà Nội.

Ngày 20/9/2007, Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý "Tân Cương" cho chè, vùng ban đầu gồm ba xã Tân Cương, Phúc Xuân, Phúc Trìu. Năm 2020, chỉ dẫn địa lý này được Liên minh châu Âu bảo hộ theo Hiệp định EVFTA. Ngày 14/2/2023, "Tri thức dân gian trồng và chế biến chè Tân Cương" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo số liệu năm 2025, vùng chỉ dẫn địa lý có hơn 1.370 ha chè thuộc sáu xã cũ, với 40 làng nghề chè và 37 hợp tác xã.

Khách đến Tân Cương thường ghé các hợp tác xã, hộ làm chè dọc đường đi hồ Núi Cốc để tự hái chè, xem sao chè và ngồi thưởng trà. Nước chè ở đây màu xanh vàng, vị chát trước rồi ngọt nhẹ. Nơi nên ghé thêm là Không gian Văn hóa trà Tân Cương rộng 2,6 ha, xây từ dịp Festival Trà quốc tế lần I năm 2011, có khu trưng bày hiện vật và giới thiệu sản phẩm trà, do Bảo tàng tỉnh quản lý. Đầu xuân, lễ hội "Hương sắc trà xuân" diễn ra tại đây với các phần thi hái, sao, đóng gói chè, pha trà; năm 2025 lễ hội rơi vào mùng 10 đến 12 tháng Giêng.

Cần biết trước: Tân Cương là vùng sản xuất, không phải khu du lịch có cổng và vé chung. Mỗi hộ, hợp tác xã tự tổ chức đón khách, chưa có bảng giá hay giờ mở cửa công bố chính thức, kể cả ở Không gian Văn hóa trà. Muốn hái chè hay xem sao chè, bạn nên gọi trước cho cơ sở để hỏi hôm đó có hái, có sao hay không.

Đồi chè là nương của từng gia đình. Bạn chỉ vào nương khi được chủ nhà mời, không tự ngắt búp, không giẫm lên luống. Khi mua chè, hãy hỏi cơ sở có được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý "Tân Cương" hay không; theo Báo Thái Nguyên năm 2025, có 45 đơn vị được cấp quyền này.

Tân Cương hợp với người thích trà, muốn hiểu cách làm ra một chén chè xanh và mua chè tận nơi làm. Nếu mục đích chính của bạn là chụp ảnh đồi chè, đồi chè Mộc Châu (Sơn La) là một lựa chọn khác. Từ Tân Cương, bạn dễ đi tiếp hồ Núi Cốc trong cùng một ngày.

Hang Phượng Hoàng và suối Mỏ Gà nằm bên quốc lộ 1B Thái Nguyên - Lạng Sơn, cách trung tâm Thái Nguyên khoảng 45 km, nay thuộc xã Võ Nhai (trước tháng 7/2025 là xã Phú Thượng, huyện Võ Nhai). Hang ở lưng chừng một ngọn núi đá vôi; dưới chân núi, suối Mỏ Gà chảy ra từ một hang ngầm. Cụm hang và suối được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử và danh thắng cấp quốc gia năm 1994.

Hang có ba tầng: trên cùng là hang Dơi, giữa là hang Sáng rộng và thoáng, dưới là hang Tối nhiều nhũ đá. Báo Nhân Dân ghi hang có chu vi khoảng 380 m, từ trần xuống đáy sâu chừng 70 - 80 m; trong hang khoảng 18 - 20 °C. Ngày 27/11/1944, quân Pháp bao vây, tấn công hang, nơi 373 gia đình, 150 trai tráng và 75 du kích do đội Cứu quốc quân II chỉ huy đang trú. Họ chống trả bằng súng kíp, nỏ; đến 14 giờ địch mới vào được hang, du kích rút ra an toàn. Tên hang gắn với truyền thuyết đôi chim phượng hoàng hóa đá, có nhiều dị bản.

Đường lên cửa hang là hơn 1.000 bậc đá, đi mất 45 phút đến gần một giờ, có đoạn dốc. Suối Mỏ Gà chảy ra từ cửa hang rộng khoảng 10 m, cao 2 - 7 m; càng vào sâu càng tối và nước càng sâu. Nước suối được dẫn ra hệ thống bể bơi. Mùa hè là mùa tắm suối; mùa đông leo hang đỡ mệt, nước suối ít hơn.

Điều bạn cần biết trước: cổng vào nằm trong Khu du lịch sinh thái Phượng Hoàng do một doanh nghiệp tư nhân đầu tư, hoạt động từ năm 2019. Khu du lịch nằm ngoài phạm vi di tích, nhưng đường lên hang và suối phải qua cổng này, nên kể cả khi chỉ muốn thăm di tích bạn vẫn phải mua vé. Báo Thái Nguyên và Nhân Dân năm 2023 đã nêu bất cập này. Vé cổng gồm bể bơi và tham quan hang, các dịch vụ khác thu riêng. Giá vé chưa có trên trang chính thức, nên hỏi lại.

Tháng 5 và 6 là cao điểm, khu du lịch đón 800 - 900 lượt khách mỗi ngày. Muốn ít người hơn, tránh các tháng cao điểm này, nhất là cuối tuần. Mang giày bám tốt, nước uống; đi chậm ở đoạn dốc và trong lòng hang. Ở hang suối, chỉ đi phần cửa hang có ánh sáng, không bơi vào sâu vì nước sâu và tối.

Hang từng là nơi trú ẩn và chiến đấu của người dân, du kích năm 1944, nên giữ trật tự, không khắc vẽ lên vách, không bẻ nhũ đá. Người dân xóm Mỏ Gà có đình làng và làm homestay; xin phép trước khi chụp ảnh nhà dân.

Điểm này hợp với nhóm bạn, gia đình đi trong ngày từ Thái Nguyên hoặc Hà Nội vào mùa hè, muốn vừa leo hang vừa tắm suối. Người khó leo bậc sẽ chỉ chơi được khu suối. Nếu bạn muốn xem hang động kết hợp đi thuyền, động Puông trên sông Năng ở vùng hồ Ba Bể là lựa chọn khác cùng tỉnh.

Đền Đuổm nằm trên sườn phía đông núi Đuổm, sát quốc lộ 3, cách trung tâm Thái Nguyên khoảng 24 km về phía bắc, nay thuộc xã Phú Lương (trước tháng 7/2025 là xã Động Đạt, huyện Phú Lương). Núi Đuổm xưa gọi là Điểm Sơn, được sách Đại Nam nhất thống chí xếp vào danh thắng của đất Thái Nguyên.

Đền thờ Dương Tự Minh, người Tày, quê Quan Triều, làm thủ lĩnh phủ Phú Lương dưới ba đời vua Lý và có công giữ yên vùng biên giới phía bắc ở thế kỷ XII. Theo Cổng thông tin Đảng bộ tỉnh, năm 1127 vua Lý Nhân Tông gả công chúa Diên Bình cho ông, năm 1144 vua Lý Anh Tông gả công chúa Thiều Dung. Sử sách không ghi năm sinh, năm mất của ông; người trong vùng tôn ông là Thánh Đuổm. Di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng cấp quốc gia năm 1993; Lễ hội đền Đuổm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.

Các công trình xếp từ thấp lên cao theo sườn núi: lầu chuông, đền Hạ thờ hai công chúa, đền Trung thờ Dương Tự Minh, đền Thượng sát vách đá. Nguồn của tỉnh ghi khác nhau về đền Thượng: trang du lịch tỉnh và báo Hà Nội Mới ghi thờ thân mẫu của ông, Cổng thông tin Đảng bộ tỉnh ghi thờ Mẫu. Quanh đền có cây cổ thụ và những tảng đá lớn hình voi phục, hình đầu rồng. Tháng 11/2025, dự án tu bổ đền trong gần một năm được khánh thành; trước đó, từ năm 1980, đền đã qua 9 lần tu bổ nhỏ lẻ.

Lễ hội chính diễn ra đầu tháng Giêng. Ngày mùng 5, dân làng rước nước từ Giếng Dội, mạch nước chảy từ chân núi Đuổm, đựng trong ống bương, và rước đất từ bãi bồi cạnh giếng về đền. Ngày mùng 6 là chính hội với dựng cây nêu của người Tày, lễ mộc dục (lễ tắm), lễ gia quan, rước lễ vật và đại tế. Các nguồn ghi ngày hội khác nhau (mùng 5 - 6, hoặc mùng 6 - 8), nên hỏi lịch từng năm.

Lễ hội thu hút hàng nghìn khách mỗi năm, nên ngày hội đông người. Đền nằm sát quốc lộ 3 nên cẩn thận khi dừng xe, sang đường. Chưa có công bố chính thức về giờ mở cửa hay vé; sau tu bổ, di tích do chính quyền xã Phú Lương quản lý.

Đây là nơi thờ tự đang được người dân trong vùng coi là chỗ dựa tinh thần. Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không leo lên tảng đá, bệ thờ để chụp ảnh. Các nghi lễ mộc dục, đại tế do người của làng và ban tổ chức thực hiện; bạn đứng xem ở khu vực dành cho khách và hỏi trước khi chụp gần.

Đền Đuổm hợp với người đi dọc quốc lộ 3 lên Bắc Kạn, Cao Bằng muốn dừng một chặng ngắn, và người muốn xem lễ hội mùa xuân của vùng Tày Thái Nguyên. Nếu bạn cần một điểm lịch sử có nhiều di tích để đi trọn ngày, Khu di tích ATK Định Hóa cùng tỉnh phù hợp hơn.

Hồ Núi Cốc cách trung tâm tỉnh Thái Nguyên (thành phố Thái Nguyên cũ) khoảng 15 - 16 km về phía tây. Đây là hồ nhân tạo, hình thành khi người ta đắp đập ngăn sông Công từ năm 1973, đến năm 1982 mới cơ bản hoàn thành, để tưới cho khoảng 12.000 ha và giảm lũ cho hạ lưu sông Cầu. Báo chí địa phương hay gọi nơi này là "Hạ Long trên cạn".

Theo Báo Thái Nguyên, mặt hồ rộng khoảng 25 km², sâu trung bình 35 m, chứa khoảng 175 triệu m³ nước, có 89 hòn đảo lớn nhỏ như đảo Cái, đảo Cò, đảo Hoa, Kim Bảng. Đập chính bằng đất, cao nhất 27 m, dài 480 m. Đầu năm 2026, Tỉnh ủy chọn hồ Núi Cốc và hồ Ba Bể làm hai trọng điểm du lịch của tỉnh giai đoạn 2026 - 2030.

Tên hồ gắn với một truyền thuyết. Tương truyền chàng Cốc nghèo làm thuê cho nhà quan lang, nàng Công là con gái quan lang; tiếng sáo của chàng làm nàng rung động nhưng quan lang ngăn cấm. Chàng Cốc chờ nàng mà hóa thành núi, nàng Công khóc mãi thành dòng sông Công.

Phần khách hay đến là Khu du lịch Hồ Núi Cốc ở đầu đập, thuộc xã Đại Phúc, do Công ty cổ phần Khách sạn Du lịch Công đoàn hồ Núi Cốc khai thác. Trong khu có chùa Thác Vàng, các động Huyền Thoại Cung, Thế Giới Cổ Tích và Âm Phủ, Chuyện tình Ba Cây Thông, công viên nước và sân khấu nhạc nước. Từ bến, bạn đi tàu ra lòng hồ, ghé đảo Cò, đồi Sim, Núi Cái; bữa trưa thường có cá hồ, gà đồi.

Cần biết trước: phần lớn điểm vui chơi trong khu là công trình nhân tạo kiểu công viên, hợp với gia đình hơn là người tìm cảnh yên tĩnh. Dịp lễ rất đông: bốn ngày 30/4 - 1/5/2026 khu du lịch đón khoảng 24.000 lượt khách, các trục đường vào có lúc ùn ứ. Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp trên đảo Kim Bảng do gia đình quản lý và đến tháng 7/2024 chưa mở cửa đón khách. Hồ cũng chưa được công nhận là khu du lịch quốc gia; đó mới là định hướng quy hoạch.

Giá vé, giờ mở cửa của khu du lịch chưa có trang chính thức của đơn vị vận hành công bố; bạn nên hỏi tại cổng hoặc gọi trước, vì giá báo chí đưa từ năm 2022 có thể đã đổi.

Về an toàn, đã có người đuối nước khi chèo SUP và tắm gần đập chính vào tháng 7/2024. Bạn đừng tự bơi hay chèo ngoài khu có tổ chức. Mùa mưa, hồ có thể xả lũ, không nên xuống khu vực hạ lưu đập.

Hồ Núi Cốc hợp với gia đình có trẻ nhỏ, nhóm đông muốn một ngày vui chơi gần trung tâm tỉnh. Nếu bạn muốn một hồ tự nhiên giữa rừng núi đá vôi, đi thuyền và ở homestay của người dân, hồ Ba Bể ở phía bắc tỉnh là lựa chọn khác, nhưng xa hơn nhiều. Trên đường đến hồ, bạn có thể ghé vùng chè Tân Cương.

Động Puông là hang xuyên núi nơi sông Năng chảy qua chân dãy núi đá vôi Lũng Nham, ở phía bắc Vườn quốc gia Ba Bể, nay thuộc xã Ba Bể (vùng Bắc Kạn cũ), tỉnh Thái Nguyên. Theo trang du lịch của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Kạn cũ, từ động xuôi sông Năng khoảng 8 km là tới hồ Ba Bể.

Lòng động dài gần 300 m, trần cao hơn 20 m, rộng trung bình khoảng 30 m. Động là nơi trú của rất nhiều dơi, nhưng số liệu mỗi nguồn một khác: Báo Điện tử Chính phủ năm 2012 ghi 18 loài với 5.000 đến 10.000 con, trang du lịch Bắc Kạn năm 2013 ghi 23 loài với hàng vạn cá thể. Năm 2019, các nhà khảo cổ tìm thấy trong động dấu tích cư trú của người tiền sử thuộc văn hóa Hòa Bình, gần 100 di vật và dấu vết hai bếp cổ. Hồ sơ di tích hồ Ba Bể của Cục Di sản văn hóa coi động Puông là đại diện duy nhất của văn hóa Hòa Bình ở Bắc Kạn.

Bạn vào động bằng xuồng máy trên tuyến tham quan của Vườn quốc gia, luồn qua lòng động trên mặt sông. Động thường nằm chung một chuyến với thác Đầu Đẳng và Ao Tiên, cả chuyến khoảng 3 giờ. Xuồng trên hồ Ba Bể và sông Năng chở tối đa 12 khách.

Cần biết trước: bạn ngắm động từ trên xuồng, các nguồn đều nói chỉ vào động được bằng thuyền. Trong động tối và có mùi dơi. Vé thắng cảnh và giá thuê xuồng chưa có trang chính thức công bố; hãy hỏi tại điểm bán vé của Vườn quốc gia khi đến.

Về an toàn, từ tháng 7/2026 UBND xã Ba Bể cấm chèo kayak, SUP, bè mảng tự phát, cấm tắm, bơi và vui chơi dưới nước trên hồ Ba Bể và sông Năng khi chưa được phép hoặc chưa đủ điều kiện an toàn. Xuồng chở khách hợp lệ vẫn chạy, bắt buộc có áo phao. Bạn mặc áo phao suốt chuyến và không thò tay, đứng dậy khi xuồng luồn qua động.

Động Puông hợp với người đi thuyền khám phá vùng hồ Ba Bể, thích hang động và chuyện khảo cổ. Người sợ không gian tối, sợ dơi nên cân nhắc. Nếu chỉ có ít thời gian, bạn có thể chọn tuyến ngắn quanh hồ Ba Bể thay vì đi hết sông Năng.

Thác Đầu Đẳng nằm trên sông Năng, cách hồ Ba Bể khoảng 3 km về phía tây, gần thôn Đầu Đẳng, xã Ba Bể (vùng Bắc Kạn cũ), tỉnh Thái Nguyên. Thác ở gần nơi sông Năng chảy sang tỉnh Tuyên Quang.

Tới đây, dòng sông gặp hàng trăm tảng đá lớn nhỏ chặn ngang, tạo thành một đoạn thác dài hơn 1.000 m với ba bậc, mỗi bậc chênh nhau 3 - 4 m. Thác không cao; cái đáng xem là dòng nước trắng xiết qua các tảng đá giữa rừng. Một số trang giới thiệu thác "cao hàng trăm mét", nhưng các bài mô tả ba bậc cho thấy con số đó nhiều khả năng là chiều dài đoạn ghềnh chứ không phải độ cao. Vùng thác có cá chiên, có con nặng trên 10 kg; theo trang du lịch Bắc Kạn cũ, khoảng tháng 3 - 4, sau các trận mưa đầu mùa, cá vượt thác.

Bạn đi xuồng máy trên sông Năng hơn nửa giờ, lên bờ rồi đi bộ qua rừng theo biển chỉ dẫn, khoảng 30 phút cả đi bộ và leo, tới các sàn ngắm bằng gỗ, sắt. Ven rừng có lán bán cá, tôm nướng. Thác thường nằm chung chuyến với động Puông và Ao Tiên.

Cần biết trước: đoạn đi bộ có dốc, đá ven thác phủ rêu rất trơn. Năm 2006, một người quay phim trượt chân rơi xuống thác sau một trận mưa; sau vụ đó tỉnh Bắc Kạn cho làm rào chắn, sàn ngắm và biển cảnh báo. Sau mưa, nước thác chảy rất xiết. Bạn đứng trong rào, không trèo ra các tảng đá.

Từ tháng 7/2026, UBND xã Ba Bể cấm tắm, bơi, chèo kayak, SUP, bè mảng tự phát trên hồ Ba Bể và sông Năng khi chưa được phép hoặc chưa đủ điều kiện an toàn; xuồng chở khách hợp lệ vẫn chạy, bắt buộc có áo phao. Vé thắng cảnh và giá xuồng chưa có trang chính thức công bố; hãy hỏi tại điểm bán vé của Vườn quốc gia Ba Bể.

Thác Đầu Đẳng hợp với người đi được bộ đường rừng ngắn, thích sông nước và cảnh ghềnh đá. Người khó đi lại hoặc đi cùng trẻ nhỏ nên cân nhắc đoạn đi bộ trơn. Nếu chỉ muốn đi xuồng nhẹ nhàng, tuyến quanh mặt hồ Ba Bể không phải lên bờ đi bộ là lựa chọn khác.