Nghệ An

Đền Ông Hoàng Mười (tên chữ Mỏ Hạc linh từ, còn gọi đền Xuân Am) nằm ở làng Xuân Am, xã Hưng Nguyên, ngay bên quốc lộ 1; ấn phẩm của tỉnh ghi đền cách phường Thành Vinh khoảng 3 km. Cổng du lịch Nghệ An mô tả đền ở cạnh đoạn quốc lộ tránh Vinh, gần cầu Bến Thủy II. Trước đền là sông Lam, sông Cồn Mộc uốn quanh, bên kia sông là núi Dũng Quyết.

Đền thờ Quan Hoàng Mười, một vị thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Ông là con thứ mười của Vua cha Bát Hải Động Đình, được giao trấn giữ Nghệ An về mặt tâm linh. Người xứ Nghệ còn gắn Ông với các nhân vật lịch sử Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí, Nguyễn Duy Lạc; đó là cách kể của dân gian, không phải sử liệu. Đền còn thờ Song đồng Ngọc nữ làm thành hoàng làng và Phụ quốc Thượng tướng quân Nguyễn Duy Lạc, người làng Xuân Am sống cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII.

Đền dựng từ thời Hậu Lê, thế kỷ XVII; cổng thông tin xã Hưng Nguyên ghi năm 1634. Qua chiến tranh và thiên tai, đền hư hỏng, sắc phong và đồ thờ được người làng đem về cất giữ; năm 1995 đền được phục dựng trên nền cũ. Đền là di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 2002. Theo ấn phẩm của tỉnh, đền có ba tòa Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, tượng Quan Hoàng Mười dát vàng, các cung thờ bố trí theo hệ thống Đạo Mẫu; cách đền 100 m về phía Đông là khu lăng mộ xây kiểu "thượng miếu, hạ mộ", mặt ốp đá hoa cương.

Vào đền, bạn đi qua tam quan, nghi môn, lầu Cô, lầu Cậu rồi lần lượt Hạ điện, Trung điện, Thượng điện, nơi chính cung thờ Quan Hoàng Mười. Từ tháng Tám đến tháng Mười âm lịch, đền có nhiều giá hầu đồng; Cục Di sản văn hóa ghi mỗi năm khoảng 400 đến 500 nhóm về đây thực hành tín ngưỡng, và hát văn giá Hoàng Mười ở Nghệ An được cung văn tấu theo lối dân ca Nghệ Tĩnh.

Lễ hội đền diễn ra ngày 9 và 10 tháng Mười âm lịch, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Chiều mùng 9 có lễ rước sắc phong từ nhà thờ họ Nguyễn làng Xuân Am về đền; sáng mùng 10 là lễ đại tế và tuyên sắc. Năm 2026, lễ hội rơi vào ngày 17 và 18/11 dương lịch.

Mùa lễ hội và những tháng hầu đồng rất đông, đường vào sát quốc lộ nên phải để ý xe khi qua lại. Giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; cổng du lịch tỉnh ghi khách dự lễ hội không mất phí vào cửa, nên hỏi lại khi đến.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động. Hầu đồng là nghi lễ của người thực hành tín ngưỡng, không phải buổi biểu diễn: bạn đứng xem ở ngoài chiếu hầu, không chen vào, hỏi người trong giá trước khi chụp ảnh hay quay phim. Tiền công đức bỏ vào hòm của đền. Chuyện Ông Hoàng Mười hóa thân từ các danh nhân chỉ nên kể ở mức tương truyền.

Đền hợp với người muốn tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và hát văn xứ Nghệ, hoặc muốn xem lễ rước sắc tháng Mười. Nếu bạn muốn một nơi thiên về lịch sử, ít nghi lễ hơn, Đền thờ Hoàng đế Quang Trung trên núi Dũng Quyết ở phường Trường Vinh là lựa chọn khác gần đó.

Từ phường Thành Vinh đi về phía Tây, ấn phẩm du lịch của tỉnh ghi gần 75 km, bạn tới xã Tân Kỳ, nơi đặt cột mốc Km số 0 của đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh. Cột mốc nằm dưới chân núi Dong, ở ngã ba Lạt bên dòng sông Con. Đây là một trong 37 điểm di tích tiêu biểu của Di tích quốc gia đặc biệt Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, xếp hạng năm 2013, nên ấn phẩm của tỉnh gọi nơi này là "Di tích Quốc gia đặc biệt Km0".

Câu chuyện của cột mốc bắt đầu ngày 19/5/1959, khi Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định mở tuyến vận tải quân sự dọc Trường Sơn. Ngày 9/9/1964, Trung đoàn 98 công binh bổ nhát cuốc đầu tiên tại bãi đất hẹp này, rồi dùng một cây gỗ lớn khắc chữ "Km số 0" để đánh dấu điểm xuất phát. Ngày 27/11/1972, Đoàn 559 khởi công tuyến đường cơ giới Đông Trường Sơn từ chính Km0, nối tới Lộc Ninh (Bình Phước), dài khoảng 1.920 km. Ấn phẩm của tỉnh ghi con đường này góp phần làm nên chiến thắng mùa xuân 1975.

Cột mốc bạn thấy hôm nay bằng đá granit, được lắp đặt lần đầu năm 1990, cùng năm nơi này được công nhận di tích quốc gia (27/4/1990). Khu lưu niệm được tôn tạo từ tháng 7/2004 và hoàn thành ngày 19/5/2005, gồm cột mốc, hồ điều hòa, nhà trưng bày và khuôn viên cây xanh. Thường khách đến dâng hương ở cột mốc, xem nhà trưng bày rồi đi tiếp, nên đây là điểm dừng ngắn trên hành trình.

Nói thẳng về hiện trạng: tháng 5/2022, Báo Nghệ An đưa tin sau 17 năm sử dụng, cổng, tường rào, hệ thống thoát nước, nhà vệ sinh ngoài trời đều đã xuống cấp, phần trưng bày trong nhà và ngoài trời còn thiếu. Tháng 11/2022, Báo Văn hóa tả vữa bong từng mảng, chân đế nứt, đá ốp sụt lún, di tích chỉ có ba người trông coi và chưa được bố trí kinh phí tu bổ. Hiện chưa có công bố về việc đã cải tạo xong, nên đừng kỳ vọng một bảo tàng đầy đủ. Giờ mở cửa và vé chưa có công bố chính thức; nếu đi theo đoàn, bạn nên liên hệ chính quyền xã trước.

Theo Báo Nghệ An năm 2023, di tích đón khoảng 15.000 lượt khách mỗi năm. Nơi này đông hơn vào các ngày lễ lớn, khi có các đoàn về dâng hương tưởng niệm.

Km0 là nơi tưởng niệm những người đã mở và giữ con đường: theo VTV, trong 16 năm có khoảng 20.000 cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong hy sinh trên tuyến Trường Sơn. Bạn ăn mặc lịch sự, giữ trật tự khi có đoàn đang làm lễ, không trèo lên bệ cột mốc để chụp ảnh.

Điểm này hợp với cựu chiến binh, học sinh, người đang đi dọc đường Hồ Chí Minh hoặc muốn hiểu vì sao con đường bắt đầu từ Nghệ An. Nếu bạn muốn một khu tưởng niệm thời chống Mỹ rộng hơn, có khu trưng bày truyền thống và hồ cảnh quan, Khu di tích Truông Bồn ở xã Bạch Hà là lựa chọn khác trong tỉnh; ấn phẩm của tỉnh ghi Truông Bồn cách phường Thành Vinh khoảng 40 km.

Khu Văn phòng Vườn quốc gia Pù Mát nằm ở xã Con Cuông, phía Tây phường Thành Vinh. Ấn phẩm của tỉnh ghi hơn 130 km, VnExpress ghi gần 120 km; bạn có thể đi theo quốc lộ 7, quốc lộ 15 hoặc đường Hồ Chí Minh. Đây là cửa ngõ của vườn: nơi đặt trụ sở, bảo tàng, cơ sở cứu hộ động vật và nhà nghỉ, không phải khu rừng sâu.

Vườn quốc gia Pù Mát có vùng lõi hơn 94.800 ha, trải trên ba huyện cũ Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương; ranh giới phía Nam chạy dọc biên giới Việt - Lào, khoảng 70 km giáp tỉnh Bolikhamxay. Theo tiếng Thái, "Pù" là đỉnh núi; đỉnh Pù Mát cao 1.841 m. Vườn khởi đầu từ dự án khu bảo tồn phê duyệt năm 1995, thành lập khu bảo tồn thiên nhiên năm 1997 và thành vườn quốc gia ngày 8/11/2001. Pù Mát là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận năm 2007, và ngày 3/9/2025 được công nhận Vườn di sản ASEAN. Theo vườn, đây là một trong những nơi đầu tiên phát hiện loài sao la.

Tại khu văn phòng, ấn phẩm của tỉnh giới thiệu ba điểm: Bảo tàng thiên nhiên - văn hóa mở của Khu dự trữ sinh quyển, trưng bày cả công cụ sinh hoạt, săn bắn của người Thái; cơ sở cứu hộ động vật hoang dã như khỉ, rùa, tê tê; và vườn thực vật ngoại vi ươm các loại lan. Cơ sở cứu hộ do vườn phối hợp với Trung tâm Bảo tồn động vật hoang dã Việt Nam; sáu tháng đầu năm 2026 đã chăm sóc 108 cá thể và thả về rừng 38 cá thể.

Từ đây, vườn tổ chức đi thác Kèm (cách khoảng 18 km, xã Môn Sơn), các tuyến rừng nguyên sinh, tuyến đập Phà Lài - bản Cò Phạt để tìm hiểu văn hóa người Thái và người Đan Lai. Người Thái sống ở phần lớn các bản quanh vườn; người Đan Lai sống ở ba bản Cò Phạt, Bản Cồn, Bản Búng thuộc xã Môn Sơn.

Khu văn phòng thu phí từ năm 2019, khi đó 10.000 đồng người lớn, 5.000 đồng trẻ em. Giờ mở cửa các nguồn ghi khác nhau, nên gọi lễ tân trước. Vườn có nhà nghỉ, nhưng số phòng mỗi nguồn ghi một khác. Mùa đẹp là tháng 6 đến tháng 8; tháng 9, 10 mưa lớn, có năm vườn phải tạm dừng đón khách ở thác Kèm vì lũ, dù khu văn phòng vẫn mở.

Pù Mát là khu bảo vệ nghiêm ngặt và giáp biên giới. Chỉ đi các tuyến vườn mở cho khách, có người của vườn dẫn khi vào rừng, mang giấy tờ tùy thân. Không mua thịt thú rừng, cây lan rừng hay sản phẩm từ động vật hoang dã.

Hiện vật trong bảo tàng mở là đồ dùng của những cộng đồng đang sống ngay quanh vườn. Nếu vào bản, hãy xin phép trước khi chụp ảnh người và nhà sàn.

Khu văn phòng hợp với gia đình có trẻ nhỏ, học sinh tìm hiểu bảo tồn, người muốn nửa ngày xem bảo tàng và động vật cứu hộ trước khi đi thác Kèm. Nếu muốn vào rừng sâu, hãy đặt tour của vườn; nếu thích sông nước, cụm bản Xiềng - Phà Lài - sông Giăng ở xã Môn Sơn gần đó là lựa chọn khác.

Từ phường Thành Vinh đi theo quốc lộ 1 ra phía Bắc khoảng 75 đến 80 km, bạn tới phường Quỳnh Mai, nơi sông Mai Giang đổ ra cửa biển Lạch Cờn. Đền Cờn nằm ở đây, gồm hai ngôi: đền Cờn Trong trên gò Diệc, nhìn ra sông, và đền Cờn Ngoài cách khoảng 1 km, trên dãy núi Thằn Lằn sát cửa biển. Người xứ Nghệ có câu "nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng", xếp đền Cờn đứng đầu bốn ngôi đền thiêng.

Đền Cờn Trong thờ Tứ vị Thánh nương. Tương truyền đó là bốn người phụ nữ hoàng tộc nhà Nam Tống; khi nhà Tống thua quân Nguyên năm 1279, thi thể họ dạt vào cửa Càn, được dân làng chôn cất và lập miếu thờ. Theo VnExpress dẫn Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1311 vua Trần Anh Tông đi đánh Chiêm Thành, dừng thuyền ở cửa Càn và mộng thấy nữ thần xin giúp; năm 1312 vua cho lập đền. Đền Cờn Ngoài thờ vua Tống Đế Bính và các quan Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu, tương truyền được tách thờ riêng từ thời Lê Thánh Tông.

Đền có từ thời Trần, mở rộng thời Lê, trùng tu nhiều lần thời Nguyễn. Trong kháng chiến chống Mỹ, đền bị tàn phá, chỉ còn một tòa; từ 2011 đến 2015, ba tòa hạ điện, trung điện, thượng điện được phục dựng. Đi qua cổng, bạn gặp nghi môn hai tầng tám mái, nhà ca vũ rồi ba tòa điện. Trước lối vào đền Cờn Trong có cây đa khoảng 500 tuổi được công nhận cây di sản; bên trái khuôn viên là nhà bia với tấm bia dựng năm 1665. VnExpress ghi đền giữ 142 hiện vật, có chuông đồng đúc năm 1752.

Lễ hội đền Cờn diễn ra từ 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch, là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016. Ngư dân làm lễ cầu ngư trên biển, rồi rước kiệu về đền; trên đường, trai làng vừa chạy vừa tung kiệu lên cao, gọi là tục chạy ói, tung kiệu. Năm 2026 lễ hội rơi vào 7-9/3 dương lịch.

Đền rất đông: theo VnExpress, cả cụm đón khoảng 130.000-150.000 lượt khách mỗi năm, riêng dịp Tết, rằm, mùng một mỗi ngày 3.000-4.000 người. Ngày thường, cổng du lịch tỉnh ghi mở cửa 7:00-18:00, không thu phí; thông tin này cập nhật tháng 5/2025, nên hỏi lại. Năm 2017, ban quản lý đền đặt bảng khuyến cáo khách không cho tiền người xin ăn.

Đây là đền thờ đang hoạt động: bạn ăn mặc kín đáo, không chen vào đoàn rước; khi xem tung kiệu, đứng lùi khỏi lối chạy. Các chuyện về Tứ vị Thánh nương, về các vua đến cầu đảo là truyền thuyết, các nguồn kể khác nhau về thân phận bốn vị, nên kể ở mức "tương truyền".

Đền Cờn hợp với người đi lễ đầu năm, người muốn xem một lễ hội vùng biển còn giữ tục rước kiệu. Từ đền Cờn Ngoài trên núi, bạn nhìn được thuyền cá về cửa Lạch Cờn, rồi có thể xuống biển Quỳnh Mai. Nếu muốn một ngôi đền bên sông Lam yên hơn, Đền Quả Sơn ở xã Bạch Ngọc, ngôi "nhì Quả" trong câu ca, là lựa chọn khác.

Khu di tích Kim Liên nằm ở xã Kim Liên, cách phường Thành Vinh khoảng 13 km theo quốc lộ 46. Đây là quê nội và quê ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nơi lưu giữ tài liệu, hiện vật và không gian gắn với thời niên thiếu của Người cùng hai lần Người về thăm quê năm 1957 và 1961. Khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, và tháng 5/2026 được công nhận là Khu du lịch quốc gia.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, khu di tích có hai cụm chính với 14 di tích thành phần. Cụm làng Sen (quê nội) có nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc do dân làng góp quỹ dựng mừng cụ đỗ Phó bảng năm 1901, nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm, nhà thờ họ Nguyễn Sinh, nhà cụ cử Vương Thúc Quý (thầy dạy chữ đầu tiên của Người), giếng Cốc, núi Chung và sân vận động làng Sen. Cụm làng Hoàng Trù (quê ngoại, còn gọi làng Chùa) có ngôi nhà ba gian mái lá nơi cậu bé Nguyễn Sinh Cung chào đời năm 1890, nhà ông ngoại Hoàng Xuân Đường và nhà thờ chi họ Hoàng Xuân dựng năm 1882.

Ngoài hai cụm này còn có mộ bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu của Người, trên lưng chừng núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ, và mộ bà nội Hà Thị Hy. Sách của tỉnh giới thiệu thêm đền Chung Sơn thờ gia tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh, cách khu di tích khoảng 2 km, nơi khách thường dâng hoa, dâng hương.

Các ngôi nhà ở đây là nhà tranh, nhà gỗ được phục dựng trên nền cũ từ năm 1957, bày đồ dùng như bộ phản gỗ, rương đựng lương thực, án thư. Hai cụm và khu mộ nằm cách nhau vài cây số, cần xe để di chuyển; khu vực quy hoạch bảo tồn được duyệt năm 2020 rộng khoảng 279 ha.

Khu di tích không thu phí tham quan. Theo trang chính thức cũ của khu di tích, mùa hè mở 7:00 đến 11:30 và 13:30 đến 17:00, mùa đông mở 7:30 đến 12:00 và 13:30 đến 17:00; trang này đã ngừng hoạt động năm 2026, nên gọi số 0238 3825 107 hỏi lại trước khi đi. Khách đoàn đăng ký ở phòng đón tiếp trước khi vào các cụm.

Mỗi năm khu di tích đón khoảng 1,5 đến 2 triệu lượt khách. Quanh ngày 19/5 có Lễ hội Làng Sen, tổ chức hằng năm ở cấp tỉnh và 5 năm một lần ở cấp quốc gia, nên rất đông đoàn khách; muốn xem kỹ thì tránh dịp này.

Đây là nơi tưởng niệm và có nhà thờ họ, đền thờ đang được gìn giữ. Nội quy yêu cầu ăn mặc lịch sự, không mặc áo sát nách, quần đùi khi vào nơi thờ tự, không hút thuốc, không ngồi, nằm hay sờ vào hiện vật, không hái hoa, viết vẽ lên công trình.

Kim Liên hợp với người muốn hiểu gia đình và tuổi nhỏ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đoàn học sinh, đoàn cơ quan. Khu di tích lưu niệm Phan Bội Châu ở xã Vạn An, cũng thuộc vùng Nam Đàn cũ, là điểm nên ghép cùng; hồ sơ di tích ghi cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc từng đến nhà cụ Phan, và cậu bé Nguyễn Sinh Cung theo cha đến đó.

Đền Chín Gian ở xã Quế Phong, miền Tây Nghệ An, cổng du lịch của tỉnh ghi cách Vinh hơn 170 km về phía Tây. Người Thái gọi đền là Tến Cau Hong, nghĩa là đền chín gian. Đây là nơi thờ chung của chín mường Thái đầu tiên trong vùng, không phải một ngôi đền kiểu người Kinh: toàn bộ đền là một nếp nhà sàn gỗ.

Theo ấn phẩm của tỉnh, đền dựng từ đầu thế kỷ XIV trên Pú Chỏ Nhàng, gọi là Tến Pỏm (đền trên núi), thuộc bản Khoẳng; cuối thế kỷ XVIII đền được chuyển đến Pú Cắm (Núi Vàng) thuộc bản Kim Khê, làm bằng nhà sàn chín gian lợp nứa. Các nguồn khác ghi niên đại và vị trí khác nhau, nên các mốc này nên hiểu là theo lời kể của cộng đồng. Đền thờ Trời (Pọ Phà, có nơi viết Thẻn Phà), con gái Trời (Náng Xỉ Đà) và những người có công lập bản, lập mường: Tạo Ló Ỳ, Cắm Lự, Cắm Lạn.

Con số chín có mặt ở khắp nơi. Chín gian tượng trưng chín mường, mỗi gian một ban thờ; gian giữa của Mường Tôn, mường chủ, thờ Pọ Phà, Náng Xỉ Đà và Tạo Ló Ỳ. Nhà sàn rộng 16,5 m x 8,4 m, được tôn tạo năm 2004, hai đầu hồi có hai cầu thang, mỗi cầu thang chín bậc. Trên ban thờ có ống tre đựng nước và ô vải thổ cẩm: theo quan niệm của người Thái, đó là nước uống và ô che mưa nắng cho các vị thần khi về trời. Dưới sân là chín tượng trâu quỳ và chín vạc lớn.

Đền đông nhất vào lễ hội từ 14 đến 16 tháng Hai âm lịch. Lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Trâu được dắt xuống tắm ở bến sông rồi đưa vào khu hành lễ; ông mo cả làm chủ lễ, đi ba vòng quanh trâu và đọc bài cúng bằng tiếng Thái. Xưa có tục chém trâu, nay nghi thức này chỉ còn tượng trưng. Phần hội có kéo co, bắn nỏ, ném còn, hát đối đáp, cồng chiêng. Năm 2026, lễ chính rơi vào ngày 1-2/4 dương lịch; ngày dương đổi theo từng năm.

Quãng đường từ Vinh lên Quế Phong dài, bạn nên tính kỹ thời gian đi về và hỏi trước giờ các nghi lễ chính. Giờ mở cửa, vé và số liên hệ của nơi quản lý chưa có công bố chính thức. Nếu định đến ngày thường, bạn nên hỏi trước UBND xã Quế Phong, đơn vị tổ chức lễ hội.

Đây là không gian thiêng của người Thái. Phần lễ do ông mo và người trong mường thực hiện; bạn đứng xem ở vị trí ban tổ chức cho phép, không chen vào khu hành lễ, không chạm vào ban thờ, ống tre, ô thờ. Hỏi người trông đền trước khi lên nhà sàn hay chụp ảnh bên trong. Tên các vị thần có nhiều cách phiên âm; khi kể lại, bạn nên giữ đúng mức "theo lời kể".

Đền Chín Gian hợp với người muốn tìm hiểu tín ngưỡng mường của người Thái Nghệ An và sẵn sàng đi đường xa. Nếu chỉ có một ngày từ Vinh, Đền Cờn ở phường Quỳnh Mai cũng có lễ hội là di sản phi vật thể quốc gia nhưng gần hơn nhiều, đi theo quốc lộ 1.

Tòa bảo tàng ở số 07 đường Đào Tấn, phường Thành Vinh, nằm trong khu vực Thành cổ Vinh, là nơi bảo tồn và trưng bày các di sản khảo cổ, lịch sử tiêu biểu của Nghệ An. Bảo tàng ra đời năm 1979 với tên Bảo tàng Nghệ Tĩnh. Từ năm 2025, Bảo tàng Nghệ An và Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh hợp nhất thành Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, với hai tòa ở số 07 và số 10 cùng đường Đào Tấn.

Theo ấn phẩm du lịch của tỉnh, bảo tàng lưu giữ 31.327 tư liệu, hiện vật, từ thời tiền sử, sơ sử qua thời phong kiến đến các cuộc đấu tranh cách mạng. Nhà trưng bày có 3 tầng, rộng khoảng 3.000 m², đề cương trưng bày chia 5 chủ đề, từ thiên nhiên và con người Nghệ An đến giai đoạn đổi mới.

Điểm đáng dừng lâu là nhóm hiện vật đã thành bảo vật quốc gia. Năm 2017, ba hiện vật của bảo tàng được công nhận: dao găm cán tượng hai con rắn ngậm chân voi dài 12,3 cm và muôi đồng gắn tượng voi, cùng tìm thấy ở di chỉ Làng Vạc, và hộp đựng xá lị bằng đồng, vàng tìm thấy khi khai quật Tháp Nhạn ở Nam Đàn năm 1985 - 1986. Ngày 3/2/2026, bộ 5 trống đồng Làng Vạc thuộc văn hóa Đông Sơn tiếp tục được công nhận bảo vật quốc gia; 4 chiếc đang trưng bày, chiếc lớn nhất cao 48,5 cm.

Bạn nên đi theo thứ tự các tầng để thấy mạch từ khảo cổ tới hiện đại, và dành thời gian cho các trống đồng Làng Vạc: trên mặt trống là ngôi sao nhiều cánh với những con chim bay quanh, trên tang trống là hình thuyền chở người. Báo Nghệ An cho biết một số trống bị chọc thủng, đập bẹp từ trước khi chôn theo người chết, dấu vết của tập tục mai táng thời Đông Sơn. Muốn xem dao găm rắn ngậm chân voi hay hộp xá lị, bạn hỏi nhân viên hiện vật nào đang được trưng bày. Bảo tàng còn có không gian trải nghiệm số giới thiệu đất và người xứ Nghệ.

Cần biết trước: từ cuối tháng 12/2024 bảo tàng tạm dừng trưng bày để nâng cấp. Phòng trưng bày chuyên đề tầng 1 mở lại từ 12/5/2025, các tầng còn lại được đưa trở lại theo lộ trình, nên bạn hỏi trước tầng nào đang mở. Giờ mở cửa trên trang chính thức ghi không thống nhất giữa các mục, còn trang giá vé và nội quy vẫn chưa có nội dung, nên gọi hoặc hỏi tại quầy trước.

Lãnh đạo bảo tàng từng cho biết cổ vật khá "dị ứng" với đèn flash, nên tắt đèn flash khi chụp và không chạm vào tủ kính. Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn còn mang ý nghĩa tâm linh với người theo đạo Phật, bạn nên xem với thái độ trân trọng.

Bảo tàng hợp với người thích khảo cổ, văn hóa Đông Sơn và muốn hiểu Nghệ An trong một buổi ở trung tâm Vinh, kể cả ngày mưa. Nếu bạn quan tâm riêng phong trào 1930 - 1931, tòa Nhà trưng bày Xô viết Nghệ Tĩnh ở số 10 Đào Tấn, cùng đơn vị, mới nâng cấp năm 2025, là nơi nên đến.

Đền Cuông nằm lưng chừng núi Mộ Dạ, cạnh quốc lộ 1A ở xã An Châu, vùng Diễn Châu cũ. Từ quốc lộ 1A tại đền rẽ theo đường xuống biển khoảng 5 km là tới bãi biển Cửa Hiền. Đền thờ Thục An Dương Vương, vua nước Âu Lạc. Tên đền, theo ấn phẩm của tỉnh, đến từ chuyện xưa núi Mộ Dạ có rất nhiều chim công, tiếng địa phương gọi là chim cuông; vì vậy đền còn có tên là đền Công.

Đền gắn với truyền thuyết quen thuộc: An Dương Vương mất thành Cổ Loa vì Trọng Thủy, chạy về phương Nam đến Cửa Hiền, chém công chúa Mỵ Châu rồi trầm mình xuống biển. Theo Ban quản lý di tích tỉnh, nhân dân lập đền thờ gần biển, đến thời Hậu Lê thì dời lên núi Mộ Dạ. Năm 1864, thời Tự Đức, đền được trùng tu lớn và được xếp vào "Đông Thành bát cảnh"; năm 1956 dựng thêm Tả vu, Hữu vu; năm 2006 có dự án tu bổ, tôn tạo. Đền được xếp hạng di tích quốc gia từ ngày 21/2/1975.

Từ sân nhìn lên, qua các bậc thang dốc là tam quan tám mái, mặt trước đắp bốn chữ "Quốc tế thượng từ", nghĩa là đền do triều đình chủ tế hạng nhất. Bên trong là ba tòa hạ điện, trung điện, thượng điện xếp hình chữ Tam. Trung điện thờ thần Kim Quy, tướng Cao Lỗ và công chúa Mỵ Châu; thượng điện đặt tượng An Dương Vương. Trước thượng điện có bức cuốn thư đắp nổi ba chữ "Cao phối thiên" (cao sánh với trời), được hai con chim công sải cánh đỡ lấy.

Lễ hội đền Cuông diễn ra giữa tháng Hai âm lịch, lễ chính ngày 14 và 15. Năm 2026 lễ hội kéo dài từ 12 đến 16 tháng Hai (30/3-3/4 dương lịch), với lễ khai quang, lễ yết, đêm 14 rước Vua và Công chúa về đình Xuân Ái, sáng 15 rước tướng Cao Lỗ, rước kiệu về đền và làm lễ đại tế. Phần hội có ca trù, dân ca ví, giặm, bóng chuyền, kéo co, trò chơi dân gian.

Mùa lễ hội rất đông. Kế hoạch lễ hội năm 2026 của xã yêu cầu ban quản lý nhắc khách cảnh giác mất cắp, kiểm soát giá giữ xe của các hộ dân và xử lý tình trạng người xin ăn quanh đền. Giờ mở cửa và vé ngày thường chưa có công bố chính thức. Từ ngày 1/7/2025, UBND xã An Châu trực tiếp quản lý di tích.

Đền là nơi thờ tự: bạn ăn mặc kín đáo, không chen vào đoàn rước, không đứng chắn lối kiệu. Chuyện nỏ thần, Mỵ Châu, Trọng Thủy là truyền thuyết; khi kể lại nên giữ ở mức "tương truyền". Quanh khu thắp hương, đốt vàng mã hay đông người, trông kỹ trẻ nhỏ.

Đền Cuông hợp với người muốn ghép một buổi lễ với chuyến tắm biển Cửa Hiền hay Diễn Châu, hoặc người thích kiến trúc đền thời Nguyễn có đắp nổi. Nếu bạn muốn một ngôi đền lớn ven biển với lễ hội là di sản phi vật thể quốc gia, Đền Cờn ở phường Quỳnh Mai, xa hơn về phía Bắc theo quốc lộ 1, là lựa chọn khác.

Từ phường Thành Vinh đi khoảng 30 km về phía Tây theo quốc lộ 46, bạn tới dãy núi Đại Huệ ở xã Đại Huệ; chùa Đại Tuệ nằm trên đỉnh Thăng Thiên của dãy núi, ở độ cao khoảng 450 m (VnExpress ghi 500 m). Chùa thờ Phật Bà Đại Tuệ, còn gọi Phật Mẫu Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa, tức trí tuệ lớn của Đức Phật. Ấn phẩm du lịch của tỉnh giới thiệu đây là ngôi chùa duy nhất trong nước thờ Phật Bà Đại Tuệ.

Lịch sử chùa phần lớn là truyền thuyết. Tương truyền chùa có từ thời Mai Hắc Đế, được nhà Hồ dựng lại để thờ Phật Bà Đại Tuệ, người được tin là đã phù hộ nhà Hồ xây thành trên núi chống quân Minh. Tương truyền năm 1789, trên đường ra Bắc đánh quân Thanh, vua Quang Trung dừng chân ở đây và được nhà sư chỉ đường tắt ra Thăng Long, sau đó cắt 20 mẫu ruộng cho chùa. Đến năm 2009, chùa cũ chỉ còn là phế tích với vài bức tường gạch.

Ngôi chùa bạn thấy hôm nay được khởi công xây lại năm 2011, hoàn thành các hạng mục chính sau khoảng 4 năm, trên khuôn viên khoảng 6.000 m². Chùa trải từ chân lên đỉnh núi theo bốn cấp: chùa Trình, chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng. Trên cùng là bảo tháp Đại Tuệ 9 tầng, cao 32 m. Ngoài Phật, chùa còn thờ các vị vua Hùng, Mai Hắc Đế, Hồ Quý Ly, Quang Trung, Cảnh Thịnh và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngày 19/2/2016, Hội Kỷ lục gia Việt Nam xác lập cho chùa 4 kỷ lục Việt Nam: chùa trên núi có hồ nhân tạo lớn nhất (hồ Tiên rộng 350 m²), nhiều tượng hồng ngọc nhất, nhiều tượng gỗ dâu nguyên khối nhất (32 pho), nhiều câu đối thư pháp thuần Việt nhất. Đây là danh hiệu do hội này trao, không phải xếp hạng di tích của Nhà nước. Bên đường lên tháp có ngôi mộ đá mà người dân cho là mộ vua Cảnh Thịnh.

Đầu xuân hằng năm, chùa tổ chức Lễ khai bút, người đi lễ xin chữ cầu may cho việc học. Đây cũng là dịp chùa rất đông: năm 2017 ô tô xếp hàng khoảng 5 km trên đường núi, đầu năm 2026 có lúc ùn ứ ở lối lên vì ô tô đỗ chắn đường. Nếu đi dịp này, bạn nên đi sớm và đỗ xe đúng nơi quy định.

Chùa là nơi thờ tự đang hoạt động: bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong điện, không leo lên tượng đá hay bệ thờ để chụp ảnh. Lễ khai bút là nghi thức của nhà chùa, năm 2016 do đại diện Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam tiến hành; khách dự ở vị trí người xem và xin chữ theo hướng dẫn của ban tổ chức.

Đại Tuệ hợp với người muốn một nửa ngày lên núi, vừa lễ chùa vừa nhìn xuống đồng bằng Nam Đàn và dòng Lam. Nếu bạn về Nam Đàn chủ yếu vì lịch sử, Khu di tích Kim Liên ở xã Kim Liên là điểm chính; khu mộ bà Hoàng Thị Loan cũng nằm trên dãy Đại Huệ.

Đền Đức Hoàng ở xã Giai Lạc, vùng Yên Thành cũ, Dân trí ghi cách Vinh khoảng 60 km về phía Bắc. Đền dựng trên gò đất giữa một rừng lim, phía trước là hồ Diệu Ốc, người địa phương còn gọi là bàu Ác. Cảnh đền và hồ từng được xếp vào "Đông Thành bát cảnh", tám cảnh đẹp của huyện Đông Thành xưa.

Ban đầu đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ thờ thần Rắn, Hoàng Long chi thần. Dân gian có câu "Ông Cụt bàu Canh, ông Lành bàu Ác": tương truyền một đôi vợ chồng hiếm muộn sinh ra hai con rắn; người cha lỡ cuốc đứt đuôi một con, con rắn cụt bỏ đi bàu Canh, con rắn lành ở lại bàu Ác và được dân làng Diệu Ốc tôn làm thành hoàng. Về sau đền phối thờ Sát Hải Đại vương Hoàng Tá Thốn, vị tướng thủy binh thời Trần gắn với trận Bạch Đằng năm 1288, cùng Liễu Hạnh công chúa, Bạch Y công chúa và Đức Thánh Trần. Khi giới thiệu các vị thần của đền, ấn phẩm du lịch của tỉnh chỉ nêu tên Hoàng Tá Thốn.

Về niên đại, ấn phẩm của tỉnh ghi đền xây năm 1505. Các nguồn của Ban quản lý di tích tỉnh và cổng thông tin huyện Yên Thành cũ ghi đền có từ thời Trần, năm 1505 là lần trùng tu, xây thượng điện bằng gỗ lim; trung điện dựng năm 1882, hạ điện năm 1936. Ba tòa xếp theo hình chữ Tam. Hạ điện có gian giữa xây chồng diêm kiểu vọng lâu, mái ngói âm dương. Trung điện chia ba cung: bên phải thờ Liễu Hạnh công chúa, giữa thờ các vị thần hợp tự, bên trái thờ Đức Thánh Trần. Thượng điện đặt bài vị thần Rắn và thờ Hoàng Tá Thốn. Đền là di tích quốc gia từ năm 1998.

Lễ hội đền diễn ra cuối tháng Giêng sang mùng 1 tháng Hai âm lịch, có lễ khai quang, yết cáo, rước kiệu quanh đầm sen trước đền, tế thần, cùng trò chơi dân gian. Năm 2026, lễ hội rơi vào 16-19/3 dương lịch. Ngoài dịp này, chưa có công bố về giờ mở cửa, vé hay người trực đón khách, nên bạn hỏi trước UBND xã Giai Lạc nếu đi theo đoàn.

Dễ nhầm nhất là tên: Nghệ An có một đền Đức Hoàng khác ở vùng Đô Lương cũ, thờ vua Lê Trang Tông, bên quốc lộ 7. Khi tìm đường hay xem thông tin trên mạng, hãy kiểm tra đó là đền ở Yên Thành cũ, ven hồ Diệu Ốc.

Đền là nơi thờ tự của làng: bạn ăn mặc kín đáo, không chen vào đoàn rước, không bẻ cây lim hay hái sen ở đầm. Chuyện thần Rắn, chuyện Bạch Y công chúa là truyền thuyết, nên kể ở mức "tương truyền".

Đức Hoàng hợp với người thích một ngôi đền làng nhỏ, có kiến trúc gỗ nhiều lớp niên đại và khung cảnh rừng lim, hồ sen. Nếu bạn muốn một nơi vừa có đền vừa có chùa, lễ hội lớn hơn, Đền - Chùa Gám ở xã Quan Thành gần đó cũng thờ Hoàng Tá Thốn.

Theo quốc lộ 7 lên miền Tây Nghệ An, Bản Nưa là một bản người Thái thuộc xã Con Cuông, nằm sát suối nước Mọc. Ấn phẩm du lịch của tỉnh ghi bản cách phường Thành Vinh hơn 130 km về phía Tây, có thể đến bằng quốc lộ 7, quốc lộ 15 hoặc đường Hồ Chí Minh; cổng du lịch Nghệ An ghi suối Mọc cách trung tâm tỉnh khoảng 114 km. Đây là một trong những bản đầu tiên ở miền Tây xứ Nghệ đón khách ngủ lại nhà dân.

Năm 2011, ba homestay đầu tiên của bản được dự án của JICA (Nhật Bản) hỗ trợ xây dựng. Năm 2017, UBND tỉnh công nhận Bản Nưa là điểm du lịch. Số nhà nhận khách thay đổi theo từng thời điểm: cổng thông tin tỉnh năm 2019 ghi 5 hộ, Báo Nghệ An đầu năm 2025 ghi 4 homestay.

Homestay ở đây chính là nhà sàn gia đình đang ở, nhiều nhà truyền qua các đời. Bữa ăn dọn dưới gầm sàn, khách ngủ trên sàn, mỗi người được phát đệm, chiếu, màn, chăn. Món ăn chủ yếu nướng, hấp, luộc: thịt lợn nướng xiên lá chanh, gà bóp sả tẩm tiêu rừng nướng, cá gói lá dong, xôi tím, canh ột, kèm rượu cẩm hoặc rượu trắng nhà nấu.

Ban ngày bạn có thể ngồi xem phụ nữ trong bản dệt thổ cẩm, đan mây tre, nhuộm sợi bằng lá cây trồng trong vườn, hoặc đi xe bò quanh cánh đồng. Theo mùa có gặt lúa, hái cam; buổi tối, câu lạc bộ dân ca Thái của bản có thể hát khắp, lăm, thổi khèn bè, pí khi khách có nhu cầu; Báo Nghệ An còn kể các đêm rượu cần, nhảy sạp. Suối Mọc cạnh bản có nước mát vào mùa hè, ấm hơn vào mùa đông.

Cần biết trước: Bản Nưa nhỏ, chỉ vài nhà nhận khách, nên đi đông người hay vào dịp lễ thì phải hẹn trước. Văn nghệ, xe bò là dịch vụ phục vụ theo yêu cầu, không diễn ra sẵn mỗi ngày. Giá phòng, giá bữa ăn và giá trải nghiệm chưa có công bố chính thức, bạn hỏi thẳng chủ nhà khi đặt.

Miền Tây Nghệ An hay có lũ quét, sạt lở vào mùa mưa bão. Khi mưa lớn, đừng tắm suối Mọc hay xuống sông, suối quanh vùng, và nên theo dõi tin thời tiết trước khi lên đường.

Ngủ homestay là ngủ trong nhà của một gia đình Thái, không phải khách sạn. Bạn hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh người trong nhà hay người đang dệt, không tự ý vào buồng riêng của gia đình. Đồ thổ cẩm, mây tre nên mua ngay tại nhà người làm để tiền đến tận tay họ.

Bản Nưa hợp với người muốn một hai đêm ở nhà sàn, ăn cơm Thái và xem nghề dệt, đan ngay trong nhà dân. Nếu bạn muốn thêm sông nước như đi thuyền, chèo kayak, bản Xiềng bên đập Phà Lài ở xã Môn Sơn gần đó hợp hơn; hai bản cùng nằm trên đường từ quốc lộ 7 vào vùng Môn Sơn, nơi có thác Kèm của Vườn quốc gia Pù Mát.

Đình Hoành Sơn nằm ở làng Hoành Sơn, xã Thiên Nhẫn, trên bờ hữu ngạn sông Lam. Ấn phẩm của tỉnh ghi đình cách phường Thành Vinh 20 km; Cục Di sản văn hóa ghi cách Vinh khoảng 35 km về phía Tây Nam. Người làng quen gọi là đình Làng Ngang, theo tên Nôm của làng là rú Ngang. Đình quay hướng Đông Bắc, nhìn ra sông, phía sau có núi.

Đình được dựng vào năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 23. Ấn phẩm của tỉnh quy ra năm 1762; Cục Di sản văn hóa và Ban quản lý di tích tỉnh ghi năm 1763, vì tháng Chạp năm Nhâm Ngọ đã sang đầu năm 1763 dương lịch. Người khởi xướng là Đặng Thạc, đỗ Hương cống thời vua Lê Hiển Tông, vận động dân làng quyên góp và hiến đất vườn cho đình. Tương truyền "thợ mộc nhà trời" dựng xong đình trong một đêm; Cục Di sản văn hóa coi đó là cách dân gian tôn vinh tay nghề của thợ xứ Nghệ.

Đình thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái Tổ, Tri châu Nghệ An thời Lý, làm Thành hoàng làng; hậu cung phối thờ Tứ vị Thánh nương và các vị Phật rước từ chùa Ngang về. Đình là di tích quốc gia từ năm 1984, di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2017.

Giá trị chính nằm ở bộ khung gỗ lim của tòa Đại đình: 7 gian, 32 cột tròn, trong đó 12 cột cái cao 5,75 m, đường kính 0,45 m. Trên vì kèo, xà, kẻ là các mảng chạm bong kênh, chạm lộng dày đặc: rồng, phượng, hổ phù, con nai quay đầu, và cả cảnh đi cày, bắt cá, thổi cơm, quan Nghè vinh quy. Bạn nên đứng giữa gian, ngước lên các vì nóc, rồi đi dọc hai gian hồi để xem các vì nách. Hậu cung không chạm trổ. Đình còn giữ 10 pho tượng cổ, trong đó có bộ tượng Tam thế.

Từ tháng 3/2024 đến tháng 8/2025, đình được tu bổ với vốn 24 tỷ đồng: 4 cột hư nặng được thay mới, phần lớn cột khác được cắt, chắp; đình đã có đèn chiếu sáng và thiết bị báo cháy. Vì vậy nhiều chi tiết bạn thấy hôm nay mới sơn sửa, không còn lớp gỗ cũ nguyên trạng.

Cổng du lịch Nam Đàn ghi đình mở cửa 7:00-18:00, không thu phí; thông tin này đăng trước đợt tu bổ, nên hỏi lại. Làng nằm ở vùng mà báo Công an Nghệ An gọi là "rốn lũ", mùa mưa lũ nước từng ngập nền đình; đi vào mùa mưa lũ nên xem dự báo.

Đình vẫn là nơi thờ Thành hoàng của làng. Bạn ăn mặc gọn gàng, không trèo lên bệ, không chạm tay vào các mảng chạm và tượng.

Đình hợp với người thích kiến trúc gỗ và điêu khắc dân gian thế kỷ XVIII, có thể xem trong khoảng hai giờ. Nếu muốn tìm hiểu Lý Nhật Quang qua lễ hội và nơi đặt mộ, Đền Quả Sơn ở xã Bạch Ngọc là lựa chọn khác, nhưng xa Vinh hơn, hơn 70 km.

Từ phường Thành Vinh đi theo quốc lộ 46 rồi đường 15 lên phía Tây Bắc hơn 70 km, bạn tới xã Bạch Ngọc, vùng Đô Lương cũ. Đền Quả Sơn nằm dưới chân núi Quả, thuộc làng Miếu Đường, trước mặt là sông Lam. Người xứ Nghệ có câu "nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng"; chữ "Quả" trong câu ấy chỉ ngôi đền này.

Đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái Tổ. Theo Ban quản lý di tích tỉnh, năm 1039 ông được cử vào Nghệ An trông coi việc thuế, năm 1041 làm Tri châu, đóng lỵ sở ở Bạch Đường, năm 1044 được phong Uy Minh Vương. Ông mất ngày 17 tháng Chạp năm Đinh Dậu (1057), an táng ở núi Quả; triều đình cho lập đền ngay trên lỵ sở cũ, cạnh khu mộ. Hai nhà tả vu, hữu vu thờ Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương, hai người em cùng cha khác mẹ từng phò tá ông.

Đầu thế kỷ XX, đền là một quần thể bảy tòa. Chiến tranh phá hủy gần hết; theo cổng thông tin xã Bạch Ngọc, năm 1952 đền bị thực dân Pháp ném bom, dân làng cất giữ được di tượng và đồ tế khí. Khoảng những năm 1990, đền được phục dựng gồm Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, tả vu, hữu vu. Bên trái đền là phần mộ Lý Nhật Quang, có nhà bia, nhà ngựa. Di tượng ông bằng gỗ sơn son thiếp vàng, to bằng người thật, đặt trong cung cấm; cổng du lịch tỉnh ghi chỉ đến ngày lễ trọng mới được chiêm bái.

Lễ hội đền Quả Sơn diễn ra ngày 19 và 20 tháng Giêng âm lịch, là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2018. Sáng 20 tháng Giêng, di tượng được rước cả đường bộ lẫn đường thủy ngược sông Lam lên chùa Bà Bụt (Tiên Tích tự) làm lễ tạ ơn, chiều rước về. Trước đoàn rước có lễ "lộn quân": đội chính binh duyệt binh, đi vòng thuận rồi vòng nghịch quanh sân đền, sáu thuyền rồng chèo vòng quanh thuyền kiệu giữa sông. Năm 2026, xã tổ chức từ 16 đến 20 tháng Giêng (4-8/3 dương lịch), có đua thuyền, kéo co, bóng chuyền.

Giờ mở cửa, giá vé và số liên hệ của ban quản lý chưa có công bố chính thức; nên hỏi người trông đền. Từ Vinh lên đền hơn 70 km mỗi chiều.

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động. Khi xem rước, bạn đứng hai bên đường, không chen vào đội hình quân bộ đang "lộn quân" và không cản đường kiệu. Chuyện Phật Bà Quan Âm giúp Lý Nhật Quang đánh giặc là truyền thuyết, nên kể ở mức "tương truyền".

Đền hợp với người muốn hiểu vì sao Lý Nhật Quang được thờ ở khắp xứ Nghệ, và muốn xem một lễ rước thủy trên sông Lam. Nếu không đi xa được, Đình Hoành Sơn ở xã Thiên Nhẫn cũng thờ Uy Minh Vương, gần Vinh hơn và thiên về kiến trúc gỗ.

Rú Gám, còn gọi núi Phượng Sơn, cao 269 m theo Báo Nghệ An, nằm ở xã Quan Thành, vùng Yên Thành cũ của Nghệ An. Trên núi có hai nơi thờ tự nằm cạnh nhau: đền Gám thờ các vị thần của làng và chùa Gám, tên chữ Chí Linh tự, một ngôi chùa theo thiền phái Trúc Lâm. Ấn phẩm du lịch của tỉnh gọi chung là Đền - Chùa Gám, nằm trong quần thể khu du lịch tâm linh sinh thái rú Gám.

Theo ấn phẩm của tỉnh, đền Gám có từ thời Trần, thờ các vị thần được tin là bảo quốc hộ dân, đem lại mưa thuận gió hòa: Cao Sơn, Cao Các, Sát Hải Đại vương Hoàng Tá Thốn, Lý Nhật Quang, Tứ vị Thánh nương và Lý Thiên Cương. Về chùa, chính ấn phẩm nói thẳng rằng chưa có sử liệu ghi rõ chùa có từ khi nào, xây ra sao; chỉ biết địa chí Nghệ An và Yên Thành qua các thời đều nhắc tên chùa. Cổng du lịch của tỉnh kể tên Gám có thể đến từ làng Kẻ Gám, hoặc từ cây Gắm có quả ăn thay lương thực những năm đói; đây là truyền thuyết.

Theo cổng du lịch Nghệ An, khoảng những năm 1940 chùa bị phá, một phần để tiêu thổ kháng chiến, một phần phục vụ các công trình như trạm y tế, trường học, trụ sở. Chùa hôm nay là công trình dựng lại, có sư theo thiền phái Trúc Lâm về trụ trì. Năm 2007, đền chùa Gám được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Ngày 4/4/2015, dưới chân rú Gám đặt đá xây Thiền viện Trúc Lâm Yên Thành; cổng thông tin huyện Yên Thành cũ (11/2024) ghi thiền viện đã có chùa Một Cột, nhà tổ, chính điện, khách đường.

Lễ hội đền chùa rú Gám diễn ra giữa tháng Hai âm lịch, năm 2026 từ 31/3 đến 2/4 dương lịch (13-15 tháng Hai). Phần lễ có rước thần, phần hội có đẩy gậy, đập niêu, bóng chuyền, võ thuật. Ngày thường, cổng du lịch Nghệ An ghi mở cửa 7:00-18:00, không thu phí, tham quan khoảng 120 phút; thông tin này cập nhật tháng 5/2025, nên hỏi lại trước khi đi.

Nơi này đông vào mùa lễ hội; ngày thường chưa có công bố về lượng khách. Nếu đi theo đoàn lớn, bạn nên liên hệ nhà chùa hoặc UBND xã Quan Thành trước.

Đây là chùa đang có sư tu tập và là đền làng đang được thờ cúng: bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chính điện và khu thiền viện, không chen vào đoàn rước. Những câu chuyện về tên núi, tên làng hãy kể ở mức truyền thuyết.

Rú Gám hợp với người muốn nửa ngày vừa lễ chùa theo thiền phái Trúc Lâm vừa thăm một đền làng cổ ở Yên Thành. Cách đó không xa, Đền Đức Hoàng ở xã Giai Lạc cũng thờ Sát Hải Đại vương Hoàng Tá Thốn, nằm giữa rừng lim ven hồ Diệu Ốc, hợp với ai thích một ngôi đền nhỏ, yên tĩnh hơn.

Khu di tích lưu niệm Phan Bội Châu ở xã Vạn An, cách phường Thành Vinh khoảng 20 km về phía tây theo quốc lộ 46. Đây là quê của nhà yêu nước Phan Bội Châu (1867 - 1940), người lập Duy Tân hội năm 1904 và khởi xướng phong trào Đông Du 1905 - 1909 đưa thanh niên sang Nhật học. Di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2016.

Di tích có hai địa điểm cách nhau khoảng 1,5 km. Quê ngoại ở làng Sa Nam, thị trấn Nam Đàn cũ, là nơi cụ Phan chào đời và là điểm chính để tham quan. Quê nội ở xã Xuân Hòa cũ là một khuôn viên nhỏ khoảng 754 m² với cổng, sân vườn và nhà bia tưởng niệm, nằm ngoài đê Tả Lam, nhìn sang dãy Đại Huệ.

Ở quê ngoại, khu lưu niệm có hai ngôi nhà tranh ba gian hai hồi, mái tranh, nền đất nện, xếp thành hình chữ L, giữa hai nhà có máng nước bằng gỗ. Theo hồ sơ di tích, nhà trên dựng năm 1860, năm cha mẹ cụ Phan thành thân. Trong nhà bày giá sách, khung cửi, cối xay tre, những đồ vật từng đi vào thơ ca. Lối vào nhà là con đường nhỏ giữa hàng chè mạn hảo và hàng cau.

Khu tưởng niệm gồm nhà tưởng niệm, tượng đồng Phan Bội Châu và nhà trưng bày xây năm 1997. Di tích đang giữ 134 tài liệu, hiện vật, trong đó 51 cổ vật. Hồ sơ di tích ghi cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, từng đến nhà cụ Phan, và cậu bé Nguyễn Sinh Cung theo cha đến đây nghe các bậc cha chú bàn việc nước.

Khu di tích không lớn, khuôn viên quê ngoại chưa đến nửa héc-ta. Theo Báo Nghệ An, sau đợt tôn tạo mỗi tháng có nhiều đoàn khách, đông nhất là học sinh đến dâng hương, học ngoại khóa. Giờ mở cửa và vé chưa có công bố thống nhất của đơn vị quản lý; cổng du lịch của tỉnh ghi mở 7:00 đến 18:00 và không thu phí, nên gọi Ban quản lý di tích tỉnh ở số 0238 3580 064 để hỏi lại.

Mỗi năm có hai kỳ lễ lớn: giỗ cụ Phan ngày 29/9 âm lịch và lễ kỷ niệm ngày sinh 26/12 dương lịch. Những ngày Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, mùng một và rằm hằng tháng, người dân quanh vùng đến dâng hương đông. Đây là nơi tưởng niệm: ăn mặc chỉnh tề, nói nhỏ, không ngồi lên thềm nhà hay chạm vào đồ vật trong nhà tranh.

Điểm này hợp với người đọc thơ văn, lịch sử phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, và các đoàn học sinh. Nhà lưu niệm cụ Phan ở dốc Bến Ngự, Huế, nơi cụ sống những năm cuối đời, là một di tích khác, đừng nhầm. Nếu đi trong ngày, bạn có thể ghép với Khu di tích Kim Liên, cũng nằm trên vùng Nam Đàn cũ.

Truông Bồn nằm ở xã Bạch Hà, cách phường Thành Vinh khoảng 40 km về phía tây theo quốc lộ 46 và quốc lộ 15A. Truông Bồn là quãng đèo dốc dài khoảng 5 km trên dãy Thung Nưa, thuộc đường 15A. Trong những năm 1965 - 1968, đây là trọng điểm giao thông mà máy bay Mỹ đánh phá liên tục để cắt tuyến chi viện vào Nam. Di tích được công nhận di tích lịch sử quốc gia năm 1996.

Theo Ban quản lý khu di tích, có 1.240 cán bộ, chiến sĩ bộ đội, dân quân, thanh niên xung phong, công nhân giao thông hy sinh trên tuyến này. Câu chuyện được nhắc nhiều nhất là sáng 31/10/1968, chỉ ít giờ trước khi Mỹ hạn chế ném bom miền Bắc: một loạt bom đánh trúng đội hình Tiểu đội 2, Đại đội thanh niên xung phong 317 đang san lấp hố bom. 13 chiến sĩ, 11 nữ và 2 nam, hy sinh; nữ tiểu đội trưởng Trần Thị Thông là người duy nhất sống sót. Năm 2008, tập thể 14 chiến sĩ được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Khu di tích hiện nay được xây dựng lại từ năm 2012 đến tháng 8/2015 trên diện tích khoảng 22 ha, gồm 21 hạng mục chính. Bạn đi qua quảng trường, tháp chuông và đài tưởng niệm có tượng thanh niên xung phong, phía sau là phù điêu cảnh lao động, chiến đấu. Khu mộ chung của 13 liệt sĩ có nhà che mộ, phía sau là nhà tưởng niệm 1.240 anh hùng, liệt sĩ. Những hố bom cũ được giữ lại, vỏ bom gắn trên các bờ tường.

Nhà trưng bày truyền thống giữ hơn 300 hiện vật: thư từ, kỷ vật, cuốc xẻng của các liệt sĩ, đồ dùng của thanh niên xung phong và công nhân giao thông. Ảnh chân dung 14 chiến sĩ Tiểu đội 2 đặt ở lối vào.

Cổng du lịch của tỉnh ghi khu di tích mở từ 7:00 đến 18:00 và không thu phí; Ban quản lý nhận đăng ký thăm viếng qua website truongbon.vn. Dịp kỷ niệm 31/10 hằng năm (lễ cấp tỉnh thường vào tối 29/10) và dịp 27/7 rất đông đoàn khách đến dâng hương. Khu di tích ở vùng đồi xa trung tâm, nên đi bằng xe riêng hoặc xe đoàn.

Đây là mộ chung và nơi tưởng niệm liệt sĩ. Ăn mặc chỉnh tề, nói nhỏ, không leo lên mộ, không ngồi trên bờ hố bom hay tường có gắn vỏ bom, không chụp ảnh vui đùa ở khu mộ.

Truông Bồn hợp với các đoàn thanh niên, học sinh, cựu thanh niên xung phong và người muốn hiểu tuyến vận tải thời chiến ở Nghệ An. Nếu đi tiếp theo đường 15A lên phía bắc, bạn có thể ghé Cột mốc Km số 0 đường Hồ Chí Minh ở xã Tân Kỳ, nơi Ban quản lý di tích nhắc tới như điểm xuất phát của các ngả đường chi viện.

Biển Quỳnh là tên chung cho chuỗi bãi biển ở phía Bắc Nghệ An, cách Vinh khoảng 70 km. Tờ gấp của tỉnh ghi dải biển dài 19,5 km; VnExpress tính khoảng 20 km gồm 7 bãi liền nhau, từ Bắc xuống Nam: Quỳnh Phương, Quỳnh Liên, Quỳnh Bảng, Quỳnh Lương, Quỳnh Minh, Quỳnh Nghĩa, Tiến Thủy. Tên bãi vẫn gọi theo xã cũ; nay chúng nằm trên phường Quỳnh Mai, xã Quỳnh Anh và xã Quỳnh Phú.

Tờ gấp "Biển Nghệ An" tả đây là nơi núi, biển, sông và lạch gặp nhau, bãi cát mịn, rừng phi lao. Mỗi bãi một vẻ: Tiến Thủy như một hồ lớn giữa đồi thông, Quỳnh Bảng có bãi đá, Quỳnh Lương gắn với đền Quy Lĩnh, Quỳnh Nghĩa mặt nước phẳng lặng. Quỳnh Bảng là khu đông vui nhất, có quảng trường đi bộ, khu vui chơi trẻ em và nhiều nhà hàng, tối cuối tuần rất đông người.

Ở đầu phía Nam là núi Rồng, xã Quỳnh Phú. Dưới chân núi có hang Mắt Rồng, người địa phương còn gọi là hang Dơi, hang Xương hay Vũng Trời. Hang có hai cửa hướng ra biển, nhìn từ trong ra như đôi mắt; cái tên Mắt Rồng do mấy nhiếp ảnh gia đặt gần đây. Hang lộ thiên, từ đỉnh xuống nền khoảng 40 m, bên trong có bãi cát và nhiều ngách. Hang chỉ lộ ra khi thủy triều rút; triều lên, cửa hang bị nước bịt kín. Khách thường theo thuyền đánh cá của ngư dân men theo vách núi để vào.

Núi Rồng còn có hai trụ đá Hòn Ông, Hòn Bà và hòn đá nắp ở cuối bãi Quỳnh Nghĩa gắn với truyện "giấu vàng". Tháng 3 đến tháng 5 sim nở tím trên núi. Cách hang Mắt Rồng khoảng 4 km là hang Mũi Trâu dưới chân núi Mành Sơn, bên cửa Lạch Quèn, thuộc bãi Tiến Thủy.

Biển Quỳnh chưa phát triển du lịch mạnh: dịch vụ cơ bản, khách sạn từ 3 sao trở xuống, đường nối từ trục ven biển vào vài điểm còn nhỏ hẹp. VnExpress ghi du khách than phiền nhiều rác ở đoạn Quỳnh Bảng, Quỳnh Liên; bãi thỉnh thoảng có sứa gây ngứa; dịp lễ, Tết đông khách.

Chưa có công bố chính thức về cứu hộ thường trực ở các bãi. Đừng bơi xa, không tắm khi sóng to, sau mưa lớn, lúc sáng sớm hay chạng vạng. Chỉ vào hang Mắt Rồng lúc triều rút, đi cùng người lái thuyền địa phương và hỏi họ giờ nước lên; không ở lại trong hang khi triều bắt đầu dâng.

Đền Quy Lĩnh và các hòn đá có truyện kể là nơi người dân gửi niềm tin, nên giữ ý khi đến gần.

Biển Quỳnh hợp với gia đình muốn tắm biển vài ngày với giá phòng bình dân, và người thích hang đá, núi ven biển. Nếu cần bãi có cứu hộ công bố rõ và nhiều lựa chọn chỗ ở, hãy chọn Cửa Lò.

Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Hồng Phong nằm ở xã Hưng Nguyên Nam, trong xóm Hồng Phong của xã Hưng Thông cũ, cách trung tâm Vinh cũ khoảng 10 km về phía tây nam. Đây là quê của Lê Hồng Phong (1902 - 1942), Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương giai đoạn 1935 - 1936, và là di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1990.

Lê Hồng Phong tên thật là Lê Huy Doãn, sinh ngày 6/9/1902 tại làng Thông Lãng. Năm 1924 ông ra nước ngoài, học trường quân sự Hoàng Phố, trường đào tạo phi công quân sự ở Liên Xô và Đại học Phương Đông. Ông bị bắt năm 1939, rồi lần thứ hai đầu năm 1940, bị đày ra Côn Đảo và mất ngày 6/9/1942 tại xà lim số 5, banh II nhà tù Côn Đảo. Vợ ông là nữ chiến sĩ cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai.

Khu lưu niệm rộng 31.229 m². Hai ngôi nhà tranh của gia đình được phục hồi năm 1988; đợt tu bổ, tôn tạo lớn làm từ năm 2009 đến năm 2012. Khu di tích gốc có ngôi nhà tranh nơi ông sinh ra, nhà thờ Phụ mẫu từ đường thờ cha, mẹ, vợ và ông, cùng Lạc Thiện Đàn, nơi thờ Mẫu, cũng là nơi ông và các đồng chí được truyền bá tư tưởng yêu nước. Khu tưởng niệm có nhà tưởng niệm, nhà trưng bày và nhà đón tiếp.

Trong nhà trưng bày có chiếc áo ông thường mặc khi hoạt động, bộ đồ tráp nghề cắt tóc, mô hình máy bay, ống nhòm, cảnh tái hiện việc ông bị tra tấn ở Côn Đảo và hơn 100 bức ảnh về cuộc đời ông. Trung bình mỗi năm khu lưu niệm đón gần 15.000 lượt khách, phần lớn là các đoàn học sinh, đoàn thanh niên đến học tập, kết nạp Đảng, Đoàn.

Khu lưu niệm nằm giữa làng quê, bạn cần xe riêng để đến. Giờ mở cửa và vé chưa có công bố riêng của đơn vị quản lý; cổng du lịch của tỉnh ghi mở 7:00 đến 18:00 và không thu phí. Muốn đi đoàn hoặc hỏi thuyết minh, gọi Ban quản lý di tích tỉnh ở số 0238 3580 064.

Ngày giỗ của ông tính theo âm lịch, 26/7, và ngày sinh 6/9 dương lịch đều có lễ dâng hoa, dâng hương, đông đại biểu và người dân. Nhà thờ Phụ mẫu từ đường và Lạc Thiện Đàn là nơi thờ tự của gia đình và làng: ăn mặc kín đáo, không đùa nghịch hay chụp ảnh tạo dáng trước ban thờ, hỏi nhân viên trước khi vào các gian thờ.

Khu lưu niệm hợp với người tìm hiểu lịch sử Đảng Cộng sản Đông Dương những năm 1930 và các đoàn học tập truyền thống. Nếu muốn một điểm ngay trong trung tâm tỉnh, Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai ở số 52 đường Quang Trung, phường Thành Vinh, gắn với người bạn đời của ông, là lựa chọn gần hơn.

Rẽ khỏi quốc lộ 7 vào vùng Môn Sơn ở miền Tây Nghệ An, bạn gặp bản Xiềng, một bản người Thái nằm cạnh đập Phà Lài trên sông Giăng. Tỉnh gọi cụm này là điểm du lịch cộng đồng, sinh thái Bản Xiềng - Pha Lài - Sông Giăng, công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh năm 2021. Tên đập được viết cả hai cách, "Pha Lài" và "Phà Lài".

Theo ấn phẩm du lịch của tỉnh, bản rộng khoảng 776,6 ha, có 186 hộ với 842 nhân khẩu, chủ yếu là người Thái, còn giữ kiến trúc nhà sàn và trang phục truyền thống. Vùng này xưa gọi là Mường Quạ, và câu "Cơm Mường Quạ, cá sông Giăng" được dùng để nói về đặc sản nơi đây; cá mát sông Giăng là món cá nổi tiếng của vùng.

Phà Lài là đập thủy lợi xây năm 2000; trong tiếng Thái, tên gọi này nghĩa là lèn hoa, hoa nở trên đá, gắn với các núi đá quanh đập có nhiều dây leo nở hoa. Mặt nước sau đập là nơi đi thuyền, chèo kayak, đi xuồng máy ngược sông Giăng tới bãi tắm và xa hơn là bản của người Đan Lai trong vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát.

Trong bản, bạn có thể xem phụ nữ Thái dệt thổ cẩm, ngồi thử bên khung cửi, ăn cơm ở nhà sàn và nghỉ lại homestay. Tùy mùa có gặt lúa, hái cam, thi cấy, nướng cá, cùng người dân giăng lưới bắt cá trên sông rồi lên bờ nướng. Theo Báo Nghệ An, homestay của vùng Con Cuông cũ tập trung nhiều ở bản Xiềng.

Mặt trái là Phà Lài đông vào dịp lễ và cuối tuần, với hàng nghìn lượt khách theo lời lãnh đạo xã. Khu quanh đập có cả dịch vụ do tư nhân kinh doanh, giá chưa có công bố chính thức, nên hỏi rõ trước khi dùng. VnExpress lưu ý đập thỉnh thoảng ngừng đón khách để bảo dưỡng hoặc chỉnh đốn dịch vụ, nên hỏi trước khi đi.

Về an toàn, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang chấn chỉnh các hoạt động chèo SUP, đi thuyền trên sông chưa được cấp phép. Khi trời xấu, xã Môn Sơn yêu cầu dừng du thuyền và SUP trên sông Giăng. Bạn chỉ nên xuống nước với đơn vị có áo phao, không bơi khi nước lên, và theo dõi tin mưa lũ trước khi lên miền Tây.

Bản Xiềng là nơi người Thái đang sống, nhà sàn homestay cũng là nhà của gia đình. Bạn hỏi trước khi chụp ảnh người dân và người đang dệt, mua thổ cẩm ngay tại nhà người làm. Môn Sơn là xã biên giới, nên mang theo giấy tờ tùy thân.

Nơi này hợp với người muốn ghép một đêm ở nhà sàn với một buổi trên sông. Nếu bạn muốn chỗ ít hoạt động sông nước, bản Nưa ở xã Con Cuông, sát suối nước Mọc, là lựa chọn gần đó.

Biển Quỳnh Mai là đoạn đầu phía Bắc của dải biển Quỳnh, gồm hai bãi Quỳnh Phương và Quỳnh Liên, nay cùng thuộc phường Quỳnh Mai. Bãi Quỳnh Phương chỉ cách trung tâm thị xã Hoàng Mai cũ khoảng 2 km; từ phường Thành Vinh ra đây khoảng 70 đến 80 km theo quốc lộ 1. Nếu bạn tìm bãi Đông Hồi (Quỳnh Lập cũ), bãi đó nay thuộc phường Tân Mai, không nằm trong Quỳnh Mai.

Theo cổng du lịch Nghệ An, Quỳnh Phương có gần 2,7 km bờ biển, trong đó bãi cát vàng dài hơn 2 km. Tờ gấp "Biển Nghệ An" tả cát vàng hạt lớn, thoai thoải, nước trong, và những dãy núi đá vươn ra biển dọc bờ. Cát hạt to, màu vàng là điểm khác với bãi cát trắng mịn ở Cửa Lò.

Cách xem biển ở đây mà UBND thị xã Hoàng Mai cũ gợi ý là dậy sớm. Mùa hè, gần 5 giờ sáng mặt trời đã lên; lúc đó các thuyền đánh cá nối nhau về bờ với cá, mực, cua, ghẹ, người dân mang ngư cụ xuống biển. Tờ gấp của tỉnh gợi ý đứng từ đền Cờn Ngoài trên núi Thằn Lằn sát biển để nhìn các đoàn thuyền trở về.

Quỳnh Mai gắn với nhiều di tích. Đền Cờn, di tích quốc gia, có lễ hội vào tháng Giêng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hang Hỏa Tiễn ở phường Hoàng Mai bên cạnh là nơi 33 chiến sĩ thanh niên xung phong ngành đường sắt hy sinh ngày 28/4/1966. Kênh nhà Lê, khởi đào năm 983, đoạn qua Nghệ An dài 128 km, là di tích quốc gia.

Đây là bãi của một vùng biển đang sống bằng nghề cá, dịch vụ du lịch chưa nhiều. VnExpress năm 2026 ghi du khách than phiền nhiều rác, nhất là đoạn Quỳnh Bảng và Quỳnh Liên, và bãi thỉnh thoảng có sứa gây ngứa. Dịp lễ, Tết khu vực biển Quỳnh đông khách.

Tờ gấp của tỉnh viết nước ở đây "an toàn cho tắm biển", nhưng chưa có công bố chính thức về cứu hộ thường trực tại Quỳnh Phương, Quỳnh Liên; cổng du lịch Nghệ An còn ghi những ngày có gió Lào sóng có thể cao quá đầu người. Đừng bơi xa, không tắm một mình, không tắm khi sóng to hay lúc sáng sớm, chạng vạng, dù đó cũng là giờ ngắm thuyền về.

Đền Cờn là nơi thờ tự đang có người hành lễ: thay đồ tắm, ăn mặc kín đáo trước khi vào. Hang Hỏa Tiễn là nơi tưởng niệm liệt sĩ, nên giữ yên lặng.

Quỳnh Mai hợp với người muốn xem bình minh và thuyền cá về bến, kết hợp đi lễ đền Cờn. Nếu cần một bãi nhiều hàng quán, có quảng trường và khu vui chơi, hãy xuống bãi Quỳnh Bảng (xã Quỳnh Anh); nếu cần bãi có cứu hộ công bố rõ, Cửa Lò là lựa chọn.

Biển Cửa Hiền cách phường Thành Vinh khoảng 30 km về phía Bắc. Từ quốc lộ 1A, tới khu di tích đền Cuông thì rẽ theo đường xuống biển khoảng 5 km. Bãi trải trên hai xã: phần bãi đá phía Bắc thuộc xã An Châu (Diễn Trung cũ), phần bãi tắm cát phía Nam thuộc xã Hải Lộc (Nghi Yên cũ). Sau lưng bãi là núi Mộ Dạ, nơi có đền Cuông thờ An Dương Vương.

Điều làm Cửa Hiền khác các bãi khác ở Nghệ An là dải đá Ngư Hải chạy dọc mép nước. Người dân gọi vậy vì các khối đá nằm như một bãi cá; có hòn giống con rùa, hòn như nụ sen. Ở mép ngoài có một khối đá tròn cao hơn 2 m, mặt trên khá phẳng, gọi là "bàn cờ tiên". Tương truyền các vị tiên xuống đây đánh cờ, uống rượu; dân gian cũng kể nơi An Dương Vương trầm mình sau khi chém Mỵ Châu chính là biển Cửa Hiền.

Khi triều rút, bãi đá lộ ra hết, bạn có thể đi bộ men theo mỏm đá ra khá xa, nhìn cá nhỏ, cua trong khe đá. Cách bãi đá khoảng 1 km về phía Nam là bãi tắm thoai thoải, cát trắng, nơi tờ gấp của tỉnh gợi ý tắm biển, dạo bộ, cắm trại, thả diều, câu cá và ngắm bình minh, hoàng hôn. Trẻ em trong vùng vẫn câu cá ở bãi đá; thanh niên xã Nghi Yên cũ thường tổ chức nhặt rác dọc bờ. Người địa phương nói Cửa Hiền không có gió Lào; đây là lời truyền, chưa có số liệu khí tượng.

Cửa Hiền ít dịch vụ. Báo Nghệ An mô tả nơi này không có hàng quán xô bồ, không có khu nghỉ dưỡng; ăn hải sản ở mấy quán ven bờ phía bãi tắm. Cuối tuần và dịp lễ, người trẻ về chụp ảnh, cắm trại khá đông. Đường ven biển mới đang hoàn thiện dọc bãi.

Tờ gấp của tỉnh viết nước ở đây "an toàn cho mọi đối tượng", nhưng chưa có công bố chính thức nào về cứu hộ thường trực tại Cửa Hiền. Đừng bơi xa, không tắm một mình, không tắm khi sóng to, sau mưa lớn, lúc sáng sớm hay chạng vạng. Đá có hà biển bám, bề mặt sắc và trơn khi ướt: đi giày, xem giờ triều trước khi ra bãi đá để không bị nước lên chặn đường về.

Người dân Diễn Trung không trèo lên "bàn cờ tiên" vì coi đó là phạm vào điều thiêng của hòn đá. Bạn nên làm theo, dù chỉ để chụp ảnh.

Cửa Hiền hợp với người thích bãi đá, chụp ảnh lúc triều xuống, cắm trại cuối tuần, gia đình muốn ghé đền Cuông rồi xuống biển trong nửa ngày. Nếu cần bãi tắm có cứu hộ và nhiều chỗ ở, hãy chọn Cửa Lò; nếu muốn bãi cát rộng có hàng quán gần quốc lộ 1A, bãi Diễn Thành ở xã Diễn Châu là lựa chọn gần.

Trên đường Đào Tấn, phường Thành Vinh, trong khuôn viên Thành cổ Vinh, Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh kể lại phong trào cách mạng 1930 - 1931 ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Bảo tàng đứng trên khu đất từng là nơi thực dân Pháp giam cầm các chiến sĩ cách mạng. Từ năm 2025, bảo tàng hợp nhất với Bảo tàng Nghệ An thành Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, và tòa trưng bày này nay gọi là Nhà trưng bày Xô viết Nghệ Tĩnh.

Bảo tàng được Bộ Văn hóa quyết định xây dựng ngày 15/1/1960 và mở cửa đón khách ngày 12/9/1963, đúng dịp kỷ niệm 33 năm phong trào. Ngày 3/2/1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Lời đề tựa cho bảo tàng; bút tích này nay là một hiện vật trong phòng trưng bày. Bảo tàng giữ hơn 16.000 tài liệu, hiện vật và gần 6.000 hồ sơ, chân dung những người bị bắt giam trong các nhà tù từ 1930 đến 1945.

Nhà trưng bày vừa được nâng cấp trong 8 tháng và khai trương lại ngày 8/9/2025, với 10 phòng đặt tên mới. Bạn đi từ Phòng Long trọng có bức tường cong màu đỏ mang chân dung 77 chiến sĩ Xô viết, qua các phòng về phong trào chống Pháp, những chi bộ Đảng đầu tiên, sự ra đời và thành quả của chính quyền Xô viết, tới phòng Nhà lao Vinh và phòng cuối về xứ Nghệ hôm nay. Ánh sáng và âm thanh trong nhiều phòng được dùng để gợi lại nhịp đoàn biểu tình năm 1930.

Trong khuôn viên còn có Nhà tưởng niệm liệt sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh, 5 gian mái ngói, với 8 bia đá khắc tên gần 2.000 liệt sĩ của hai tỉnh, và Đài tưởng niệm các chiến sĩ bị giam cầm tại Nhà lao Vinh, cả hai hoàn thành năm 2005.

Cần biết trước: giờ mở cửa trên trang chính thức ghi không thống nhất, có mục ghi mở cả tuần, có mục ghi nghỉ thứ Hai; giá vé chưa được công bố. Nên gọi hoặc hỏi tại quầy trước khi đến. Quanh ngày 12/9 hằng năm, ngày truyền thống Xô viết Nghệ Tĩnh, bảo tàng tổ chức nhiều hoạt động kỷ niệm nên có thể đông đoàn.

Nhà tưởng niệm là nơi thờ các liệt sĩ. Bạn ăn mặc lịch sự, giữ im lặng, không đùa giỡn hay tạo dáng chụp ảnh trước bàn thờ; nếu muốn, có thể thắp hương, đặt hoa.

Bảo tàng hợp với người muốn hiểu vì sao Nghệ Tĩnh được gọi là quê hương Xô viết, học sinh và đoàn học tập lịch sử, và cả người có ông bà từng tham gia phong trào. Nếu bạn muốn xem khảo cổ và lịch sử Nghệ An từ thời tiền sử, tòa số 07 Đào Tấn của cùng bảo tàng là nơi nên đến tiếp.

Biển Cửa Lò nằm cách ga Vinh khoảng 17 km và sân bay Vinh khoảng 15 km, trọn trong phường Cửa Lò, đơn vị hành chính gộp từ bảy phường của thị xã Cửa Lò cũ. Ấn phẩm của tỉnh ghi bãi dài khoảng 10 km; VnExpress tính khoảng 12 km nếu đo từ Cửa Lò tới Cửa Hội. Đây là bãi biển đô thị, dày dịch vụ, không phải một góc biển vắng.

Tờ gấp "Biển Nghệ An" của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch giới thiệu Cửa Lò có bờ cát trắng mịn, nước trong, sóng nhẹ vào mùa hè, hợp để tắm biển, nghỉ dưỡng và ngắm bình minh, và gọi đây là một trong những bãi biển đẹp nhất miền Trung. Dọc bãi là khách sạn, nhà hàng, khu vui chơi; VnExpress đếm hơn 300 cơ sở lưu trú, từ nhà nghỉ bình dân tới khu nghỉ dưỡng. Ngoài khơi có ba hòn đảo; đảo Lan Châu nằm sát bờ, đi bộ ra được.

Mùa du lịch biển mở vào cuối tháng 4 bằng lễ khai trương hoặc festival (năm 2026 khai mạc ngày 25/4) và kéo dài tới khoảng đầu tháng 9. Tháng 5 đến tháng 8 là lúc biển êm và nắng nhất, cũng là lúc đông nhất: dịp lễ, cuối tuần phòng và nhà hàng cần đặt trước. Bãi không bán vé. Mùa 2026 phường bố trí điểm gửi xe miễn phí và 15 điểm tắm nước ngọt có thu phí.

Sóng nhẹ chỉ là chuyện của ngày đẹp trời. Ngày 14/6/2025, sau bão số 1, hơn 20 người được cứu khi tắm lúc sóng lớn. Chiều 15/4/2026, hai anh em sinh đôi bị sóng cuốn ra cách bờ 30 đến 50 m ở bãi phía Nam đảo Lan Châu. Ngày 3/7/2026, một thiếu niên 15 tuổi đuối nước và được cứu kịp. Trung tâm cứu hộ của phường có khoảng 40 người, trực từ 4h30 đến 19h hằng ngày, có ca nô tuần tra và cắm biển cảnh báo ở chỗ nguy hiểm, kể cả trên đảo Lan Châu.

Hãy tắm ở đoạn có cứu hộ và nghe theo hướng dẫn của họ. Cơ quan chức năng khuyến cáo không bơi xa bờ, không tắm ở chỗ có dòng chảy, gần cửa lạch, khi biển động, nước đục, sau mưa lớn, lúc sáng sớm hay chạng vạng, và không tắm ở nơi cắm cờ đỏ. Bị dòng nước cuốn thì đừng bơi ngược vào bờ, hãy bình tĩnh bơi chéo ra khỏi dòng chảy. Trẻ em phải có người lớn kèm.

Cửa Lò hợp với gia đình và nhóm đông cần một bãi tắm có cứu hộ, nhiều chỗ ở, ăn uống và vui chơi trong vài ngày. Nó không hợp nếu bạn tìm bãi vắng, ít hàng quán. Muốn yên hơn nhưng vẫn gần, bạn có thể đi Cửa Hiền hoặc bãi Tiền Phong ở xã Hải Lộc, với lưu ý hai bãi này chưa có công bố về cứu hộ thường trực.

Thác Kèm, còn gọi thác Khe Kèm, nằm trong vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát, thuộc xã Môn Sơn (xã Lục Dạ cũ). Ấn phẩm của tỉnh ghi thác thuộc xã Con Cuông, nhưng đó là xã đặt văn phòng vườn; thác cách văn phòng khoảng 18 km, cách trung tâm Con Cuông cũ hơn 20 km về phía Nam. Từ phường Thành Vinh, ấn phẩm ghi hơn 140 km, theo quốc lộ 7, quốc lộ 15 hoặc đường Hồ Chí Minh.

Người Thái gọi thác là Bổ Bố, nghĩa là "dải lụa trắng". Ấn phẩm của tỉnh và Báo Nghệ An tả nước đổ qua ba bậc giữa rừng; Báo Nghệ An và Dân trí ghi dòng thác dốc khoảng 80 độ. Chiều cao thì các nguồn ghi khác nhau: ấn phẩm ghi thác đổ từ độ cao hơn 500 m, trang của vườn ghi thác ở độ cao 150 m. Mùa hè nhiệt độ quanh thác khoảng 19 đến 20°C.

Đường nhựa đã nối từ quốc lộ 7A vào tận điểm du lịch. Từ bãi đỗ xe có xe điện đưa khách tới chân thác (năm 2024 giá 20.000 đồng một lượt), có cầu sắt qua suối. Dưới chân thác là một vùng nước khá rộng, nhiều phiến đá phẳng để ngồi; đầu mùa hè nước còn lạnh. Quanh khu thác có nhà hàng, quán ăn với các món cơm lam, xôi tím, gà nướng, cá mát sông Giăng, cháo lươn, rượu men lá.

Thác Kèm là điểm đông khách của Pù Mát: năm 2023 đón hơn 43.000 lượt, trước dịch hơn 37.000 lượt mỗi năm. Vườn đã cho doanh nghiệp thuê môi trường rừng để khai thác du lịch ở khu thác, nên vé, giờ và dịch vụ có thể đổi; năm 2019 vé là 30.000 đồng người lớn, 10.000 đồng trẻ em. Hãy gọi lễ tân của vườn trước khi đi.

Thác nằm giữa rừng núi nên chịu lũ. Ngày 24/9/2024, mưa lũ sau bão phá hủy nhiều công trình, vườn đóng cửa thác tới tận 01/4/2025. Tháng 9, 10 mưa lớn; ngành du lịch tỉnh yêu cầu các điểm không để khách tự ý tham quan thác, tắm suối trong ngày mưa lớn. Nước lên nhanh khi thượng nguồn mưa, kể cả lúc chỗ bạn đứng trời còn nắng: thấy nước đục, chảy mạnh thì lên bờ ngay. Đá quanh thác trơn, không leo lên các bậc thác, không cho trẻ nhỏ tắm một mình.

Đây là rừng đặc dụng. Mang rác ra khỏi khu thác, không bẻ cây, bắt cá hay mua đồ rừng.

Thác Kèm hợp với gia đình, nhóm bạn muốn tắm suối mát mùa hè, ghép với bảo tàng ở khu văn phòng vườn và một đêm homestay ở bản Nưa hoặc bản Xiềng. Mùa hè, tháng 6 đến tháng 8, là lúc đẹp nhất. Nếu muốn sông nước hơn là thác, hãy đi đập Phà Lài và sông Giăng ở cùng xã Môn Sơn.

Núi Dũng Quyết (núi Quyết) nằm trong phường Trường Vinh, bên dòng sông Lam. Đền thờ Hoàng đế Quang Trung đặt trên đỉnh núi, cao 97 m so với mực nước biển. Cả vùng núi Dũng Quyết và khu vực Phượng Hoàng Trung Đô là di tích danh thắng cấp quốc gia từ năm 1962.

Phượng Hoàng Trung Đô là kinh thành Quang Trung Nguyễn Huệ cho xây năm 1788 giữa núi Dũng Quyết và sông Lam, định thay cho kinh đô Phú Xuân; tên gọi có nghĩa "kinh đô ở giữa". Ấn phẩm của tỉnh ghi ngày 01/10/1788 ông viết chiếu chọn đất này đóng đô. Thành xây chưa xong việc dời đô thì Quang Trung mất năm 1792; đến thời Nguyễn, kinh thành bị bỏ, nay chỉ còn dấu tích.

Ngôi đền hiện nay là công trình mới: khởi công năm 2005, khánh thành năm 2008. Từ chân núi, bạn đi ô tô, xe máy hoặc đi bộ theo con đường khoảng 1 km qua rừng thông lên bãi đỗ xe, rồi leo 81 bậc tam cấp lên đền. Cổng là nghi môn tứ trụ, cổng giữa hai tầng tám mái bằng gỗ lim, hai bên đặt hai khẩu thần công. Tòa chính gồm hạ điện, trung điện, thượng điện nối theo hình chữ Tam, cao dần về sau; hai nhà tả vu, hữu vu dùng để đón khách và trưng bày hiện vật thời Tây Sơn như kiếm, đồ gốm.

Thượng điện thờ vua Quang Trung cùng thân phụ, thân mẫu; theo VnExpress, thượng điện chỉ mở vào hai dịp lễ lớn. Ngày thường, người đến lễ thắp hương ở trung điện, nơi thờ chung các quan, tướng sĩ Tây Sơn. Từ sân đền, bạn nhìn được sông Lam, núi Hồng Lĩnh và phố Vinh.

Hai dịp đông nhất là mùng 5 tháng Giêng âm lịch, kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa, và ngày giỗ vua 29 tháng 7 âm lịch. Năm 2025, riêng từ 23 tháng Chạp đến đầu tháng Giêng, đền đón gần 14 nghìn lượt người. Dịp Tết có quầy đồ lễ tự giác, khách tự chọn và tự trả tiền, và có chỗ xin chữ đầu năm.

Giờ mở cửa và giá vé chưa có công bố chính thức. Đường lên núi dốc và có bậc, người đi lại khó nên đi xe lên tới bãi đỗ.

Đền là nơi thờ tự và tưởng niệm: bạn ăn mặc gọn gàng, không tự ý vào thượng điện khi cửa đóng. Truyện Quang Trung chọn đất vì núi có thế "long, lân, quy, phụng" là cách kể dân gian.

Đền hợp với người muốn một điểm lịch sử Tây Sơn ngay trong khu đô thị Vinh. Nếu bạn quan tâm tín ngưỡng thờ Mẫu hơn, Đền Hoàng Mười ở xã Hưng Nguyên, bên kia sông Cồn Mộc, là lựa chọn khác gần đó.

"Biển Diễn Châu" là cách gọi chung dải bờ biển của huyện Diễn Châu cũ, phía Bắc phường Thành Vinh, nay chia cho ba xã: bãi Diễn Thành thuộc xã Diễn Châu, bãi Diễn Kim và Hòn Câu (Diễn Hải) thuộc xã Hải Châu, còn đoạn Diễn Trung với bãi đá Cửa Hiền thuộc xã An Châu. Chiều dài dải biển mỗi nguồn ghi một khác: tờ gấp của tỉnh ghi khoảng 25 km, UBND huyện Diễn Châu cũ ghi 35 km, TTXVN ghi hơn 30 km.

Bãi được tờ gấp của tỉnh nêu nổi bật nhất là Diễn Thành. Khu du lịch biển Diễn Thành được tỉnh phê duyệt quy hoạch từ năm 2002, rộng hơn 100 ha, bờ biển dài hơn 10 km, bãi thoai thoải, sau lưng là rừng phi lao chắn cát trồng đã vài chục năm. Bãi nằm gần quốc lộ 1A và trung tâm xã, nên dễ ghé khi đi dọc quốc lộ.

Theo tờ gấp, bạn có thể tản bộ dưới rặng phi lao, ngắm bình minh, xem thuyền ra khơi và ăn hải sản ở quán ven biển. Năm 2024 khu Diễn Thành có gần 70 ki-ốt, quán gió; các nhà hàng mua hải sản trực tiếp của chủ tàu. Mùa du lịch biển bắt đầu từ cuối tháng 4. Năm 2024 cả huyện cũ có gần 70 khách sạn, nhà nghỉ.

Những ngày cuối tuần nắng nóng, khách tới tắm biển, ăn uống tăng rõ; dịch vụ chủ yếu là quán gió, nhà hàng hải sản và khách sạn nhỏ. Huyện cũ đã ký hợp đồng với công ty môi trường để thu gom rác dọc bãi và yêu cầu nhà hàng niêm yết giá, nhưng bạn vẫn nên hỏi giá trước khi gọi món tính theo cân.

Chưa có công bố chính thức về chòi cứu hộ thường trực ở từng bãi; TTXVN năm 2024 chỉ ghi ban quản lý các điểm du lịch "tăng cường công tác cứu hộ" trong mùa hè. Hãy tắm gần bờ, có người đi cùng, không tắm khi sóng to, sau mưa lớn, lúc sáng sớm hay chạng vạng, và không tắm nơi cắm cờ đỏ.

Tờ gấp giới thiệu hai di tích để kết hợp: đền Cuông trên núi Mộ Dạ (xã An Châu) thờ An Dương Vương, gần bãi Cửa Hiền; và chùa Cổ Am ở xã Minh Châu, có lịch sử từ thế kỷ XV. Chùa nằm sâu trong đất liền, không sát biển, nên cần đi thêm một đoạn. Khi vào đền, chùa, bạn nên thay đồ tắm và ăn mặc kín đáo.

Biển Diễn Châu hợp với gia đình đi dọc quốc lộ 1A muốn dừng tắm biển nửa ngày, ăn hải sản giá bình dân. Nếu muốn bãi đá và ít người hơn, hãy đi thêm xuống Cửa Hiền; nếu cần bãi có lực lượng cứu hộ công bố rõ và nhiều lựa chọn chỗ ở, hãy chọn Cửa Lò.

Đền thờ Nguyễn Xí nằm ở xã Đông Lộc, vùng Nghi Lộc cũ, trên đất làng Thượng Xá xưa, gần các núi Cờ, núi Kiếm, núi Mão của xứ Cửa Lò. Đền dựng ngay trên đất vườn cũ của gia đình ông. Ấn phẩm của tỉnh ghi khuôn viên rộng 30.000 m², riêng khu đền 7.000 m².

Nguyễn Xí sinh năm 1397 ở làng Thượng Xá, theo Lê Lợi từ những ngày đầu khởi nghĩa Lam Sơn, làm quan qua bốn triều Lê Thái Tổ, Thái Tông, Nhân Tông, Thánh Tông. Ông có công dẹp phe phản nghịch, phế Lê Nghi Dân, đưa Lê Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông. Ông mất ngày 30 tháng 10 năm Ất Dậu (1465), được truy tặng Thái sư Cương Quốc công. Năm 1467, niên hiệu Quang Thuận thứ 8, vua Lê Thánh Tông cho lập đền theo chế độ "quốc tạo, quốc tế", nghĩa là nhà nước xây và nhà nước cúng tế.

Đền có ba tòa Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, quay về hướng Nam; trước nghi môn là hồ bán nguyệt. Đền bị đốt một phần thời Mạc, các công trình hiện nay được tu bổ dần từ thời Nguyễn. Trên gỗ và vôi vữa là các đề tài chạm, đắp: tứ linh, long mã, rùa đội hạc, bát tiên, bát bửu, cả con dơi, con chuột. Khu lăng mộ Nguyễn Xí ở xứ Đồng Lầm, cách đền khoảng 300 m; cả lăng và đền là di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2020.

Lễ hội lớn nhất diễn ra từ 29 tháng Giêng đến 1 tháng Hai âm lịch, do xã và Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Đình, hậu duệ Nguyễn Xí, cùng tổ chức. Năm 2026, lễ hội có lễ rước, lễ tham tế của các đại chi họ Nguyễn Đình, lễ khai hội sáng 30 tháng Giêng, kèm bóng chuyền, kéo co, triển lãm ảnh. Lễ giỗ Nguyễn Xí vào ngày 30 tháng 10 âm lịch.

Giờ mở cửa, giá vé và số điện thoại của đền chưa có công bố chính thức. Đền nằm giữa đồng hoa màu; ngoài dịp lễ, bạn nên hỏi người trông đền trước khi vào các tòa điện.

Đây là đền do nhà nước lập nhưng cũng là nơi thờ tổ của một dòng họ lớn. Phần tế lễ trong lễ hội do các chi họ Nguyễn Đình thực hiện; bạn đứng xem, không chen vào hàng tế, ăn mặc kín đáo.

Đền hợp với người quan tâm lịch sử thời Lê sơ và kiến trúc đền thờ thời Nguyễn ở Nghệ An. Muốn đi tiếp theo dấu dòng họ này, Đền Vạn Lộc ở phường Cửa Lò thờ Nguyễn Sư Hồi, con trưởng của Nguyễn Xí, là lựa chọn gần đó.

Đền Vạn, người địa phương gọi là đền Vạn Cửa Rào, nằm trên một quả đồi ở bản Cửa Rào 2, xã Tương Dương, miền Tây Nghệ An. Đồi đền ở ngã ba sông, nơi hai dòng Nậm Nơn và Nậm Mộ hợp lại thành sông Cả. Quanh đền có nhiều cây cổ thụ, theo Báo Nghệ An đã được công nhận cây di sản.

Đền thờ Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài, một danh nhân đời Trần. Theo Báo Nghệ An, năm 1335 ông theo Thượng hoàng đánh quân Ai Lao ở ấp Nam Nhung, vùng Tương Dương ngày nay; đạo quân bị phục kích bên sông Tiết La giữa lúc sương mù, ông và nhiều quân sĩ tử trận. Dân Nam Nhung vớt thi hài, chôn trên đồi Cửa Rào và lập miếu thờ. Ấn phẩm của tỉnh ghi miếu có từ thế kỷ XIV; đầu thế kỷ XIX, cư dân miền xuôi lên đây đánh cá, buôn bán góp công xây lại, và tên đền Vạn có từ đó. Đền là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh từ năm 2009.

Ngoài Đoàn Nhữ Hài và binh sĩ nhà Trần, đền còn phối thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, Tam tòa Thánh Mẫu và Ngũ vị Tôn ông. Đồi đền còn là di chỉ khảo cổ thuộc sơ kỳ thời đại đồ đồng, nơi từng tìm thấy mũi tên đồng, rìu đá, chì lưới, đồ gốm.

Lễ hội đền Vạn diễn ra vào khoảng 20 đến 23 tháng Giêng âm lịch; ấn phẩm của tỉnh ghi 20-22, năm 2026 tổ chức 21-23 tháng Giêng (9-11/3 dương lịch). Phần lễ có khai quang, yết cáo, rước linh vị, đại tế, tạ ơn, có các thầy mo cùng làm lễ. Phần hội có kéo co, bắn nỏ, ném còn, chọi gụ, đi cà kheo, khắc luống, nhảy sạp, và gian hàng món ăn của đồng bào như moọc, nhọc, thịt chua, pịa.

Ngày thường, theo Báo Nghệ An, người trong vùng đến đền vào rằm và mùng một. Giờ mở cửa, giá vé, số liên hệ của đền chưa có công bố chính thức. Đây là vùng núi xa, nên hỏi trước đường đi và thời tiết, nhất là mùa mưa.

Đền thờ một vị tướng đời Trần quê Hải Dương, nhưng lễ hội là chỗ hội của đồng bào các dân tộc miền Tây Nghệ An như Thái, Mông. Khi xem lễ, bạn đứng ngoài hàng tế, không chụp cận mặt các thầy mo khi chưa xin phép.

Đền hợp với người đi tuyến miền Tây Nghệ An, muốn dự một lễ hội đầu xuân có trò chơi của đồng bào vùng cao. Nếu đi tiếp lên Kỳ Sơn, đền Pu Nhạ Thầu ở xã Hữu Kiệm cũng thờ Đoàn Nhữ Hài, lễ hội vào 24-25 tháng Giêng.

Điều quan trọng nhất cần biết: Bảo tàng Quân khu 4 ở số 189 Lê Duẩn, phường Trường Vinh, đã tạm dừng đón khách tham quan từ ngày 1/3/2024 để xây dựng lại, và đến tháng 9/2026 vẫn chưa có thông báo mở cửa trở lại. Bạn không nên xếp điểm này vào lịch trình cho tới khi bảo tàng công bố ngày mở cửa.

Bảo tàng được thành lập ngày 22/12/1966, giữa thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, để bảo tồn lịch sử, văn hóa và nghệ thuật quân sự của vùng Bắc Trung Bộ, gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị và Huế. Ấn phẩm du lịch của tỉnh ghi bảo tàng có hơn 28.000 hiện vật, hình ảnh, tài liệu; Báo Quân khu 4 năm 2025 ghi hơn 20.000.

Khu đất này gắn với ngày 15/6/1957, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang Quân khu 4 trong lần Người về thăm quê sau 50 năm xa cách. Trước khi đóng cửa, bảo tàng rộng khoảng 13.000 m², chia 3 khu: sân ngoài trời có tượng đài Bác Hồ, phù điêu và hiện vật khối lớn; nhà trưng bày chính; và nhà tưởng niệm, trưng bày hơn 2.000 di vật của liệt sĩ, nơi nhiều gia đình đã tìm lại được thông tin về người thân.

Công trình mới khởi công ngày 7/2/2025, giai đoạn 1 đầu tư 90 tỷ đồng trên diện tích 4.200 m². Phương án kiến trúc và trưng bày được Cục Chính trị Quân khu thông qua ngày 25/3/2026, và Thường vụ Đảng ủy Quân khu tiếp tục thông qua phương án trưng bày ngày 24/9/2026. Trong thời gian xây dựng, bảo tàng vẫn đưa triển lãm lưu động đi các nơi; năm 2025 các hoạt động này phục vụ khoảng 15.000 lượt người.

Khi bảo tàng mở lại, đây là nơi dành cho người quan tâm lịch sử quân sự miền Trung và những đơn vị, chiến trường gắn với Quân khu 4. Trong lúc chờ, nếu ở trung tâm Vinh và muốn xem lịch sử cách mạng xứ Nghệ, bạn đến Nhà trưng bày Xô viết Nghệ Tĩnh ở đường Đào Tấn, vừa khai trương lại tháng 9/2025.

Bãi biển Tiền Phong nằm ở xóm Tiền Phong, xã Hải Lộc, thuộc vùng biển xã Nghi Tiến cũ của huyện Nghi Lộc. Đây là bãi tắm nhỏ của một làng chài, kẹp giữa các mỏm núi phủ cây và những bãi đá xếp chồng, nằm giữa hai xã cũ Nghi Thiết và Nghi Yên.

Báo Nghệ An xếp bãi Tiền Phong vào nhóm bãi tắm của vùng biển Nghi Lộc cũ có nước trong, cát sạch, sóng không lớn, bãi thoai thoải, cùng với Bãi Lữ, Cửa Hiền và bãi Núi Rồng. Tờ gấp "Biển Nghệ An" của tỉnh tả biển dài, cát trắng mịn, núi bên hông biển, hợp để tắm, ngắm bình minh, hoàng hôn và ăn hải sản như mực, cá, tôm.

Làng chài có khoảng 100 thuyền đánh bắt gần bờ, câu mực đêm. Thuyền ra khơi khoảng 3 giờ sáng và về lúc bình minh, nên dậy sớm bạn sẽ thấy thuyền nhỏ lần lượt cập bờ. Trên bãi có một đền nhỏ và mộ cá Ông, nơi ngư dân thờ cá voi; xóm Tiền Phong là làng Hải Bá xưa, gần đó còn đình Hải Bá.

Vì nằm ở chỗ khuất, làng chài ít người biết; trong nhóm bãi tắm Nghi Lộc cũ, Báo Nghệ An ghi chỉ Bãi Lữ đã được xây dựng hoàn chỉnh. Chưa có công bố chính thức về chòi cứu hộ hay nhân viên cứu hộ thường trực ở đây, nên đừng bơi xa bờ, không tắm một mình. Cơ quan chức năng khuyến cáo không tắm khi sóng to, nước đục, sau mưa lớn, khi thủy triều lên xuống mạnh, gần cửa lạch, lúc sáng sớm hay chạng vạng, và không tắm ở bãi cắm cờ đỏ.

Mộ cá Ông và đền trên bãi là nơi thờ của ngư dân: không ngồi, trèo lên mộ, không để đồ đạc hay rác quanh đền. Khi thuyền về, đừng đứng chắn lối kéo thuyền, chụp ảnh người làm nghề thì hỏi trước.

Tiền Phong hợp với người thích bãi tắm vắng, xem làng chài buổi sớm. Nếu cần bãi có dịch vụ và cứu hộ đầy đủ, hãy chọn biển Cửa Lò; nếu muốn một bãi đã được đầu tư trong cùng vùng biển Nghi Lộc cũ, hãy chọn Bãi Lữ.

Làng nghề nước mắm Phú Lợi (Quỳnh Dị) nằm ở khu vực Quỳnh Dị, Hoàng Mai, Nghệ An, là làng nghề truyền thống gắn với nghề chế biến nước mắm đã tồn tại hàng trăm năm. Theo tư liệu địa phương, nghề làm nước mắm ở Quỳnh Dị hình thành từ hơn 200 năm trước, phát triển cùng đời sống của cư dân ven biển. Năm 2005, làng nghề nước mắm Phú Lợi được UBND tỉnh Nghệ An công nhận, từng có hàng trăm hộ dân tham gia sản xuất. Nước mắm Quỳnh Dị cũng trở thành sản phẩm đặc trưng gắn với tên tuổi của làng nghề.

Đến Phú Lợi, du khách có thể tìm hiểu quy trình làm nước mắm truyền thống từ cá biển và muối, tham quan các cơ sở sản xuất với hệ thống chum, vại ủ chượp và tìm hiểu cách người dân chăm sóc từng mẻ mắm. Nghề làm mắm đòi hỏi kinh nghiệm trong việc lựa chọn nguyên liệu, phối trộn và ủ chượp trong thời gian dài để tạo ra nước mắm có màu sắc, hương thơm và vị đặc trưng. Nhiều cơ sở chế biến nước mắm vẫn hoạt động tại khu vực làng nghề.

Làng nghề Phú Lợi cho thấy sự gắn bó giữa nghề biển và văn hóa ẩm thực của cư dân ven biển Nghệ An. Nước mắm ở đây không đơn thuần là một sản phẩm chế biến từ hải sản mà còn là nghề truyền thống được duy trì qua nhiều thế hệ. Ghé thăm Phú Lợi, du khách có thể khám phá câu chuyện phía sau một sản phẩm quen thuộc trong bữa cơm Việt, đồng thời tìm hiểu thêm về đời sống sản xuất của cộng đồng cư dân vùng biển Quỳnh Dị.

Bảo tàng Thiên nhiên và Văn hóa mở Pù Mát nằm trong khuôn viên Văn phòng Vườn quốc gia Pù Mát, tại xã Chi Khê, huyện Con Cuông, Nghệ An. Đây là không gian giúp du khách tìm hiểu về thiên nhiên, đa dạng sinh học và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân miền Tây Nghệ An.

Không gian bảo tàng giới thiệu những giá trị đặc trưng của Vườn quốc gia Pù Mát, nơi có hệ sinh thái rừng phong phú với khoảng 2.500 loài thực vật và gần 1.000 loài động vật. Pù Mát cũng là một trong những khu vực ghi nhận sự xuất hiện của sao la, loài thú quý hiếm của Việt Nam. Du khách có thể tìm hiểu thêm về các loài động vật hoang dã thông qua khu vực cứu hộ ngay tại Văn phòng Vườn quốc gia, nơi đang chăm sóc một số loài như khỉ, rùa và tê tê.

Điểm đặc biệt của bảo tàng nằm ở hình thức **trưng bày mở**, kết hợp giữa nội dung về tự nhiên với những hiện vật tái hiện đời sống của người Thái, trong đó có các công cụ và vật dụng phục vụ sinh hoạt, săn bắt truyền thống. Du khách có thể kết hợp tham quan bảo tàng với Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, vườn thực vật ngoại vi và các hành trình khám phá rừng Pù Mát. Đây là điểm dừng phù hợp để bắt đầu tìm hiểu về hệ sinh thái và văn hóa trước khi khám phá sâu hơn vùng đất Con Cuông.

Thác 7 tầng nằm tại xã Hạnh Dịch, Nghệ An, trong vùng lõi rừng Pù Hoạt. Thác hình thành trên suối Huồi Đan, tạo thành một quần thể gồm 7 tầng thác lớn trải dài khoảng 7 km cùng gần 100 thác nhỏ. Dòng nước len qua rừng nguyên sinh, đổ xuống những vách đá và tạo nên cảnh quan hoang sơ, hùng vĩ giữa núi rừng miền Tây xứ Nghệ.

Hành trình khám phá Thác 7 tầng phù hợp với những du khách yêu thiên nhiên và thích trải nghiệm ngoài trời. Để quan sát toàn cảnh quần thể thác, du khách cần đi sâu vào rừng theo tuyến đường có sự hướng dẫn của người dân địa phương. Trên hành trình, cảnh quan thay đổi theo từng tầng thác, từ những đoạn nước chảy mạnh qua vách đá đến các dòng suối trong veo len dưới tán rừng.

Du khách có thể kết hợp khám phá thác với trải nghiệm văn hóa tại các bản người Thái ở khu vực Hạnh Dịch. Bản Long Thắng, nằm trong quần thể điểm đến, còn lưu giữ nhà sàn truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, các làn điệu dân ca như nhuôn, khắp, lăm và những món ăn địa phương như cá mát nướng, hò mọc, rau rừng chấm chẻo.

Với địa hình rừng núi và hành trình đi bộ dài, du khách nên chuẩn bị giày có độ bám tốt, nước uống và đi cùng người địa phương hoặc hướng dẫn viên khi khám phá các tầng thác.

Đảo chè Thanh Chương nằm tại xã Thanh An, huyện Thanh Chương, Nghệ An, cách thành phố Vinh khoảng 50 km. Nơi đây nổi bật với những ốc đảo chè xanh nằm xen giữa mặt nước của đập Cầu Cau, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng trung du xứ Nghệ. Khu vực đồi chè có diện tích hơn 420 ha, với nhiều đảo nhỏ được phủ xanh bởi những luống chè uốn lượn.

Điểm thú vị nhất khi khám phá Đảo chè Thanh Chương là **di chuyển bằng thuyền**. Từ bến, du khách có thể ngồi thuyền len qua những ốc đảo, ngắm các đồi chè từ mặt nước và tận hưởng không gian yên bình, trong lành. Trên một số đảo có các chòi nhỏ để nghỉ ngơi, thưởng thức trà xanh và ngắm cảnh. Buổi sáng sớm là thời điểm không gian thường mang vẻ dịu nhẹ với sương và hương chè thoang thoảng.

Du khách cũng có thể kết hợp tham quan với việc tìm hiểu nghề trồng chè và đời sống của người dân địa phương. Sau hành trình trên hồ, có thể thưởng thức một số đặc sản xứ Nghệ như **kẹo Cu Đơ, nhút mít Thanh Chương, cá mát sông Giăng** và các món ăn dân dã địa phương.

Với cảnh quan xanh mát và hình thức tham quan bằng thuyền, Đảo chè Thanh Chương phù hợp cho những ai muốn tìm một không gian thư giãn, gần gũi thiên nhiên và có góc nhìn khác về vùng đất xứ Nghệ.

Lễ hội Đền Quả Sơn là lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng Đô Lương, Nghệ An, được tổ chức tại Đền Quả Sơn và khu vực Chùa Bà Bụt vào tháng Giêng âm lịch. Lễ hội gắn với việc tưởng nhớ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, vị Tri châu có công khai phá, xây dựng vùng đất Nghệ An và bảo vệ bờ cõi dưới triều Lý. Năm 2018, lễ hội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Phần lễ gồm nhiều nghi thức truyền thống như lễ mộc dục, xuất thuyền, cáo yết, rước thần và tạ ơn, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và tín ngưỡng dân gian của cư dân địa phương. Phần hội mang không khí sôi nổi với các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Du khách có thể xem đua thuyền trên sông Lam, thưởng thức dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, tham gia hoặc cổ vũ các trò chơi như kéo co, đẩy gậy, bịt mắt bắt vịt và tìm hiểu các sản vật, món ăn địa phương.

Đến Đền Quả Sơn vào dịp lễ hội, du khách có thể kết hợp tham quan di tích, tìm hiểu câu chuyện về Uy Minh Vương Lý Nhật Quang và cảm nhận không khí sinh hoạt văn hóa cộng đồng bên dòng sông Lam. Đây là dịp để khám phá một nét văn hóa tín ngưỡng đặc trưng của xứ Nghệ trong không gian lễ hội truyền thống.

Bản Khe Rạn là điểm du lịch cộng đồng của người Thái ở Con Cuông, Nghệ An, nằm bên tả ngạn sông Lam, giữa không gian núi rừng xanh mát của miền Tây xứ Nghệ. Bản bắt đầu phát triển mô hình du lịch cộng đồng từ năm 2016, dựa trên việc khai thác và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương.

Đến Khe Rạn, du khách có thể tìm hiểu đời sống của người Thái qua những nếp nhà sàn, phong tục, tín ngưỡng, trang phục và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng. Hai đội văn nghệ của bản thường phục vụ các tiết mục dân ca, dân vũ Thái, mang đến cơ hội thưởng thức văn hóa bản địa trong chính không gian cộng đồng. Du khách cũng có thể tìm hiểu nghề dệt thủ công, các sản phẩm thổ cẩm và thưởng thức những món ăn truyền thống do người dân địa phương chế biến.

Không gian Khe Rạn gây ấn tượng với những mái nhà sàn xen giữa cây xanh, cùng cầu treo bắc qua sông Lam dẫn vào bản. Du khách có thể kết hợp tham quan Khe Rạn với các điểm đến nổi tiếng của Con Cuông như Vườn quốc gia Pù Mát, thác Khe Kèm và đập Phà Lài. Đây là điểm dừng phù hợp cho những ai muốn trải nghiệm văn hóa Thái và nhịp sống bản làng miền Tây Nghệ An.

Chợ Bến Cá là một trong những điểm giao thương hải sản đặc trưng của vùng biển Cửa Lò, Nghệ An. Chợ nằm ngay khu vực bến cá, nơi những chuyến tàu trở về sau hành trình đánh bắt mang theo các loại hải sản tươi từ biển. Hoạt động mua bán thường bắt đầu từ rất sớm, tạo nên không khí nhộn nhịp đặc trưng của một khu chợ ven biển.

Đến đây vào buổi sáng sớm, du khách có thể quan sát cảnh ngư dân đưa hải sản từ tàu lên bờ, tiểu thương lựa chọn và thu mua ngay tại bến. Cá, mực, cua, ghẹ và nhiều loại hải sản khác được trao đổi nhanh chóng để đưa đến các khu chợ, nhà hàng và người tiêu dùng. Không gian mua bán sát bến tàu giúp du khách cảm nhận rõ hơn nhịp sống gắn với biển của cư dân Cửa Lò.

Ngoài tham quan, du khách có thể tìm mua hải sản tươi hoặc thưởng thức các món chế biến từ sản vật địa phương. Cá thu và các loại hải sản tươi là những sản phẩm được nhiều du khách lựa chọn khi ghé khu vực này. Nếu muốn trải nghiệm trọn vẹn không khí chợ biển, nên đến **từ sáng sớm**, khi hoạt động mua bán diễn ra sôi nổi nhất. Đây là điểm dừng phù hợp để kết hợp khám phá đời sống ngư dân với hành trình tìm hiểu văn hóa biển Cửa Lò.

Rừng Săng Lẻ nằm tại xã Tam Đình, huyện Tương Dương, Nghệ An, dọc theo Quốc lộ 7A. Khu rừng có diện tích khoảng 70 ha, nổi bật với quần thể cây săng lẻ cổ thụ cao lớn, tạo thành những tán rừng xanh mát giữa núi rừng miền Tây xứ Nghệ. Khu vực này được bảo vệ nghiêm ngặt nhằm gìn giữ giá trị cảnh quan và hệ sinh thái tự nhiên.

Điểm hấp dẫn của Rừng Săng Lẻ nằm ở khung cảnh những thân cây thẳng, cao vút mọc san sát, tạo nên không gian yên tĩnh và mát mẻ. Du khách có thể dừng chân tại khu vực nhà sàn nghỉ ngơi, ngắm cảnh hoặc đi bộ theo các lối trong rừng để quan sát những cây cổ thụ và tận hưởng không khí trong lành. Vào những thời điểm cây thay lá hoặc ra hoa, màu sắc của khu rừng thay đổi rõ rệt, mang đến những góc chụp ảnh đặc trưng theo mùa.

Rừng Săng Lẻ cũng là điểm dừng thuận tiện trên hành trình khám phá Tương Dương. Du khách có thể kết hợp tham quan với các điểm đến như lòng hồ Bản Vẽ, Đền Vạn Cửa Rào hoặc các bản làng và điểm du lịch sinh thái trong khu vực. Khi tham quan, nên hạn chế tác động đến cây cối, không xả rác và tuân thủ quy định bảo vệ rừng để góp phần giữ gìn cảnh quan tự nhiên nơi đây.

Lễ hội Đền Vạn Lộc là lễ hội truyền thống của cư dân vùng biển Cửa Lò, Nghệ An, được tổ chức tại Đền Vạn Lộc để tưởng nhớ Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi, người có công trấn giữ vùng biển, khai hoang, lập làng và góp phần hình thành vùng Cửa Lò ngày nay. Đền Vạn Lộc được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1991.

Lễ hội lớn được tổ chức định kỳ 3 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, thường gắn với tháng Giêng âm lịch. Phần lễ gồm các nghi thức truyền thống như yết cáo, xuất thần, rước kiệu, đại tế và cầu yên. Điểm đặc sắc là lễ rước kiệu thần vi hành quanh làng, nơi người dân hai bên đường lập bàn thờ để bái vọng, cầu bình an và may mắn. Nghi lễ thể hiện tín ngưỡng của cộng đồng cư dân vùng sông nước và mong ước sóng yên, biển lặng, cuộc sống thuận hòa.

Phần hội mang không khí sôi động với các hoạt động như **đua thuyền truyền thống, cờ người, kéo co và các chương trình văn nghệ, thể thao**. Với du khách, đây là dịp để khám phá tín ngưỡng dân gian vùng biển Nghệ An, hòa mình vào sinh hoạt cộng đồng và tìm hiểu câu chuyện về người được xem là có công khai lập vùng đất Cửa Lò.

Thành cổ Vinh là một di tích lịch sử nằm giữa trung tâm thành phố Vinh, được Vua Gia Long khởi dựng năm 1804 và xây dựng lại với quy mô lớn dưới thời Vua Minh Mạng vào năm 1831. Công trình từng giữ vai trò là trung tâm chính trị, quân sự và hành chính của Nghệ An dưới triều Nguyễn. Thành được xây theo cấu trúc lục giác, bao quanh bởi hệ thống hào nước và có ba cửa thành ở phía Nam, Đông và Tây.

Trải qua chiến tranh và thời gian, phần lớn công trình đã không còn nguyên vẹn. Hiện nay, **ba cổng thành** vẫn là những dấu tích nổi bật giúp du khách hình dung về quy mô của thành xưa. Khu vực di tích cũng gắn với nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử Nghệ An, từ các phong trào chống thực dân đến cao trào cách mạng 1930–1931 và những ngày Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Thành cổ cũng từng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ, làm việc với cán bộ và nhân dân Nghệ An trong những lần Người về thăm quê.

Được xếp hạng **Di tích lịch sử cấp Quốc gia năm 1998**, Thành cổ Vinh là điểm dừng phù hợp cho du khách muốn tìm hiểu lịch sử đô thị Vinh và những biến chuyển của xứ Nghệ qua nhiều giai đoạn.

Làng nghề bánh đa nem Diễn Ngọc nằm tại xã Diễn Ngọc, Nghệ An, là nơi lưu giữ nghề làm bánh đa thủ công đã có từ hàng trăm năm. Nghề được truyền qua nhiều thế hệ và từng trở thành sinh kế của nhiều hộ gia đình địa phương. Trong đó, xóm Trung Yên có các hộ chuyên sản xuất bánh đa nem, bên cạnh bánh đa khô và bánh đa vừng.

Đến làng nghề, du khách có thể quan sát quy trình làm bánh từ khâu xay, pha bột gạo, tráng bánh đến phơi và thu gom. Công đoạn phơi đặc biệt phụ thuộc vào thời tiết. Những phên bánh được trải dọc các khoảng sân, tạo nên hình ảnh đặc trưng của làng nghề ven biển Nghệ An. Khi trời nắng, người làm phải nhanh chóng thu bánh đúng thời điểm để bánh không bị quá giòn hoặc ảnh hưởng chất lượng.

Bánh đa nem Diễn Ngọc được sản xuất chủ yếu từ gạo, tráng thành những lớp bánh mỏng rồi phơi khô để bảo quản và sử dụng. Sản phẩm gắn với đời sống ẩm thực của người Việt, đặc biệt trong các món nem cuốn, đồng thời được tiêu thụ ở nhiều địa phương. Nghề làm bánh cũng là một phần trong hệ thống các nghề truyền thống gắn với đời sống biển và hoạt động chế biến thực phẩm của Diễn Ngọc.

Làng nghề nồi đất Trù Sơn ở xã Bạch Hà, Nghệ An là nơi lưu giữ nghề làm nồi đất thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Từ những khối đất sét, người thợ lần lượt nhào đất, tạo hình trên bàn xoay, chỉnh dáng, phơi khô rồi nung bằng lò thủ công. Những chiếc nồi thành phẩm có màu đỏ đặc trưng, kiểu dáng mộc mạc và đa dạng về kích thước, từng gắn bó với căn bếp của nhiều gia đình Việt.

Điểm thú vị khi đến Trù Sơn là được tận mắt quan sát quá trình người dân tạo nên một sản phẩm từ đất và lửa. Du khách có thể tìm hiểu cách chọn, xử lý nguyên liệu, tạo hình và nung nồi, đồng thời trải nghiệm một số công đoạn làm gốm dưới sự hướng dẫn của người thợ khi điều kiện tham quan cho phép. Hoạt động trải nghiệm tại làng nghề từng thu hút du khách trực tiếp làm nồi cùng các nghệ nhân địa phương.

Không gian làng quê với những sân phơi, lò nung và các sản phẩm đất nung tạo nên nét riêng cho Trù Sơn. Đây là điểm đến phù hợp với du khách yêu thích nghề thủ công truyền thống, muốn tìm hiểu đời sống làng quê xứ Nghệ và khám phá cách một sản phẩm dân dụng được tạo nên hoàn toàn bằng đôi tay người thợ.

Chợ phiên biên giới Nậm Cắn là không gian giao thương và gặp gỡ của cư dân vùng biên Nghệ An, nằm gần Cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn, huyện Kỳ Sơn. Chợ mang màu sắc đặc trưng của vùng núi phía Tây Nghệ An, nơi cộng đồng các dân tộc cùng sinh sống và trao đổi hàng hóa, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng.

Đến chợ, du khách có thể quan sát hoạt động mua bán các mặt hàng nông sản, thực phẩm, sản vật vùng cao và những sản phẩm phục vụ đời sống của người dân địa phương. Không gian chợ cũng là dịp để tìm hiểu cách người dân vùng biên giao lưu, trao đổi hàng hóa và duy trì những sinh hoạt cộng đồng gắn với đời sống miền núi.

Điểm thú vị của chợ nằm ở sự giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng cư dân hai bên biên giới Việt Nam và Lào. Du khách có thể kết hợp ghé chợ với hành trình khám phá **Cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn**, tìm hiểu đời sống vùng biên và thưởng thức các món ăn mang hương vị địa phương. Đây là điểm dừng phù hợp với những ai muốn quan sát một lát cắt đời sống thường nhật, khám phá văn hóa vùng cao và cảm nhận không khí giao thương đặc trưng của khu vực biên giới Nghệ An.

Lễ hội Đền Cờn là một trong những lễ hội văn hóa - tâm linh ven biển cổ kính và quy mô lớn nhất xứ Nghệ, diễn ra thường niên từ ngày 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch tại phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An. Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ Tứ vị Thánh Nương – các vị nữ thần bảo mệnh theo tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng biển.

Đến với lễ hội, du khách sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa bản địa độc đáo qua hai phần rõ rệt. Phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức truyền thống, đặc biệt là lễ cầu ngư – nghi thức thiêng liêng cầu mong mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng và những chuyến ra khơi bội thu. Phần hội vô cùng sôi động với các hoạt động đặc sắc như đua thuyền truyền thống trên sông, trò chơi dân gian, kết hợp cùng các tiết mục hát chầu văn, chèo, tuồng mang đậm âm hưởng nghệ thuật địa phương.

Lễ hội Đền Cờn không chỉ là điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của ngư dân mà còn là trải nghiệm tuyệt vời giúp du khách thấu hiểu sâu sắc đời sống tâm linh, tri thức bản địa và tinh thần gắn kết cộng đồng bền chặt của vùng biển xứ Nghệ.

Lễ hội Hang Bua là lễ hội truyền thống tiêu biểu của đồng bào Thái ở Quỳ Châu, Nghệ An, được tổ chức vào mùa xuân tại khu vực Hang Bua, xã Châu Tiến. Lễ hội gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng người Thái ở Mường Chiêng Ngam và những truyền thuyết về quá trình khai bản, lập mường.

Lễ hội gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức tưởng nhớ những người có công khai bản, lập mường và cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi. Phần hội mang không khí sôi động với các trò chơi và hoạt động dân gian như ném còn, nhảy sạp, khắc luống, bắn nỏ, đi cà kheo, đẩy gậy, kéo co và biểu diễn cồng chiêng. Du khách còn có thể tìm hiểu các làn điệu dân ca Thái như nhuôn, xuối, lăm, khắp; trải nghiệm nghề dệt, thêu và thưởng thức những món ăn truyền thống của địa phương.

Bên cạnh không gian lễ hội, Hang Bua còn là điểm khám phá cảnh quan tự nhiên với hệ thống nhũ đá có nhiều hình thù đặc sắc. Ghé Hang Bua vào mùa lễ hội, du khách có cơ hội kết hợp tham quan danh thắng, tìm hiểu văn hóa Thái và hòa mình vào sinh hoạt cộng đồng vùng núi Nghệ An.

Lễ hội Làng Sen là sự kiện văn hóa, thể thao và du lịch quy mô lớn, được tổ chức thường niên vào tháng 5 tại huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An – quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sự kiện này nhằm tưởng nhớ công ơn của Người, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của xứ Nghệ.

Lễ hội hội tụ nhiều hoạt động phong phú như: Lễ dâng hoa, rước ảnh Bác; Liên hoan nghệ thuật quần chúng "Tiếng hát Làng Sen"; triển lãm tư liệu lịch sử; cùng các hội thi thể thao truyền thống và trò chơi dân gian đậm màu sắc bản địa. Điểm nhấn hấp dẫn du khách là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi các nghệ nhân trình diễn các làn điệu dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh mộc mạc, đằm thắm ngay trên chính vùng đất di sản.

Tham gia Lễ hội Làng Sen, du khách không chỉ tìm về cội nguồn lịch sử, khám phá không gian làng quê Bắc Trung Bộ xưa mà còn trực tiếp trải nghiệm nếp sống, tình cảm chân chất và sự mến khách của người dân địa phương. Đây là sản phẩm du lịch văn hóa - cộng đồng tiêu biểu, góp phần lan tỏa mạnh mẽ tri thức bản địa đến du khách trong và ngoài nước.

Bản Hoa Tiến là điểm du lịch cộng đồng của người Thái ở xã Châu Tiến, Nghệ An, nằm bên sông Hiếu giữa không gian đồng ruộng và núi rừng miền Tây xứ Nghệ. Đây là một bản Thái cổ còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, từ kiến trúc nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm đến các làn điệu dân ca, dân vũ như nhuôn, xuối, lăm, khắp và khắc luống.

Đến Hoa Tiến, du khách có thể trải nghiệm đời sống bản địa qua các hoạt động như nấu ăn, giã gạo, bắt cá, quay tơ, dệt và thêu thổ cẩm. Những ngôi nhà sàn cũng là không gian để du khách thưởng thức ẩm thực truyền thống, giao lưu văn nghệ và tìm hiểu phong tục của cộng đồng người Thái. Các hoạt động như nhảy sạp, múa lăm vông và khắc luống mang đến cơ hội hòa mình vào sinh hoạt cộng đồng thay vì chỉ tham quan.

Nếu đến vào dịp **Lễ hội Hang Bua**, du khách có thể kết hợp khám phá Hoa Tiến với các hoạt động văn hóa như tung còn, bắn nỏ, viết chữ Thái, dệt thổ cẩm và trình diễn trang phục dân tộc. Đây là điểm đến phù hợp cho những ai muốn tìm hiểu văn hóa Thái qua chính không gian sống và sinh hoạt của cộng đồng địa phương.

Chợ Vinh là một trong những khu chợ lâu đời và quen thuộc của thành phố Vinh, Nghệ An, nằm tại khu vực trung tâm đô thị. Đây là nơi du khách có thể quan sát nhịp sống thường ngày của người dân địa phương và khám phá nét sinh hoạt buôn bán đặc trưng của xứ Nghệ.

Dạo quanh chợ, du khách có thể tìm thấy nhiều mặt hàng phục vụ đời sống như thực phẩm tươi, đặc sản địa phương, đồ khô, quần áo và các sản phẩm gia dụng. Đặc biệt, khu vực hàng ăn là nơi đáng ghé để thưởng thức những món quen thuộc của Nghệ An như cháo lươn, súp lươn, bánh mướt, bánh bèo hay các món ăn dân dã được chế biến theo khẩu vị địa phương.

Chợ Vinh không chỉ là nơi mua bán mà còn phản ánh một phần đời sống văn hóa đô thị của người dân thành phố. Với du khách, một vòng khám phá chợ có thể mang đến góc nhìn gần gũi hơn về cách người địa phương lựa chọn thực phẩm, giao tiếp và thưởng thức ẩm thực. Chợ cũng thuận tiện để kết hợp với hành trình khám phá các điểm đến trong trung tâm Vinh như Thành cổ Vinh, Đền Hồng Sơn và khu vực phố đi bộ.

Trung tâm Văn hóa tỉnh Nghệ An là không gian tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sinh hoạt cộng đồng tại thành phố Vinh. Trung tâm góp phần giới thiệu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của địa phương thông qua nhiều chương trình biểu diễn, sự kiện và hoạt động nghệ thuật được tổ chức theo từng thời điểm.

Đến đây, du khách có thể theo dõi các chương trình nghệ thuật, tìm hiểu những loại hình văn hóa truyền thống và cảm nhận đời sống văn hóa đương đại của xứ Nghệ. Nội dung hoạt động thay đổi theo từng thời gian, có thể gắn với các dịp lễ, sự kiện văn hóa, chương trình nghệ thuật hoặc hoạt động cộng đồng của tỉnh.

Nếu đang khám phá thành phố Vinh, du khách có thể kết hợp Trung tâm Văn hóa với các điểm tham quan lịch sử, văn hóa trong khu vực trung tâm. Đây là điểm dừng phù hợp cho những ai muốn tìm hiểu thêm về hoạt động văn hóa nghệ thuật và đời sống cộng đồng của Nghệ An.