Thanh Hóa

Cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 16 km và Hà Nội khoảng 180 km, biển Sầm Sơn là bãi biển đô thị với lượng khách rất lớn: năm 2024 vùng biển này đón 8,86 triệu lượt, bằng 57,9% lượng khách của cả tỉnh. Bãi cát hình trăng khuyết chạy từ chân núi Trường Lệ về phía bắc, chia thành các bãi tắm A, B, C, D dọc đường Hồ Xuân Hương, nay thuộc phường Sầm Sơn.

Sầm Sơn làm du lịch từ đầu thế kỷ 20, khi người Pháp biến làng chài Trường Lệ dưới chân núi thành nơi nghỉ mát cho người Pháp và quan lại triều Nguyễn. Núi Trường Lệ ở đầu bãi có hơn 10 đỉnh, cao nhất 87 m, với đền Độc Cước trên hòn Cổ Giải, đền Cô Tiên, đền Tô Hiến Thành và hòn Trống Mái. Cụm di tích này được xếp hạng quốc gia năm 1962 và thành di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1954/QĐ-TTg ngày 31/12/2019, với tên "Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn".

Mỗi bãi có tính cách riêng: bãi A gần vách đá, sóng mạnh; bãi B sóng vừa; bãi C sóng lớn, nhiều nhà hàng; bãi D vắng hơn, gần khu thuyền chài. Ngoài tắm biển, bạn có thể leo khoảng 40 bậc đá lên đền Độc Cước rồi đi tiếp tới hòn Trống Mái. Mùa du lịch mở bằng Lễ hội Du lịch biển cuối tháng 4 (năm 2026 khai mạc tối 25/4); đông nhất là dịp 30/4–1/5 và các tháng 5 đến 8.

Nói thẳng: Sầm Sơn nhiều năm mang tiếng chèo kéo, ép giá. Trước mùa 2026, địa phương nêu tên vấn đề của xe điện chở khách: chèo kéo khách về nhà hàng, bỏ khách giữa đường, ăn hoa hồng, gian lận khi cân hải sản; phường khống chế số xe điện ở mức 470 chiếc và bố trí 90 điểm đón. Hãy hỏi giá trước, xem cân hải sản tận mắt, và nếu bị chèo kéo, ép giá thì gọi đường dây nóng của Công an phường Sầm Sơn 0905 151 338.

Vùng tắm có cứu hộ dài khoảng 3,5 km, từ chân đền Độc Cước đến khu du lịch Vạn Chài. Mùa cao điểm từ 11/4 đến 10/9 có tổ cứu hộ theo từng bãi A, B, C, D, phao tiêu và biển báo. Không tắm ở chân hòn Cổ Giải và chỗ có hố sâu; giờ tắm do phường quy định theo từng giai đoạn, tắm ngoài giờ hay vượt phao sẽ bị xử lý. Ngày biển động có thể xuất hiện dòng chảy xa bờ. Ngày 8/7/2025, sóng đánh hai bé 6 và 7 tuổi tuột khỏi chiếc phao thuê, một bé tử vong. Đừng để trẻ một mình trên phao, và chỉ xuống nước ở đoạn có cứu hộ.

Đền Độc Cước là nơi thờ tự đang hoạt động, gắn với truyền thuyết vị thần một chân xẻ thân diệt thủy quái giúp dân chài; mùa xuân có lễ hội Cầu phúc. Khi lên đền, bạn thay đồ tắm bằng quần áo kín đáo và giữ yên lặng trong không gian thờ.

Sầm Sơn hợp với gia đình, nhóm đông cần bãi tắm có cứu hộ, nhiều chỗ ở và ăn uống, đi lại thuận từ Hà Nội. Nó không hợp nếu bạn tìm bãi vắng. Muốn đỡ đông, bạn có thể chọn bãi D hoặc đi vào mùa thu, khi giá dịch vụ bình ổn hơn. Biển Hải Tiến là một bãi khác của Thanh Hóa có nhiều dịch vụ, nhưng cũng rất đông vào dịp hè.

Từ Hà Nội đi khoảng 160 km, chừng 4 giờ ô tô, bạn tới vùng du lịch Pù Luông ở miền tây Thanh Hóa. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông lập năm 1999, nay rộng 16.986 ha trên núi đá vôi và núi đất, trải qua địa bàn hai huyện Bá Thước, Quan Hóa cũ. Theo tiếng Thái, Pù Luông nghĩa là đỉnh núi cao nhất trong vùng. Khách chủ yếu ở vùng đệm, nơi các bản người Thái nằm giữa ruộng bậc thang; trung tâm là bản Đôn, xã Pù Luông.

Khu bảo tồn giữ rừng phòng hộ phía đông sông Mã. Đợt điều tra năm 2013 ghi nhận 2.487 loài động, thực vật, trong đó 409 loài có tên trong sách đỏ Việt Nam và thế giới, như voọc mông trắng, sơn dương, gấu ngựa, thông Pà Cò, thông đỏ Bắc, lan hài. Xã Pù Luông có khoảng 9.500 người, 92% là người Thái, với 20 thôn bản làm du lịch cộng đồng.

Một chuyến điển hình là ngủ nhà sàn, sáng đi bộ qua ruộng bậc thang giữa các bản. Lúa ở đây làm hai vụ, chín vào tháng 5–6 và tháng 9–10; tháng 2 và tháng 7 là mùa nước đổ. Quanh bản Đôn có thác Hiêu nhiều tầng ở xã Cổ Lũng, chợ phiên Phố Đoàn họp sáng thứ Ba, thứ Năm và Chủ nhật, bè tre trên suối Chàm cách bản Đôn khoảng 7 km. Ở thôn Lũng Niêm, nhóm dệt thổ cẩm của phụ nữ Thái cho khách ngồi thử khung cửi. Người khỏe có thể leo đỉnh Pù Luông cao khoảng 1.700 m, mất khoảng 6 giờ, nên đi cùng người dẫn đường.

Pù Luông giờ không còn vắng. Mười tháng đầu năm 2025 xã đón khoảng 170.000 lượt khách, riêng sáu tháng đầu năm 2026 là 138,7 nghìn lượt, với 69 cơ sở lưu trú. Đường vào một số homestay ở bản Đôn còn đoạn đất trơn trượt. Hang Dơi ở bản Kho Mường đang tạm dừng đón khách từ tháng 9/2026 vì đá rơi từ trần hang, đến khi có thông báo an toàn của cơ quan có thẩm quyền.

Mùa mưa là mùa sạt lở. Ngày 17/9/2026, đường tỉnh 521C qua xã Pù Luông có hai điểm sạt lở; xã cử người trực ở các tràn và chặn người qua khi nước chảy xiết. Hãy xem dự báo trước khi đi, đừng cố qua tràn ngập. Đi rừng, leo núi thì mặc quần áo dài, đi giày leo núi, mang thuốc chống muỗi và phòng vắt.

Bản là nơi người Thái đang sống và làm ruộng, không phải phim trường. Xin phép trước khi chụp ảnh cận người dân, đi trên bờ ruộng thì đừng giẫm vào lúa, và nói nhỏ khi qua bản buổi tối. Cuối năm 2025, 32 trong 67 cơ sở lưu trú là của người địa phương; chọn ở những nơi này thì tiền phòng về thẳng gia đình trong bản.

Pù Luông hợp với người thích đi bộ, ở lại hai ba ngày, xem ruộng lúa và nếp sống bản Thái. Nó không hợp nếu bạn chỉ có một buổi hay cần đường đi bằng phẳng. Nếu chỉ có một đêm trên đường từ Hà Nội, bạn có thể dừng ở Mai Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), nằm trên tuyến Quốc lộ 6 đi Pù Luông.

Đền Bà Triệu nằm ở làng Phú Điền, xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hóa (trước đây thuộc huyện Hậu Lộc), cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 17 km về phía bắc. Đây là quần thể thờ Bà Triệu, tức Triệu Thị Trinh, người cùng anh trai Triệu Quốc Đạt khởi nghĩa chống nhà Ngô năm 248 và tuẫn tiết trên núi Tùng năm ấy, khi 23 tuổi, theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa.

Theo Cục Di sản văn hóa, khu di tích gồm sáu nơi: đền thờ, lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng, mộ ba ông tướng họ Lý, miếu Bàn Thề, đình Phú Điền dựng năm 1772 và đền Đệ Tứ (người làng gọi Nghè Eo). Đền quay hướng bắc, đi qua nghi môn ngoại, hồ sen, bình phong đá, nghi môn trung, nghi môn nội mới tới tiền đường có 12 cột đá khắc câu đối chữ Hán, rồi trung đường và hậu cung. Đền lưu giữ 297 di vật, cổ vật có niên đại từ cuối thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20. Khu di tích là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014.

Một buổi thăm thường đi theo trục đền trước, rồi lên lăng. Lăng cách đền khoảng 500 m về phía tây, là tháp đá xanh cao 5,8 m, mái kiểu kiệu long đình; năm 2005 lăng được làm lại bằng đá thay cho gạch. Mộ ba ông tướng họ Lý nằm dưới chân núi Tùng; miếu Bàn Thề, tương truyền là nơi ba anh em họ Lý thề theo Bà, nay chỉ còn một bệ thờ gạch giữa cánh đồng.

Cần biết trước: phần lớn công trình là kiến trúc thời Nguyễn và các đợt tu bổ sau này; tương truyền đền đã có từ thời Lý Nam Đế nhưng vị trí hiện nay là nơi đền được dời về dưới thời Minh Mạng. Giờ mở cửa và vé chưa có công bố chính thức. Cây cổ thụ trong khu di tích từng bị mối hại và đổ gãy sau bão cuối năm 2025, nên ngày mưa gió lớn không nên đi dưới tán cây.

Lễ hội đền Bà Triệu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ghi danh năm 2022), chính hội ngày 22 tháng 2 âm lịch, kéo dài khoảng ba ngày với lễ tế, rước kiệu và trò diễn dân gian. Ngày dương lịch đổi theo từng năm; năm 2026 lễ hội khai mạc ngày 9/4. Những ngày này đông người, nên đi sớm.

Đây là nơi thờ tự của làng Phú Điền. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng ở hậu cung, không leo lên tượng voi, nghê đá hay lăng đá. Các nghi lễ tế, rước do đội tế và người làng thực hiện; bạn đứng xem theo hướng dẫn của ban tổ chức, không chen vào hàng tế.

Đền Bà Triệu hợp với người muốn hiểu cuộc khởi nghĩa năm 248 qua chính nơi gắn với nó, và người thích kiến trúc đền làng xứ Thanh. Nếu thời gian ít và muốn một điểm có vé, giờ mở cửa rõ ràng, thuyết minh bài bản, Khu di tích Lam Kinh ở xã Lam Sơn là lựa chọn khác trong tỉnh. Đừng nhầm với "Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu" ở vùng núi Nưa (Triệu Sơn cũ), là một di tích khác.

Vườn quốc gia Bến En cách TP Thanh Hóa khoảng 36–45 km về phía tây nam, trải trên đất hai huyện Như Thanh và Như Xuân cũ; Báo Thanh Hóa ghi khu mua vé đi thuyền thuộc xã Như Thanh. Vườn được thành lập theo Quyết định 33/CT ngày 27/01/1992 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Diện tích mỗi nguồn ghi một khác; số mới nhất Báo Thanh Hóa đưa năm 2025 là vùng lõi 16.634 ha, vùng đệm trên 30.000 ha.

Giữa vườn là hồ Sông Mực, rộng khoảng 3.000 ha theo Báo Thanh Hóa và hơn 4.000 ha theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, với 21 hòn đảo. Người dân đặt tên cho nhiều đảo: đảo Đôi, Tình Yêu, Lúng Túng, Bồng Lai, Bến Mơ, Hy Vọng. Báo chí hay ví nơi này là "Hạ Long trên cạn" của xứ Thanh; đó là cách ví, không phải danh hiệu.

Rừng Bến En có hơn 8.500 ha rừng nguyên sinh, hơn 300 loài cây dược liệu như mã tiền, sa nhân, và các loài động vật như gấu ngựa, vượn đen, phượng hoàng đất, gà tiền mặt vàng. Trung tâm cứu hộ của vườn mỗi năm tiếp nhận trung bình 20–30 cá thể động vật hoang dã như khỉ mặt đỏ, công, trăn gấm, tê tê.

Chuyến đi thường bắt đầu ở khu mua vé đi thuyền, cạnh đó là phòng trưng bày mẫu tiêu bản động, thực vật. Vườn tổ chức các tuyến thuyền đập Mẫy - đảo Thanh Niên - đảo Thực Vật và đập Mẫy - làng Vơn. Bạn có thể vào hang Ngọc dài 80 m có thạch nhũ và suối trong hang, đi bộ dưới rừng lim, thông cổ thụ, cắm trại ở chòi lán trên đảo, và thăm các bản Thái, Mường vùng đệm với nhà sàn, cồng chiêng, khua luống, nhảy sạp.

Dịch vụ còn mỏng. Năm 2023 vườn có 5 thuyền, mỗi thuyền chở tối đa 10 người, ngày lễ khách phải chờ; chỗ ngủ chỉ có 4 phòng cho 20 khách; chín tháng năm 2023 vườn đón khoảng 17.000 lượt khách. Giá vé, giá thuyền và giờ mở cửa hiện chưa có trang chính thức công bố, nên bạn hỏi Ban quản lý trước khi đi.

Ngày 11/10/2024, sáu học sinh tự chèo thuyền ra hồ Sông Mực chơi, thuyền lật, hai em tử vong. Chỉ đi thuyền do đơn vị có tổ chức vận hành, mặc áo phao suốt chuyến và không tự bơi ra hồ. Mùa khô nắng nóng, Ban quản lý kiểm soát người vào rừng vì nguy cơ cháy, nên đừng đốt lửa ngoài chỗ được phép.

Các bản vùng đệm là nơi người Thái, Mường đang sống; xin phép trước khi chụp ảnh và vào nhà. Đây là rừng đặc dụng: không bẻ cây, hái lan, bắt hay mua động vật.

Bến En hợp cho một ngày từ TP Thanh Hóa với thuyền, hang và đi bộ nhẹ. Nếu bạn muốn ở lại nhiều đêm trong bản giữa rừng núi, Pù Luông có 69 cơ sở lưu trú (8/2026) sẽ dễ tìm chỗ hơn.

Khu di tích Lam Kinh nằm ở xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa (một phần ở xã Kiên Thọ), cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 50 km về phía tây theo quốc lộ 47. Đây là quê của Lê Lợi, nơi khởi đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427), và là khu lăng mộ các vua, hoàng thái hậu thời Lê sơ. Người xưa gọi nơi này là Tây Kinh, để phân biệt với Đông Kinh là Thăng Long.

Năm 1430, vua Lê Thái Tổ đổi tên đất Lam Sơn thành Lam Kinh. Vua mất năm 1433 và được đưa về an táng tại Vĩnh Lăng; điện miếu được dựng từ đó. Theo Cục Di sản văn hóa, Chính điện có mặt bằng hình chữ Công, rộng 1.645,04 m², gồm ba tòa Quang Đức, Sùng Hiếu, Diên Khánh, nay còn 127 tảng đá kê chân cột. Bia Vĩnh Lăng bằng đá nguyên khối cao 2,79 m, rộng 1,94 m, đặt trên lưng rùa đá. Lam Kinh là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012.

Lối vào đi qua cầu Bạch bắc qua sông Ngọc, lên Ngọ môn, sân rồng rồi tới Chính điện dựng lại trên nền cũ, tựa lưng vào núi Dầu. Sau Chính điện là Thái miếu, rồi Vĩnh Lăng và bia Vĩnh Lăng, đền thờ Lê Thái Tổ. Các lăng khác như Hựu Lăng, Chiêu Lăng, Dụ Lăng nằm rải rác; riêng Kính Lăng (lăng Lê Túc Tông) và đền thờ Lê Lai ở xã Kiên Thọ. Khu di tích rộng, ban quản lý có xe điện theo hai tuyến và dịch vụ thuyết minh.

Cần biết trước: Chính điện và Thái miếu là phần phục dựng. Thái miếu theo khảo cổ có 9 tòa, đã phục hồi 5 tòa; dự án 2025-2027 đang phục dựng 4 tòa còn lại, nên một phần khu vực có công trường. Chính điện đóng cửa thứ Hai hằng tuần.

Vé theo thông báo của ban quản lý (6/2023): người lớn 30.000 đồng; trẻ em 8 đến 15 tuổi và người cao tuổi 15.000 đồng; trẻ dưới 8 tuổi miễn phí. Chính điện mở thứ Ba đến Chủ nhật, mùa hè (1/4-31/10) 7h30-17h, mùa đông 8h-16h, thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ 7h-17h. Thông báo đã khá lâu, nên hỏi lại trước khi đi.

Lễ hội Lam Kinh diễn ra ngày 21 và 22 tháng 8 âm lịch, giỗ Lê Lai và giỗ Lê Lợi. Năm 2026 lễ hội từ 1 đến 3/10, chính lễ sáng 2/10 tại sân rồng, miễn vé tham quan từ 30/9 đến hết 3/10. Đây là nơi thờ vua và các công thần: ăn mặc lịch sự, không trèo lên rùa đá, bia đá, và không chen vào đoàn rước kiệu do đội tế hai xã Lam Sơn, Kiên Thọ thực hiện.

Lam Kinh hợp với người muốn hiểu nhà Lê sơ qua lăng, bia thật và quy hoạch một khu điện miếu thế kỷ 15. Nếu bạn quan tâm kiến trúc thành quách hơn đền miếu, Thành nhà Hồ ở xã Tây Đô, di sản thế giới UNESCO, cùng ban quản lý, là lựa chọn khác.

Cách TP Thanh Hóa khoảng 80–85 km về phía tây, gần đường Hồ Chí Minh, suối cá Cẩm Lương nằm ở thôn Lương Ngọc, xã Cẩm Tú (trước tháng 7/2025 là xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy). Đây là một đoạn suối dài khoảng 150 m chảy ra từ hang nước ngầm dưới chân núi, thuộc dãy Trường Sinh, nơi hàng nghìn con cá sống tự nhiên mà người Mường trong làng không đánh bắt.

Người dân gọi loài cá này là cá Dốc (báo chí còn viết cá Giốc) hay cá Tể, thuộc họ cá chép, có tên trong Sách đỏ Việt Nam. Báo Thanh Hóa ghi cá ước chừng 3–7 kg mỗi con, ban ngày bơi ra suối, đêm quay vào hang, và chỉ bơi xa cửa hang hơn 100 m. Nước suối không cạn quanh năm; mùa mưa chỗ sâu nhất khoảng 50–80 cm.

Chuyện đàn cá gắn với tín ngưỡng thờ thần Rắn. Theo truyền thuyết người Lương Ngọc kể, một đôi vợ chồng nhặt được quả trứng dưới suối, trứng nở ra rắn; chàng Rắn về sau chết khi đánh thủy quái bảo vệ bản, được phong thần hiệu Tứ Phủ Long Vương. Dân làng lập đền bên suối, và theo lời kể, từ đó đàn cá xuất hiện. Đền cũ bị giông lốc làm sập, người dân góp tiền dựng lại ngôi đền hiện nay.

Lễ hội Khai hạ của làng diễn ra mùng 7 và mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Sáng mùng 8, làng rước thần Rắn từ đền Thủy Phủ Long Vương về nhà văn hóa thôn làm lễ báo công, rồi rước về đền tế; phần hội có tung còn, đẩy gậy, đánh đu và dân ca Mường. Mùng 1 đến mùng 4 Tết 2026, khu du lịch đón hơn 11.200 lượt khách.

Khu tham quan nhỏ, thường đi trong 1–2 giờ: xem cá dọc bờ suối, thắp hương ở đền, vào động Cây Đăng cách suối khoảng 20 m. Tết, lễ 30/4–1/5 và những ngày hè khá đông. Khu du lịch có thu vé nhưng mức vé chưa được công bố trên kênh chính thức; xã yêu cầu các hộ kinh doanh niêm yết giá, nên bạn hỏi giá trước khi ăn uống, gửi xe. Nên đến từ tháng 4 đến tháng 9, khi nước cao và thấy nhiều cá.

Với người Mường ở đây, cá là linh vật được thần che chở. Đừng bắt, câu hay ném đồ vào cá. Trang của xã cho biết cá hay lại gần người ngồi bên bờ và có thể chạm nhẹ, nhưng chưa có nội quy công bố về việc cho cá ăn; hãy hỏi người trông coi trước. Trong đền, ăn mặc kín đáo và không tự ý dự phần tế lễ của làng.

Suối cá hợp cho một điểm dừng một hai giờ, với gia đình có trẻ nhỏ hay người muốn hiểu tín ngưỡng của người Mường. Nếu bạn muốn ở lại nhiều ngày, đi bộ giữa bản và ruộng bậc thang, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông trên cùng hướng đi sẽ hợp hơn.

Thành nhà Hồ nằm ở xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa (trước đây thuộc huyện Vĩnh Lộc), giữa sông Mã và sông Bưởi, cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 45 km. Thành do Hồ Quý Ly cho xây năm 1397, là kinh đô từ năm 1398 đến 1407; từ năm 1400 nhà Hồ đặt quốc hiệu Đại Ngu. Thành còn có các tên Tây Đô, An Tôn, Tây Giai.

Điểm khác biệt nằm ở đá. Theo Ban quản lý di sản, bốn cổng thành xếp bằng những khối đá lớn, nhiều khối nặng từ 10 đến 26 tấn, tường thành có chu vi hơn 3,5 km. Thành nội gần vuông, mỗi cạnh chừng 870 đến 884 m; vòm cổng ghép đá theo hình múi bưởi. Năm 2011, UNESCO ghi danh Thành nhà Hồ là di sản thế giới theo tiêu chí (ii) và (iv), gồm ba phần: Thành nội, một đoạn La thành và Đàn tế Nam Giao, rộng 155,5 ha, vùng đệm 5.078,5 ha. Đây cũng là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 548/QĐ-TTg năm 2012.

Buổi tham quan thường bắt đầu ở cổng Nam, cổng chính có ba cửa, rồi men theo tường đá sang cổng Đông, cổng Bắc, cổng Tây. Nhà trưng bày giới thiệu hiện vật khai quật, trong đó có gạch xây thành in, khắc tên hơn 300 địa danh. Đàn tế Nam Giao nằm ở sườn núi Đốn Sơn, cách thành khoảng 2,5 km về phía đông nam, đang được khai quật khảo cổ lần thứ năm.

Mặt hạn chế: bên trong thành nội phần lớn là ruộng và làng, cung điện không còn, dấu tích nằm dưới đất. Nếu bạn hình dung một kinh thành có điện đài, ở đây bạn chỉ thấy tường, cổng và ruộng. Nhiều đoạn tường quanh cổng Bắc và cổng Đông nghiêng, đang được chống bằng khung thép, có biển cảnh báo khu vực nguy hiểm. Đừng leo lên tường, và tránh đến gần các đoạn tường đang gia cố vào ngày mưa bão.

Vé theo trang của Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa: người lớn 40.000 đồng, trẻ em 8 đến 15 tuổi 20.000 đồng, xe điện có thuyết minh 200.000 đồng một xe. Giờ mở cửa mùa hè 7h đến 17h30, mùa đông 7h đến 17h. Trang không ghi ngày chuyển mùa, nên hỏi lại.

Thành nhà Hồ hợp với người thích kiến trúc, khảo cổ và giai đoạn chuyển giao Trần - Hồ; nên đi cùng xe điện thuyết minh vì khoảng cách giữa các cổng khá xa. Nếu bạn muốn một khu di tích còn điện miếu, lăng bia để xem, Khu di tích Lam Kinh ở xã Lam Sơn, cùng ban quản lý, là lựa chọn khác.

Biển Hải Tiến là dải bờ biển thuộc hai xã Hoằng Tiến và Hoằng Thanh, tỉnh Thanh Hóa (trước đây thuộc huyện Hoằng Hóa), cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 15 đến 20 km về phía bắc, cách Hà Nội khoảng 165 km. Báo tỉnh gọi đây là Khu du lịch sinh thái biển Hải Tiến. Bờ biển dài khoảng 12 đến 13 km; phía bắc có núi Linh Trường, phía tây là sông Cung.

Hải Tiến là khu du lịch biển còn mới: theo Báo Thanh Hóa, khu du lịch ra đời chưa tới mười năm tính đến năm 2021. Hơn 30 doanh nghiệp, nhà đầu tư đang kinh doanh du lịch ở đây. Theo VnExpress (2026), nơi đây có gần 100 cơ sở lưu trú với khoảng 6.500 phòng, mỗi năm đón khoảng 1,5 triệu lượt khách. Ở chân núi Linh Trường có một khu nghỉ dưỡng rộng hơn 19 ha của doanh nghiệp.

Một ngày ở đây thường bắt đầu từ khoảng 5 giờ sáng ở chợ làng chài họp ngay khu bãi tắm, nơi ngư dân bán hải sản vừa đánh bắt. Ban ngày bạn tắm biển, thuê thuyền đi câu cá, câu mực cùng ngư dân, hoặc chơi mô tô nước, kayak. Gần bãi có đền thờ Tô Hiến Thành, chùa Hồi Long và núi Linh Trường, nơi dân quân và các cụ phụ lão từng bắn rơi máy bay Mỹ.

Mặt hạn chế nói thẳng: bão năm 2025 làm sạt lở nặng kè biển; dự án kè khẩn cấp dài gần 3 km đang thi công, dự kiến xong tháng 3/2027, và nhiều doanh nghiệp lo bãi cát bị thu hẹp. Tháng 5/2026 trên bãi còn gốc cây ngổn ngang, bị nước che khi triều lên. Tháng 4 đến tháng 9 là mùa đông khách, dịp hè và lễ Tết rất đông; tháng 10, 11 có thể mưa nhiều do bão.

An toàn khi tắm là việc phải để ý nhất. Ở đây có dòng chảy xa bờ; chiều 21/8/2025 ba học sinh bị sóng cuốn khi tắm. Chỉ tắm trong vùng có cọc giới hạn, dây phao; tránh chỗ có biển "Khu vực nước sâu nguy hiểm - Cấm tắm" và các đoạn đang thi công kè; không tắm khi trời dông, sóng lớn.

Chợ cá và các bến thuyền là nơi làm việc của ngư dân. Hỏi trước khi chụp ảnh người, không chen vào lúc thuyền đang kéo lên bờ, và hỏi giá trước khi mua.

Hải Tiến hợp với gia đình và nhóm bạn muốn nghỉ biển vài ngày, ăn hải sản, xem chợ làng chài sớm. Nếu bạn cần một phố biển nhiều dịch vụ hơn, biển Sầm Sơn là lựa chọn khác, nhưng quy mô khách lớn hơn nhiều: năm 2025 Sầm Sơn đón khoảng 8,8 triệu lượt khách.

Hòn Mê, còn gọi là đảo Mê, là quần đảo 18 hòn lớn nhỏ ngoài khơi phường Hải Bình, cách đất liền khoảng 11 km. Đảo lớn nhất rộng khoảng 420 ha, rừng phủ kín, chưa có dân sinh sống. Đây là khu vực an ninh - quốc phòng có bộ đội đóng quân, nên chuyến ra đảo phụ thuộc thủ tục và đơn vị tổ chức, không như một bãi biển mở.

Lý do nhiều người muốn đến Hòn Mê nằm ở lịch sử. Từ năm 1965 đến 1973, đảo hứng hơn 4.200 quả bom; Đại đội 21 phòng thủ Hòn Mê được phong Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1969. Trên đảo có Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ đảo Hòn Mê, miếu thờ 16 liệt sĩ Quân khu 4 tử nạn máy bay trên đảo năm 2005, và ngọn hải đăng xây thời Pháp thuộc, cao 18,5 m với 81 bậc.

Rừng trên đảo có hơn 400 loài thực vật như sến, kim giao, lim. Một khảo sát được Báo Thanh Hóa dẫn năm 2022 ghi nhận vùng biển quanh đảo có rạn san hô với 56 loài san hô và 55 loài cá san hô; tỉnh khi đó đang hoàn thiện quy hoạch Khu bảo tồn biển Hòn Mê. Đàn khỉ trên đảo được bảo vệ nên khá dạn người.

Tháng 4/2023, tour Nghi Sơn - Đảo Mê được khai trương thí điểm: đi tàu cao tốc ra đảo, dâng hương đài tưởng niệm, lên hải đăng, giao lưu với bộ đội, tắm biển, ngắm san hô và cắm trại. Trước đó, muốn lên đảo phải có giấy mời hoặc giới thiệu của cơ quan chức năng. Cảng cá Hải Bình ở cửa Lạch Bạng, nơi có trạm kiểm soát biên phòng, là cảng được cấp phép đi ra đảo; tàu thường mất khoảng 3 giờ.

Đến nay chưa có công bố chính thức về lịch tour năm 2026, giá, thủ tục hay việc ngủ lại qua đêm. Bạn nên hỏi đơn vị lữ hành và trạm biên phòng Lạch Bạng trước khi đi, và tránh mùa bão. Cũng chưa có đơn vị nào công bố dịch vụ lặn có bình khí ở đây, nên đừng mong một chuyến lặn biển như ở các đảo phía nam.

Trên đảo, bạn đi theo hướng dẫn của đoàn và của đơn vị bộ đội, không tự vào khu doanh trại, hỏi trước khi chụp ảnh công trình quân sự. Ở đài tưởng niệm và miếu liệt sĩ, giữ trang phục và thái độ trang nghiêm. Đừng cho khỉ ăn hay trêu khỉ.

Hòn Mê hợp với người quan tâm lịch sử chiến tranh, đi theo đoàn có tổ chức. Nếu chỉ muốn nhìn quần đảo mà không ra khơi, bạn có thể thấy đảo từ bãi biển Hải Hòa.

Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa là một điểm đến phù hợp với những du khách muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và quá trình hình thành vùng đất xứ Thanh qua hệ thống hiện vật được lưu giữ và trưng bày tại bảo tàng. Nơi đây sở hữu hơn 30.000 hiện vật thuộc nhiều thời kỳ, trong đó có những hiện vật có giá trị đặc biệt giúp tái hiện đời sống, tín ngưỡng, văn hóa và lịch sử của cư dân Thanh Hóa từ thời tiền sử đến thời kỳ hiện đại. Không gian trưng bày được tổ chức theo từng chủ đề, giúp người tham quan dễ dàng hình dung về hành trình phát triển lâu dài của vùng đất này.

Một trong những nội dung nổi bật tại bảo tàng là bộ sưu tập liên quan đến văn hóa Đông Sơn, một dấu ấn quan trọng trong lịch sử khảo cổ Việt Nam. Du khách có thể tìm hiểu về các hiện vật bằng đồng, đồ gốm, công cụ lao động, vũ khí và nhiều tư liệu phản ánh kỹ thuật chế tác cũng như đời sống của cư dân cổ. Bảo tàng hiện lưu giữ và giới thiệu ba Bảo vật quốc gia gồm Kiếm ngắn Núi Nưa, Trống đồng Cẩm Giang I và Vạc đồng Cẩm Thủy, tạo điểm nhấn đặc biệt cho hành trình tham quan.

Không chỉ tập trung vào các hiện vật cổ, bảo tàng còn giới thiệu nhiều tư liệu và hiện vật gắn với lịch sử đấu tranh, đời sống xã hội và những giai đoạn phát triển quan trọng của Thanh Hóa trong thời kỳ cận - hiện đại. Một số không gian trưng bày được kết hợp với công nghệ số, mã QR, thuyết minh tự động và nội dung trực quan, giúp việc tiếp cận thông tin trở nên thuận tiện hơn, đặc biệt với du khách trẻ và khách quốc tế.

Đến đây, du khách có thể dành thời gian tham quan theo từng khu vực, quan sát hiện vật ở cự ly gần và kết hợp tìm hiểu câu chuyện phía sau mỗi hiện vật để có cái nhìn sâu hơn về văn hóa xứ Thanh. Bảo tàng đặc biệt phù hợp với những người yêu thích lịch sử, khảo cổ, văn hóa Việt Nam hoặc muốn có một trải nghiệm tìm hiểu địa phương trước khi tiếp tục khám phá các di tích và danh thắng khác của Thanh Hóa.

Bản Vịn là bản làng của đồng bào Thái nằm tại xã Bát Mọt, khu vực phía Tây tỉnh Thanh Hóa, trong vùng đệm của Vườn quốc gia Xuân Liên. Nằm giữa thung lũng được bao quanh bởi núi rừng, bản gây ấn tượng với những nếp nhà sàn truyền thống, không gian xanh và cảnh quan còn tương đối hoang sơ. Đây là một địa điểm phù hợp với du khách muốn khám phá đời sống miền núi, tìm hiểu văn hóa Thái và kết hợp trải nghiệm thiên nhiên thay vì chỉ tham quan các điểm du lịch đại trà.

Bản Vịn đã được tỉnh Thanh Hóa xác định là điểm du lịch cộng đồng, đồng thời được đưa vào các phương án kết nối du lịch sinh thái với Vườn quốc gia Xuân Liên. Một trong những sản phẩm được quy hoạch là tuyến khám phá rừng nguyên sinh Bản Vịn, tạo điều kiện để du khách kết hợp trải nghiệm văn hóa bản làng với trekking và khám phá hệ sinh thái rừng.

Trải nghiệm tại Bản Vịn có thể bao gồm nghỉ tại nhà sàn, thưởng thức ẩm thực địa phương, giao lưu văn nghệ và tìm hiểu các nghề thủ công truyền thống. Website của Ban Quản lý Vườn quốc gia Xuân Liên hiện giới thiệu các hoạt động như thưởng thức cá suối nướng, xôi nếp, măng đắng, rượu cần; giao lưu múa xòe, múa sạp; trải nghiệm dệt vải, làm bánh, đan lát và tắm suối. Những hoạt động này tạo điều kiện để du khách tiếp xúc trực tiếp với sinh hoạt của cộng đồng thay vì chỉ ngắm cảnh.

Tuy nhiên, Bản Vịn hiện vẫn đang ở giai đoạn phát triển du lịch, cơ sở dịch vụ chưa phong phú và khả năng tiếp cận còn hạn chế. Một bài phản ánh năm 2026 ghi nhận đường vào bản còn khó đi ở một số đoạn, lượng khách chưa ổn định và hoạt động du lịch cộng đồng chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Vì vậy, Bản Vịn phù hợp hơn với du khách thích khám phá nguyên sơ, trải nghiệm cộng đồng và thiên nhiên hơn là những người tìm kiếm dịch vụ du lịch hoàn chỉnh.

Động Từ Thức nằm trong một quả núi đá vôi thuộc dãy Tam Điệp, ở xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa (trước đây là xã Nga Thiện, huyện Nga Sơn), cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 40 đến 50 km về phía đông bắc. Tên cũ của động là Bích Đào, theo một khối nhũ dưới vòm trông như trái đào.

Tên Từ Thức đến từ truyện Từ Thức gặp tiên trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Tương truyền Từ Thức làm quan ở Tiên Du, cởi áo gấm chuộc tội cho một cô gái làm gãy cành mẫu đơn; sau khi từ quan, chàng đi chơi cửa biển Thần Phù, vào một hang động và được gả cho tiên nữ Giáng Hương, chính là cô gái năm xưa. Ở một năm, chàng xin về thì quê nhà đã qua nhiều đời. Các báo kể thân thế Từ Thức mỗi nơi một khác, nên câu chuyện nên nghe ở mức truyền thuyết.

Theo các báo, động dài hơn 200 m, rộng cả nghìn mét vuông, nhiều thạch nhũ. Phần ngoài có trần hình vòng cung; người dân đặt tên các khối nhũ là kho gạo, kho muối, kho tiền, đàn đá, trống đá. Trước cửa động có dây gắm lâu năm quấn quanh cây thị cổ, vắt ngang lối đi. Ở cửa động có thơ khắc đá, trong đó có bài của Lê Quý Đôn. Theo báo chí, động được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng danh thắng cấp quốc gia năm 1992.

Cần biết trước: trong động lắp đèn điện nhiều màu, thạch nhũ được chiếu bằng ánh đèn này. Giờ mở cửa, giá vé và đơn vị quản lý sau khi bỏ cấp huyện chưa có công bố chính thức. Theo huyện Nga Sơn cũ, động đón hàng vạn lượt khách mỗi năm, đông nhất mùa lễ hội và dịp Tết. Nên đi giày đế bám và cẩn thận ở các đoạn bậc đá.

Động Từ Thức hợp với người thích nghe chuyện cổ gắn với địa danh và muốn một điểm dừng ngắn ở vùng phía bắc tỉnh. Nếu bạn muốn xem hang động đá vôi bằng thuyền, có vé và giờ công bố rõ, quần thể danh thắng Tràng An ở Ninh Bình là lựa chọn khác.

Chiến khu Ngọc Trạo là di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu của Thanh Hóa, nằm giữa vùng đồi núi thuộc xã Ngọc Trạo, gắn với sự hình thành của một trong những chiến khu du kích đầu tiên của cả nước trong thời kỳ tiền khởi nghĩa. Giữa năm 1941, Tỉnh ủy Thanh Hóa lựa chọn khu vực Ngọc Trạo làm căn cứ cách mạng bởi địa hình đồi núi, rừng cây và các hang động tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ, huấn luyện lực lượng và hoạt động bí mật.

Sự kiện quan trọng nhất tại đây diễn ra vào đêm 19/9/1941, khi Đội du kích Ngọc Trạo gồm 21 chiến sĩ chính thức được thành lập tại Hang Treo. Đây được xem là đội du kích vũ trang thoát ly đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa, đánh dấu bước phát triển mới của phong trào cách mạng địa phương. Chiến khu và đội du kích chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, từ khoảng tháng 7 đến tháng 10/1941, nhưng đã trở thành một căn cứ quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng cách mạng ở Thanh Hóa.

Ngày nay, khu di tích gồm nhà truyền thống, khu tưởng niệm, tượng đài chiến sĩ du kích và các địa điểm gắn với hoạt động của chiến khu, được quy hoạch trong không gian cây xanh và núi rừng. Nhà truyền thống lưu giữ nhiều hiện vật, hình ảnh và tư liệu liên quan đến phong trào cách mạng tại Ngọc Trạo, giúp du khách hình dung rõ hơn về đời sống, hoạt động và những khó khăn của lực lượng du kích thời kỳ đầu.

Đến Chiến khu Ngọc Trạo, du khách có thể tham quan khu tưởng niệm, tìm hiểu tư liệu lịch sử và khám phá không gian rừng núi, qua đó hiểu thêm về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử cách mạng Thanh Hóa. Đây cũng là địa điểm thường được sử dụng cho các hoạt động giáo dục truyền thống và tham quan lịch sử của địa phương.

Bản Kho Mường là một điểm du lịch cộng đồng nổi bật của Pù Luông, nằm giữa thung lũng Hua Mường, thuộc xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa. Bản gây ấn tượng với khung cảnh núi rừng bao quanh, những nếp nhà sàn của người Thái nằm xen giữa ruộng bậc thang và không gian làng quê yên bình. Con đường dẫn vào bản quanh co qua sườn núi, mang đến cho du khách cảm giác tách biệt khỏi nhịp sống đô thị và gần gũi hơn với thiên nhiên.

Một trong những điểm hấp dẫn nhất của Kho Mường là hang Dơi, nằm ngay trong khu vực bản. Hang thuộc hệ thống hang động đá vôi của Pù Luông, được hình thành qua quá trình địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Không gian hang kết hợp với cảnh quan thung lũng tạo nên một điểm khám phá phù hợp với du khách yêu thiên nhiên và trekking.

Kho Mường hiện phát triển theo hướng du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa người Thái. Du khách có thể nghỉ tại các homestay nhà sàn, thưởng thức những món ăn địa phương như cơm lam, cá suối, rau rừng, vịt Cổ Lũng và các món chế biến từ sản vật bản địa. Một số hộ dân còn tổ chức giao lưu văn nghệ, giới thiệu dân ca, điệu múa và những nét sinh hoạt truyền thống của cộng đồng.

Kho Mường cũng là điểm xuất phát của một số tuyến trekking Pù Luông, trong đó có hành trình chinh phục đỉnh Pù Luông. Các tuyến có thể đưa du khách qua ruộng bậc thang, rừng tự nhiên, hang động và những địa hình núi đặc trưng trước khi kết nối với các bản làng khác. Với sự kết hợp giữa cảnh quan núi rừng, văn hóa Thái, homestay, ẩm thực và trekking, Bản Kho Mường phù hợp với du khách muốn trải nghiệm Pù Luông theo hướng chậm rãi, gần thiên nhiên và gần đời sống bản địa.

Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu là vùng rừng đặc dụng rộng lớn ở phía Tây Thanh Hóa, nổi bật với hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú, địa hình núi đá, thung lũng, suối và nhiều cảnh quan còn giữ được vẻ hoang sơ. Khu bảo tồn hiện nằm trên địa bàn các xã Hiền Kiệt, Phú Lệ và Trung Thành, tỉnh Thanh Hóa theo quy hoạch du lịch sinh thái được tỉnh phê duyệt năm 2026.

Pù Hu có giá trị nổi bật về đa dạng sinh học. Theo Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, khu vực này có hơn 2.600 loài động, thực vật, trong đó nhiều loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam. Các hệ sinh thái rừng tại đây cũng đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước, điều hòa môi trường và duy trì hành lang sinh thái của khu vực miền Tây Thanh Hóa.

Với du khách yêu thiên nhiên và khám phá, Pù Hu có tiềm năng cho các hoạt động như trekking, khám phá rừng, tham quan thác, hang động, cây cổ thụ và trải nghiệm văn hóa cộng đồng. Một số điểm được tỉnh xác định để phát triển du lịch gồm thác Khặt, thác Pù Hu, đỉnh Pù Hu, quần thể cây Chò xanh, bản Chiềng và bản Yên. Năm 2026, Thanh Hóa đã phê duyệt Đề án du lịch sinh thái Pù Hu đến năm 2030, định hướng 2035, với các tuyến tham quan dựa trên đường mòn và tuyến tuần tra rừng hiện có.

Pù Hu cũng là không gian sinh sống của cộng đồng Thái, Mường, Mông, vì vậy hành trình đến đây có thể kết hợp khám phá thiên nhiên với tìm hiểu văn hóa, đời sống và ẩm thực địa phương. Tuy nhiên, đây vẫn là khu bảo tồn thiên nhiên nên các hoạt động tham quan cần ưu tiên bảo vệ rừng, hạn chế tác động đến hệ sinh thái và tuân thủ hướng dẫn của đơn vị quản lý

Lễ hội Pôồn Pôông là sinh hoạt văn hóa đặc sắc của đồng bào Mường ở Thanh Hóa, nổi bật với những điệu hát, múa và trò diễn xoay quanh cây Bông - biểu tượng trung tâm của lễ hội. Trong tiếng Mường, “Pồn” mang nghĩa vui chơi, nhảy múa, còn “Pôông” là bông, hoa; Pôồn Pôông có thể hiểu là nhảy múa, vui chơi bên hoa.

Lễ hội gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ do Ậu Máy - người phụ nữ có uy tín, am hiểu nghi lễ và văn hóa cộng đồng chủ trì. Thông qua những lời hát, văn vần và nghi thức truyền thống, Ậu Máy gửi lời tạ ơn trời đất, thần linh và tổ tiên, đồng thời cầu mong mùa màng thuận lợi, bản Mường no ấm, con người khỏe mạnh và hạnh phúc.

Sau phần lễ là những màn múa và trò diễn dân gian quanh cây Bông. Các động tác mô phỏng nhiều hoạt động trong đời sống của người Mường như chia đất, chia nước, dựng nhà, phát nương, trồng trọt, làm cơm và vui chơi. Tiếng cồng chiêng, trống, lời hát Xường và các điệu múa tạo nên không khí cộng đồng đặc sắc.

Một số địa phương còn duy trì hàng chục trò diễn được truyền dạy qua các thế hệ. Pôồn Pôông không chỉ là một lễ hội vui xuân mà còn phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng, lao động và khát vọng về cuộc sống no đủ của người Mường. Năm 2017, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ở Thanh Hóa, lễ hội được thực hành tại nhiều cộng đồng người Mường; xã Minh Sơn là một trong những địa bàn tiêu biểu trong việc gìn giữ và phát huy Pôồn Pôông. Với du khách, đây là cơ hội để trải nghiệm trực tiếp âm nhạc, trang phục, múa, nghi lễ và đời sống cộng đồng Mường thay vì chỉ tham quan một công trình di tích.

Di tích khảo cổ Hang Con Moong là một trong những di chỉ khảo cổ tiền sử đặc biệt quan trọng của Việt Nam, nằm trong vùng đệm Vườn quốc gia Cúc Phương, thuộc địa bàn xã Thành Vinh, tỉnh Thanh Hóa. Tên gọi “Con Moong” theo tiếng Mường có nghĩa là “hang Con Thú”, bắt nguồn từ hình dáng một khối đá lớn ở cửa hang giống một con thú đang phục. Hang dài khoảng 40m, có hai cửa thông nhau và nằm ở độ cao khoảng 147 m so với mực nước biển.

Giá trị nổi bật của Hang Con Moong nằm ở hệ thống địa tầng khảo cổ dày và được bảo tồn tương đối tốt, cho thấy dấu tích cư trú của con người qua nhiều giai đoạn thời tiền sử. Các cuộc khai quật đã phát hiện công cụ đá, xương động vật, vỏ nhuyễn thể, di cốt người cùng nhiều dấu tích sinh hoạt. Những lớp văn hóa tại đây cung cấp tư liệu quan trọng để nghiên cứu quá trình thích nghi của con người với môi trường, từ săn bắt, hái lượm đến những bước đầu của trồng trọt và chăn nuôi.

Hang được phát hiện vào năm 1974 và khai quật lần đầu vào năm 1976. Sau nhiều đợt khảo sát, các nhà nghiên cứu tiếp tục phát hiện một hệ thống di tích phụ cận như hang Lai, hang Mang Chiêng, hang Diêm, hang Lý Chùn và hang Bố Giáo, tạo thành một quần thể khảo cổ có giá trị trong nghiên cứu lịch sử cư trú của cư dân tiền sử ở khu vực Bắc Trung Bộ.

Với giá trị đặc biệt về khảo cổ học và lịch sử, Hang Con Moong và các di tích phụ cận được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày 23/12/2015. Đây là điểm đến phù hợp với du khách yêu thích khảo cổ, lịch sử và khám phá thiên nhiên, đồng thời có thể kết hợp với hành trình tham quan Vườn quốc gia Cúc Phương.

Đền thờ Lê Hoàn tọa lạc tại làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa, là nơi tưởng niệm vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) và gắn với quê hương của vị hoàng đế đầu tiên của triều Tiền Lê. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2018, trở thành một trong những điểm đến quan trọng trên hành trình khám phá lịch sử xứ Thanh.

Điểm nổi bật của khu di tích là quần thể kiến trúc thờ tự mang dáng dấp truyền thống, được bố trí theo hình chữ Công, gồm Tiền đường, Trung đường và Hậu cung. Các cấu kiện gỗ như vì kèo, chồng rường, kẻ bẩy được chạm khắc công phu, tạo nên vẻ cổ kính và trang nghiêm. Khuôn viên di tích còn gắn với Nền Sinh Thánh, lăng Quốc Mẫu, lăng Hoàng Khảo và lăng mộ Lê Đột, giúp du khách có thêm góc nhìn về quê hương và gia đình của Lê Hoàn.

Bên trong đền còn lưu giữ nhiều tư liệu và cổ vật có giá trị, trong đó có hai bia đá có niên đại từ thế kỷ XVII và 14 đạo sắc phong của các triều đại Lê và Nguyễn. Những hiện vật này góp phần tạo nên giá trị đặc biệt cho di tích và giúp du khách hiểu thêm về lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống gìn giữ di sản của cộng đồng địa phương.

Một thời điểm lý tưởng để trải nghiệm không khí văn hóa tại đây là Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn, được tổ chức hằng năm từ ngày 7 đến 9 tháng 3 âm lịch, với ngày 8 tháng 3 là ngày chính hội. Lễ hội kết hợp các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước kiệu cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian, thu hút người dân và du khách về tham dự. Năm 2023, Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đền Cô Bơ, còn được gọi là Đền Ngã Ba Bông, là một điểm đến văn hóa tâm linh nổi tiếng của Thanh Hóa, nằm trong quần thể di tích Hàn Sơn, bên dòng sông Mã thuộc xã Tống Sơn. Tọa lạc giữa không gian sông nước thoáng đãng, ngôi đền gây ấn tượng bởi vẻ trang nghiêm, thanh tịnh và vị trí gắn liền với cảnh quan tự nhiên đặc trưng của vùng Bắc Trung Bộ.

Đền thờ Cô Bơ Bông (Cô Bơ Thoải), một hình tượng quen thuộc trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, đặc biệt gắn với Thoải Phủ, miền sông nước. Theo truyền thuyết dân gian, Cô Bơ được biết đến với hình ảnh vị Thánh Cô có mối liên hệ với sông nước và thường được người dân cầu mong sự bình an, thuận lợi khi đi lại, làm ăn. Những câu chuyện về Cô Bơ được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành một phần của đời sống tín ngưỡng địa phương.

Không gian đền mang đặc trưng của kiến trúc đền thờ truyền thống, với các khu vực thờ tự được bài trí trang nghiêm. Đến đây, du khách có thể dâng hương, tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và cảm nhận không khí sinh hoạt tâm linh của cộng đồng địa phương, đồng thời thưởng ngoạn cảnh quan ven sông Mã. Đặc biệt, vào mùa lễ hội, khu vực đền trở nên nhộn nhịp với các hoạt động tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng. Theo Cổng Du lịch Thanh Hóa, lễ hội Đền Cô Bơ được tổ chức hằng năm vào ngày 16 tháng 2 âm lịch, với các hoạt động như dâng hương, rước kiệu và trò chơi dân gian.

Với sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, kiến trúc truyền thống và cảnh quan sông nước, Đền Cô Bơ là điểm dừng chân phù hợp cho du khách muốn khám phá một khía cạnh đời sống văn hóa tinh thần đặc sắc của người dân xứ Thanh.

Đền Độc Cước là một trong những điểm di sản và tâm linh tiêu biểu nhất của Sầm Sơn, nằm trên núi Cổ Giải thuộc dãy Trường Lệ, ngay gần bãi biển. Ngôi đền có lịch sử lâu đời, được xây dựng từ thời Trần và là một thành phần quan trọng trong Khu di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Vị trí nằm trên núi, hướng ra không gian biển tạo cho ngôi đền một cảnh quan đặc biệt, kết hợp giữa thiên nhiên, lịch sử và tín ngưỡng dân gian.

Đền gắn với truyền thuyết về vị thần Độc Cước, một vị thần một chân được người dân Sầm Sơn tôn kính như người bảo hộ cho vùng biển. Theo truyền thuyết, vị thần đã tự xẻ đôi thân mình, một nửa ra biển chống lại thế lực gây hại, một nửa ở lại đất liền bảo vệ dân làng. Câu chuyện này trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cư dân biển Sầm Sơn.

Để lên đền, du khách đi qua hệ thống bậc đá dẫn lên núi, trong đó các nguồn của tỉnh ghi nhận khoảng 40-49 bậc tùy cách tính. Cổng Tứ Trụ Kính Thiên, Tam Quan và các hạng mục kiến trúc truyền thống tạo nên hành trình tham quan khá đặc trưng. Bên trong đền còn lưu giữ tượng thần Độc Cước bằng gỗ, nhiều hoành phi, câu đối và 8 đạo sắc phong được các triều đại phong kiến ban tặng.

Đền cũng là nơi diễn ra Lễ hội Độc Cước vào ngày 16 tháng 2 âm lịch hằng năm, thu hút người dân và du khách đến dâng hương, tham gia các nghi lễ truyền thống và cầu bình an. Du khách có thể kết hợp tham quan đền với Hòn Trống Mái, đền Cô Tiên và tuyến cảnh quan núi Trường Lệ, tạo thành một hành trình khám phá di sản Sầm Sơn khá trọn vẹn.

Làng nghề đúc đồng cổ truyền làng Chè, còn gọi là làng Trà Đông, nằm tại xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những làng nghề thủ công truyền thống nổi tiếng của xứ Thanh. Nghề đúc đồng nơi đây có lịch sử hàng nghìn năm, được các thế hệ nghệ nhân gìn giữ và trao truyền qua nhiều đời. Năm 2018, Nghề đúc đồng cổ truyền làng Chè (Trà Đông) được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc sắc của kỹ thuật và tri thức nghề truyền thống.

Điểm thú vị khi đến Trà Đông là được tận mắt quan sát một nghề thủ công vẫn còn giữ nhiều phương pháp truyền thống. Người thợ thực hiện nhiều công đoạn như tạo mẫu, làm khuôn bằng đất, pha chế hợp kim, nấu đồng, rót đồng, sửa nguội và chạm khắc hoa văn. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, kinh nghiệm và đôi bàn tay khéo léo của nghệ nhân. Những bí quyết nghề được truyền chủ yếu trong các gia đình và cộng đồng làm nghề, góp phần duy trì bản sắc riêng của làng.

Sản phẩm của làng nghề khá đa dạng, từ trống đồng, chiêng đồng, tượng, chuông, lư hương, đồ thờ cúng đến các sản phẩm mỹ nghệ. Đáng chú ý, các nghệ nhân Trà Đông đã phục dựng và phát triển kỹ thuật đúc trống đồng theo phương pháp thủ công, trong đó năm 2010 từng tham gia đúc 100 chiếc trống đồng phục vụ Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Đến Trà Đông, du khách có thể tìm hiểu quy trình làm đồ đồng, chiêm ngưỡng sản phẩm thủ công và cảm nhận không khí của một làng nghề vẫn giữ được “lửa nghề” giữa đời sống hiện đại. Đây là điểm đến phù hợp cho những ai yêu thích văn hóa, thủ công truyền thống và di sản Đông Sơn.

Bản Mạ là điểm du lịch cộng đồng nằm bên sông Chu, thuộc xã Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa, nổi bật với không gian làng quê của đồng bào dân tộc Thái giữa núi rừng. Những nếp nhà sàn truyền thống nằm xen kẽ với cây xanh và cảnh quan ven sông tạo nên một không gian yên bình, phù hợp với du khách muốn rời xa nhịp sống đô thị và tìm hiểu đời sống bản địa. Bản Mạ hiện được địa phương xác định là một trong những điểm du lịch cộng đồng nổi bật của Thường Xuân.

Một nét đặc trưng của Bản Mạ là hệ thống nhà sàn truyền thống được cộng đồng gìn giữ. Theo thông tin của Báo Thanh Hóa, toàn bộ 55 hộ tại thôn Thanh Xuân vẫn sinh hoạt trong những ngôi nhà sàn truyền thống của người Thái, góp phần duy trì cảnh quan và không gian văn hóa đặc trưng của bản. Du khách đến đây có thể trải nghiệm lưu trú tại nhà sàn, thưởng thức ẩm thực địa phương và tìm hiểu các hoạt động văn hóa như nhảy sạp, cồng chiêng, ném còn, dệt thổ cẩm.

Ẩm thực cũng là một phần đáng chú ý trong trải nghiệm Bản Mạ. Các món ăn truyền thống được giới thiệu gồm cơm lam, cá nướng, gà nướng, thịt trâu gác bếp, xôi ngũ sắc, măng rừng và các loại chẻo, sử dụng nhiều nguyên liệu sẵn có từ núi rừng và sông suối. Đây là cơ hội để du khách thưởng thức món ăn ngay trong không gian sinh hoạt của cộng đồng thay vì chỉ dùng tại nhà hàng.

Bản Mạ cũng thuận tiện kết hợp với hành trình khám phá hồ Cửa Đạt và Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, tạo thành tuyến trải nghiệm kết hợp giữa thiên nhiên và văn hóa cộng đồng phía Tây Thanh Hóa.

Bản Bút là điểm du lịch cộng đồng nằm giữa thung lũng núi rừng tại xã Nam Xuân, tỉnh Thanh Hóa, nổi bật với cảnh quan ruộng bậc thang, hồ Pha Đay và những nếp nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái. Không gian bản làng còn khá nguyên sơ, được bao quanh bởi rừng xanh và những dãy núi, tạo cảm giác yên bình, tách biệt với nhịp sống đô thị. Đây là một trong những điểm đang được Thanh Hóa chú trọng phát triển theo hướng du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa bản địa.

Du khách đến Bản Bút có thể trải nghiệm lưu trú tại nhà sàn, thưởng thức ẩm thực Thái, tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm và tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng như múa xòe, khua luống, uống rượu cần và các trò chơi dân gian. Một số món ăn địa phương thường được giới thiệu gồm xôi ngũ sắc, cơm lam và cá suối nướng. Những trải nghiệm này giúp du khách tiếp cận đời sống của người Thái thông qua chính cộng đồng địa phương thay vì chỉ tham quan cảnh quan.

Một điểm đáng chú ý trong hành trình khám phá Bản Bút là hồ Pha Đay, nằm giữa núi rừng và ruộng bậc thang, cùng các tuyến khám phá thiên nhiên đang được địa phương phát triển. Gần đây, hang Cặp Đớp cũng được kết nối với Bản Bút như một sản phẩm du lịch sinh thái mới, với hệ thống nhũ đá, suối ngầm và cảnh quan rừng nguyên sinh.

Với sự kết hợp giữa thiên nhiên, văn hóa Thái và du lịch cộng đồng, Bản Bút phù hợp với du khách muốn trải nghiệm một Thanh Hóa miền núi yên tĩnh, tìm hiểu đời sống bản địa và khám phá những cảnh quan còn ít đô thị hóa.

Lễ hội Đền Bà Triệu là lễ hội truyền thống gắn với Anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh, được tổ chức tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu, xã Triệu Lộc, Thanh Hóa. Lễ hội diễn ra hằng năm vào tháng 2 âm lịch, là dịp để người dân tưởng niệm Bà Triệu và tìm hiểu về cuộc khởi nghĩa chống quân Đông Ngô năm 248. Với giá trị lịch sử và thực hành văn hóa được duy trì liên tục, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022.

Lễ hội có sự kết hợp giữa nghi lễ truyền thống và hoạt động hội, tạo nên một không gian văn hóa vừa trang nghiêm vừa giàu tính cộng đồng. Phần lễ gồm các nghi thức như Mộc dục, Phụng Nghinh, dâng hương, tế lễ và rước kiệu. Đặc biệt, đoàn rước đi qua các địa điểm gắn với không gian thờ Bà Triệu như đền, đình Phú Điền, miếu Bàn Thề và lăng mộ, thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa di tích, cộng đồng và tín ngưỡng.

Phần hội có nhiều hoạt động dân gian và biểu diễn nghệ thuật. Một số chương trình tái hiện hình ảnh Ngô - Triệu giao quân, các trò chơi dân gian, thi nấu cơm, kéo co, hát chầu văn và sân khấu hóa cuộc đời, sự nghiệp của Bà Triệu. Những hoạt động này giúp du khách tiếp cận lịch sử thông qua hình thức trình diễn trực quan thay vì chỉ tham quan di tích.

Năm 2026, lễ hội được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Chuỗi hoạt động diễn ra từ 5–11/4/2026, trong đó lễ dâng hương chính được tổ chức ngày 9/4/2026, tức ngày 22 tháng 2 âm lịch.

Lễ hội Sòng Sơn - Ba Dội là lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng Bỉm Sơn, gắn với không gian Đền Sòng Sơn và tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Lễ hội đồng thời tưởng nhớ Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ, gắn với truyền thuyết và lịch sử về việc nghĩa quân Tây Sơn dừng chân tại khu vực Ba Dội trước khi tiến ra Bắc. Vì vậy, lễ hội tạo nên sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, lịch sử và sinh hoạt cộng đồng.

Phần lễ nổi bật với các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước bóng Thánh Mẫu Liễu Hạnh và rước kiệu Hoàng đế Quang Trung lên nhà bia Ba Dội, sau đó về đền Chín Giếng và hoàn vị. Đây là hoạt động quan trọng tạo nên nét đặc trưng của lễ hội, với đoàn rước đông người trong trang phục và nghi thức truyền thống.Bên cạnh phần lễ, phần hội có nhiều hoạt động mang tính cộng đồng như thi nấu cơm, kéo co, cờ tướng, hội hầu văn và các chương trình nghệ thuật. Những hoạt động này tạo không khí sôi động, giúp du khách có thể quan sát trực tiếp cách một lễ hội tín ngưỡng được duy trì trong đời sống địa phương.

Lễ hội thường được tổ chức từ ngày 24 đến 26 tháng 2 âm lịch hằng năm. Năm 2026, lễ hội diễn ra từ 11 đến 13/4/2026, tương ứng ngày 24–26 tháng 2 âm lịch. Địa điểm hiện nay thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa; các tư liệu cũ vẫn ghi phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn.Đây là lễ hội phù hợp với du khách muốn tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu, văn hóa lễ hội truyền thống và những câu chuyện lịch sử gắn với vùng đất Bỉm Sơn.

Đền thờ Hoằng Quốc Công Đào Duy Từ là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, nằm tại quê hương của Đào Duy Từ ở khu vực Nghi Sơn, Thanh Hóa. Đào Duy Từ (1572-1634), hiệu Lộc Khê, là một danh nhân nổi bật thế kỷ XVII, được biết đến với vai trò nhà quân sự, chính trị, văn hóa và có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Đàng Trong. Ngôi đền được xây dựng để tưởng niệm và thể hiện sự tri ân của người dân đối với những đóng góp của ông. Di tích được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 2002.

Đền hiện được phục dựng trên nền ngôi đền cũ, mang kiến trúc truyền thống với đền thờ chính, nghi môn và sân lát gạch, tạo nên không gian trang nghiêm, cổ kính. Công trình chủ yếu sử dụng kiến trúc gỗ, kết hợp các chi tiết trang trí và hoành phi, câu đối chữ Hán. Bên trong đền có ban thờ Đào Duy Từ cùng các không gian thờ tự dành cho du khách và người dân đến tưởng niệm.

Tham quan đền là dịp để tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của một nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử Việt Nam thời Lê Nguyễn, đồng thời khám phá một địa điểm văn hóa gắn với vùng đất Nghi Sơn. Đền cũng có thể kết hợp trong hành trình tham quan các điểm đến khác tại khu vực như biển Hải Hòa và Bãi Đông.

Hằng năm, địa phương tổ chức lễ hội Đền thờ Thái sư Hoằng Quốc Công Đào Duy Từ, với các nghi thức tế lễ, dâng hương và hoạt động văn hóa truyền thống. Năm 2025, lễ hội được tổ chức vào ngày 17/10 âm lịch, nhân dịp tưởng niệm ngày mất của ông.

Chợ Đêm Sầm Sơn nằm trên tuyến đường Thanh Niên, thuộc khu vực trung tâm thành phố biển Sầm Sơn, là điểm đến phù hợp cho du khách muốn khám phá nhịp sống Sầm Sơn sau khi mặt trời lặn. Chợ kết hợp mua sắm, ẩm thực và vui chơi, tạo nên không gian sôi động với nhiều gian hàng phục vụ cả người dân địa phương và khách du lịch. Cổng thông tin du lịch chính thức của Thanh Hóa hiện đưa Chợ Đêm Sầm Sơn vào nhóm các điểm mua sắm của tỉnh.

Khoảng thời gian chợ nhộn nhịp nhất thường bắt đầu từ buổi tối, khi du khách từ các khách sạn, khu nghỉ dưỡng và bãi biển đổ về. Dọc khu chợ là các quầy hàng với nhiều sản phẩm phục vụ khách du lịch, cùng khu vực ăn uống và những hoạt động giải trí. Không gian về đêm kết hợp ánh sáng, tiếng trò chuyện và không khí náo nhiệt đặc trưng của một đô thị biển, mang đến trải nghiệm khác với Sầm Sơn vào ban ngày.

Bên cạnh mua sắm, du khách có thể thưởng thức một số món ăn và đặc sản địa phương, đồng thời tham gia các trò chơi giải trí như ném vòng, câu cá, bắn cung hoặc các hoạt động vui chơi dành cho gia đình và trẻ em. Đây cũng là nơi thuận tiện để tìm những món quà nhỏ, đồ lưu niệm và các sản phẩm gắn với chuyến du lịch biển Sầm Sơn.

Một điểm đáng chú ý là từ tối 28/8/2026, không gian văn hóa, phố đi bộ, chợ đêm tại khu đô thị du lịch biển Sầm Sơn đã chính thức được đưa vào phục vụ người dân và du khách, mở rộng thêm không gian trải nghiệm về đêm bên cạnh khu chợ truyền thống.

Lễ hội Phủ Na là một trong những lễ hội tín ngưỡng dân gian nổi bật của Thanh Hóa, được tổ chức tại Phủ Na, xã Xuân Du, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu và việc tưởng nhớ các nhân vật có công với đất nước. Phủ Na còn được gọi là Na Sơn động phủ, nằm giữa không gian núi rừng, tạo nên sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên và đời sống tín ngưỡng đặc trưng của vùng Như Thanh. Vào mùa lễ hội, đông đảo người dân và du khách tìm về đây để dâng hương, cầu bình an, sức khỏe và may mắn.

Điểm đặc trưng của lễ hội là hệ thống nghi lễ thờ Mẫu được thực hành trong không gian linh thiêng của phủ. Du khách có thể quan sát các nghi thức dâng hương, tế lễ và các hoạt động tín ngưỡng dân gian được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm ở khu vực thờ tự, vừa sôi động ở các khu vực sinh hoạt cộng đồng, tạo nên một trải nghiệm khá khác biệt so với các lễ hội mang tính lịch sử thuần túy.

Lễ hội Phủ Na thường có hai kỳ hội lớn, vào mùa xuân và tháng 8 âm lịch. Theo thông tin được công bố, kỳ hội tháng 8 diễn ra từ mùng 1 đến ngày 16 tháng 8 âm lịch; đây cũng là thời điểm đông người dân và du khách trở về Phủ Na dâng lễ.

Đến Phủ Na, du khách có thể kết hợp tham quan di tích, tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và khám phá cảnh quan núi rừng Xuân Du. Đây là lễ hội phù hợp với những người muốn trải nghiệm một phần đời sống tâm linh truyền thống của người Việt, thay vì chỉ tham quan một công trình kiến trúc.

Chợ Điện Biên là một trong những khu chợ truyền thống nổi bật tại trung tâm Thanh Hóa, nằm trên đường Phan Chu Trinh, thuận tiện để du khách kết hợp tham quan và khám phá đời sống địa phương. Theo Cổng thông tin du lịch Thanh Hóa, chợ được biết đến như một chợ đầu mối hải sản lớn của thành phố, nơi tập trung nhiều loại hải sản và sản vật được đưa về từ các khu vực ven biển trong tỉnh. Không gian mua bán mang đậm nét chợ truyền thống, với các gian hàng thực phẩm tươi sống, đồ khô, quần áo và nhiều mặt hàng phục vụ sinh hoạt hằng ngày.

Điểm hấp dẫn với du khách là khu vực hải sản và thực phẩm địa phương. Tại đây có thể tìm thấy tôm, cua, cá, mực, ghẹ, các loại hải sản khô cùng nhiều sản phẩm đặc trưng của Thanh Hóa. Một số quầy còn bán các món đặc sản và thực phẩm chế biến sẵn, phù hợp để du khách tìm hiểu ẩm thực địa phương hoặc mua sản phẩm mang về. Hình ảnh tại chợ cũng cho thấy nhiều gian hàng chuyên về đồ khô, nước mắm, mắm tôm và các đặc sản xứ Thanh.

Không chỉ là nơi mua sắm, Chợ Điện Biên còn cho du khách một góc nhìn gần gũi về nhịp sống thường ngày của người dân Thanh Hóa. Khu chợ đặc biệt nhộn nhịp vào buổi sáng, khi thực phẩm tươi sống được đưa về và các hoạt động giao thương diễn ra sôi động. Đây là trải nghiệm phù hợp với những du khách thích khám phá chợ bản địa, chụp ảnh đời sống và tìm kiếm đặc sản thay vì chỉ ghé các khu mua sắm dành riêng cho khách du lịch.

Đền thờ Mai An Tiêm nằm dưới chân núi Mai An Tiêm, xã Nga An, tỉnh Thanh Hóa, là điểm đến văn hóa tâm linh gắn với truyền thuyết nổi tiếng về Mai An Tiêm và sự tích dưa hấu trong dân gian Việt Nam. Theo truyền thuyết, Mai An Tiêm là người có tinh thần tự lập, cần cù và vượt khó; câu chuyện ông cùng gia đình khai phá vùng đất mới và trồng dưa hấu đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Ngày nay, hình tượng Mai An Tiêm được người dân địa phương tôn kính như biểu tượng của ý chí lao động và tinh thần vượt qua nghịch cảnh.

Ngôi đền mang nét kiến trúc truyền thống với 9 gian, gồm 5 gian Tiền Bái và 4 gian Hậu Cung. Cổng Tam Quan, mái ngói cong, hệ thống cột gỗ và các chi tiết chạm khắc tạo nên vẻ cổ kính, trang nghiêm. Bên trong đền còn lưu giữ tượng thờ Mai An Tiêm cùng nhiều đồ thờ, hoành phi, câu đối và hiện vật có giá trị văn hóa. Không gian đền nằm giữa cây xanh và cảnh quan núi đồi, tạo cảm giác yên tĩnh, phù hợp với hoạt động tham quan, dâng hương và tìm hiểu văn hóa địa phương.

Một thời điểm đáng chú ý để trải nghiệm là Lễ hội Mai An Tiêm, được tổ chức hằng năm từ ngày 12 đến 14 tháng 3 âm lịch. Bên cạnh các nghi lễ dâng hương, lễ hội còn có rước kiệu, trò chơi dân gian, thi gói bánh và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Năm 2026, khu di tích tiếp tục là địa điểm tổ chức Festival Mai An Tiêm, với nhiều hoạt động phục vụ người dân và du khách.

Lễ hội Lam Kinh là lễ hội lịch sử lớn của Thanh Hóa, được tổ chức tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, vùng đất gắn với Khởi nghĩa Lam Sơn, vua Lê Lợi và vương triều Lê sơ. Lễ hội thường diễn ra vào ngày 21-23 tháng 8 âm lịch, gắn với ngày giỗ vua Lê Thái Tổ và các sự kiện quan trọng của triều Lê. Đây là dịp để người dân và du khách trở về vùng đất phát tích của cuộc khởi nghĩa, tìm hiểu lịch sử và tham gia các nghi lễ tưởng niệm trong không gian cổ kính của Lam Kinh.

Phần lễ nổi bật với nghi thức rước kiệu vua Lê Thái Tổ và Trung Túc Vương Lê Lai, dâng hương tại đền thờ, lăng mộ và Thái miếu. Những nghi lễ này tạo nên không khí trang nghiêm, đồng thời tái hiện một phần nghi thức mang dấu ấn cung đình xưa.

Phần hội lại mang màu sắc sôi động với các chương trình nghệ thuật, trò diễn dân gian và hoạt động văn hóa đặc trưng của xứ Thanh. Du khách có thể xem trò Xuân Phả, trò Chiềng, múa Rồng, cồng chiêng, thưởng thức dân ca và tham gia các hoạt động cộng đồng. Một số chương trình còn sân khấu hóa các câu chuyện nổi tiếng như Hội thề Lũng Nhai, Lê Lai cứu chúa, giải phóng thành Đông Quan và Lê Thái Tổ đăng quang, giúp lịch sử trở nên trực quan hơn đối với người tham quan.

Năm 2026, lễ hội diễn ra từ 1-3/10, với các hoạt động tại Lam Kinh và khu vực liên quan; du khách được miễn vé tham quan di tích từ 30/9 đến hết 3/10/2026.

Làng nghề bánh gai Tứ Trụ là điểm du lịch làng nghề đặc sắc của xứ Thanh, gắn với nghề làm bánh gai đã được lưu truyền hơn 600 năm tại vùng Thọ Xuân. Làng nghề nằm bên hữu ngạn sông Chu, cách Khu di tích lịch sử Lam Kinh khoảng 1,5 km, thuận tiện để du khách kết hợp tham quan di sản lịch sử với trải nghiệm ẩm thực truyền thống.

Bánh gai Tứ Trụ gây ấn tượng bởi lớp vỏ màu đen đặc trưng từ lá gai, kết hợp với gạo nếp, mật mía và nhân đậu xanh, dừa cùng các nguyên liệu truyền thống. Bánh được gói bằng lá chuối khô, buộc lạt hồng, tạo nên hình thức mộc mạc nhưng dễ nhận biết. Theo tư liệu địa phương, nghề bánh gai nơi đây có nguồn gốc từ thời Hậu Lê và từng được dùng làm sản vật dâng vua, vì vậy bánh còn được gọi là “bánh tiến vua”.

Điểm thú vị khi ghé làng nghề không chỉ nằm ở việc thưởng thức bánh mà còn ở cơ hội quan sát quy trình làm bánh thủ công, từ chuẩn bị nguyên liệu, nhào bột, làm nhân đến gói và hấp bánh. Nghề truyền thống đã được công nhận là làng nghề truyền thống năm 2015, thương hiệu “Bánh gai Tứ Trụ xã Thọ Diên” được bảo hộ; sản phẩm của làng nghề cũng có sản phẩm được công nhận OCOP.

Đây là điểm dừng chân phù hợp để mua đặc sản làm quà, tìm hiểu văn hóa ẩm thực và trải nghiệm không gian làng quê Thọ Xuân. Đặc biệt, có thể kết hợp điểm này với hành trình khám phá Lam Kinh và các di tích lịch sử của vùng đất cố đô.

Chợ Cột Đỏ là một trong những khu chợ truyền thống nổi bật của thành phố biển Sầm Sơn, nằm trên đường Lê Lợi và cách bãi biển khoảng 1 km. Với diện tích hơn 7.000 m², khu chợ là nơi giao thương sầm uất, phục vụ cả người dân địa phương và du khách đến nghỉ dưỡng tại Sầm Sơn. Không chỉ đơn thuần là nơi mua bán, Chợ Cột Đỏ còn mang đến cơ hội để du khách quan sát nhịp sống thường ngày và cách người dân vùng biển lựa chọn, trao đổi các sản vật địa phương.

Điểm nổi bật nhất của chợ là hải sản tươi sống và hải sản khô. Du khách có thể tìm thấy nhiều loại tôm, cua, ghẹ, cá, mực, sò và các loại hải sản khác được bày bán theo mùa. Bên cạnh đó là các gian hàng thực phẩm tươi sống, đặc sản địa phương, đồ khô, quần áo, đồ gia dụng và một số sản phẩm dùng làm quà. Không gian chợ khá nhộn nhịp, đặc biệt vào những thời điểm nguồn hải sản từ vùng biển Sầm Sơn được đưa về.

Đối với khách du lịch, Chợ Cột Đỏ phù hợp để mua hải sản làm quà, tìm hiểu văn hóa chợ biển và trải nghiệm không khí mua bán địa phương. So với các khu mua sắm hiện đại, nơi đây mang lại trải nghiệm đời thường và gần gũi hơn, giúp du khách hình dung rõ hơn về đời sống của một đô thị ven biển. Báo Thanh Hóa cũng mô tả chợ là một địa chỉ quen thuộc của người dân và đông đảo du khách, đồng thời là một trong những trung tâm mua bán hải sản lớn của khu du lịch Sầm Sơn.

Lễ hội Xuân Phả là lễ hội truyền thống đặc sắc của làng Xuân Phả, xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, nổi bật với Trò Xuân Phả, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội được tổ chức để tưởng nhớ Thành hoàng làng Đại Hải Long Vương, đồng thời là dịp cộng đồng gìn giữ những nghi lễ, trò diễn và phong tục được truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm hấp dẫn nhất của lễ hội là Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống, gồm 5 trò diễn: Hoa Lang, Tú Huần, Chiêm Thành, Ai Lao và Ngô Quốc. Các trò kết hợp múa, nhạc, lời hát, trang phục, đạo cụ và mặt nạ, tạo nên một hình thức diễn xướng dân gian đặc biệt. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, ba trò Hoa Lang, Tú Huần và Chiêm Thành có sử dụng mặt nạ; toàn bộ hệ thống trò diễn mô phỏng hình ảnh các bộ tộc, nước lân bang mang lễ vật tiến cống vua Đinh.

Bên cạnh Trò Xuân Phả, lễ hội còn có nhiều nghi lễ và hoạt động cộng đồng như rước văn, rước sắc, tế Thành hoàng, thi kéo co, làm cỗ và các trò chơi dân gian. Vì vậy, du khách không chỉ xem một chương trình biểu diễn mà còn có thể cảm nhận không khí của một lễ hội làng truyền thống, nơi người dân địa phương trực tiếp tham gia và trao truyền di sản.

Với sự kết hợp giữa nghi lễ, âm nhạc, múa, hóa trang và sinh hoạt cộng đồng, Lễ hội Xuân Phả là một điểm đáng chú ý đối với du khách muốn khám phá nghệ thuật trình diễn dân gian và văn hóa làng quê xứ Thanh.

Đền thờ Trần Hưng Đạo tại làng Thổ Khối là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và dấu ấn của cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông trên vùng đất Hà Trung. Theo tư liệu địa phương, năm 1285, Trần Hưng Đạo đã đưa hai vua Trần cùng bộ chỉ huy về Thổ Khối để tránh sự truy đuổi của quân địch, đồng thời củng cố lực lượng trước khi tổ chức phản công. Sau khi ông qua đời, người dân địa phương lập đền để tưởng nhớ công lao của vị danh tướng. Di tích được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1996.

Ngôi đền nằm bên bờ Bắc sông Tống Giang, quay về hướng Nam, trong không gian làng quê yên bình. Quần thể hiện gồm nghi môn, giếng nước, bình phong, tiền đường, trung đường, hậu cung, nhà Mẫu và các công trình phụ trợ. Kiến trúc mang nét truyền thống, nổi bật với các chi tiết trang trí và không gian thờ tự được bố trí trang nghiêm.

Bên trong đền còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như long ngai, bài vị, bát hương đá, mũ thờ, kiếm và đặc biệt là con dấu (ấn triện), góp phần phản ánh lịch sử tồn tại lâu đời của di tích.

Đền có hai kỳ lễ lớn trong năm: lễ khai ấn vào Rằm tháng Giêng và lễ hội chính từ ngày 19–21 tháng 8 âm lịch, thu hút người dân và du khách đến dâng hương, tham quan và tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng.

Bản Đôn là một trong những bản du lịch cộng đồng nổi tiếng nhất tại khu vực Pù Luông, nằm ở xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa. Bản nằm giữa vùng núi rừng và những thung lũng ruộng bậc thang, nổi bật với các nếp nhà sàn truyền thống của người Thái, cảnh quan xanh mát và không gian bản làng còn giữ được nhiều nét sinh hoạt địa phương. Theo Cổng thông tin du lịch Thanh Hóa, Bản Đôn có khoảng 80 hộ dân, trong đó nhiều hộ và doanh nghiệp tham gia kinh doanh du lịch cộng đồng.

Điểm hấp dẫn của Bản Đôn không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở cơ hội trải nghiệm đời sống và văn hóa người Thái. Du khách có thể lưu trú tại các homestay nhà sàn, thưởng thức những món ăn truyền thống như cơm lam, cá nướng, gà nướng, thịt lợn hấp, ốc đá, xôi tím và vịt Cổ Lũng. Một số hộ dân còn tổ chức các hoạt động như dệt thổ cẩm, chế biến món ăn địa phương, đi bộ khám phá bản làng và giao lưu văn nghệ.

Bản Đôn cũng là điểm xuất phát hoặc điểm dừng trong nhiều hành trình khám phá Pù Luông. Từ đây, du khách có thể kết hợp trekking qua các thung lũng, ruộng bậc thang và những bản làng lân cận. Cổng thông tin du lịch Thanh Hóa hiện tiếp tục giới thiệu Bản Đôn như một điểm sáng của du lịch cộng đồng Pù Luông, trong khi các bài viết năm 2026 ghi nhận lượng khách trong mùa cao điểm tăng rõ rệ

Chùa Am Các là quần thể chùa cổ nằm giữa không gian núi rừng phía Đông núi Các, mang giá trị đồng thời về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và tâm linh của vùng đất Thanh Hóa. Những dấu tích khảo cổ tại đây cho thấy quần thể từng tồn tại qua nhiều giai đoạn lịch sử, với các di vật và dấu tích kiến trúc có niên đại từ thời Trần đến thời Lê. Năm 2018, chùa Am Các được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh.

Điểm đặc biệt của Am Các là vị trí nằm trên sườn núi, trong không gian tương đối tách biệt với khu dân cư. Quần thể được bố trí theo địa hình tự nhiên với chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng, tạo nên hành trình tham quan từ chân núi lên cao. Trên đường đi, du khách có thể bắt gặp những dấu tích cổ như nền móng, chân tảng đá, gạch ngói và các hiện vật còn được lưu giữ, qua đó hình dung về lịch sử lâu đời của khu vực.

Ngày nay, Chùa Am Các là điểm đến dành cho du khách muốn vãn cảnh, chiêm bái và tìm hiểu di sản Phật giáo cổ trong không gian thiên nhiên. Khung cảnh núi rừng, độ cao và tầm nhìn rộng tạo nên trải nghiệm khác biệt so với những ngôi chùa nằm trong khu dân cư. Vào các dịp lễ, Tết và ngày đầu năm, nơi đây thu hút đông người dân và du khách đến hành hương, tham quan.

Nhà hát Lam Sơn là một thiết chế biểu diễn nghệ thuật nằm tại trung tâm thành phố Thanh Hóa, trên đường Phan Chu Trinh, là địa điểm gắn với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và các chương trình biểu diễn lớn của tỉnh. Công trình từng là nơi hoạt động của các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp, phục vụ nhiều loại hình như tuồng, chèo, cải lương, ca múa nhạc và kịch nói, đồng thời được sử dụng làm địa điểm tổ chức các chương trình, hội diễn và sự kiện văn hóa của địa phương. Một tài liệu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi nhận Nhà hát Lam Sơn tại số 22 Phan Chu Trinh, phường Hạc Thành là địa điểm tổ chức các chương trình nghệ thuật và hội diễn cấp quốc gia.

Nhà hát có vai trò quan trọng trong việc đưa nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp đến với công chúng Thanh Hóa. Trước năm 2026, Nhà hát Nghệ thuật Lam Sơn là đơn vị tập hợp nhiều loại hình biểu diễn, trong đó có nghệ thuật truyền thống và sân khấu hiện đại. Các nghệ sĩ, diễn viên của nhà hát tham gia dàn dựng nhiều chương trình phục vụ lễ hội, sự kiện lớn của tỉnh và các cuộc liên hoan nghệ thuật trong cả nước. Năm 2025, đơn vị đã dàn dựng và biểu diễn nhiều chương trình, trong đó có các tác phẩm về lịch sử, văn hóa và con người xứ Thanh.

Vườn quốc gia Xuân Liên là vùng rừng tự nhiên rộng lớn ở phía Tây Thanh Hóa, nổi bật với hệ sinh thái đa dạng, những khu rừng nguyên sinh và cảnh quan núi rừng còn khá hoang sơ. Năm 2025, Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên được chuyển hạng thành Vườn quốc gia Xuân Liên, trở thành vườn quốc gia thứ 35 của Việt Nam. Vườn hiện quản lý hơn 25.600 ha, trải rộng trên khu vực Thường Xuân, với địa hình gồm núi cao, thung lũng, suối, thác và hồ Cửa Đạt.

Điểm đặc biệt của Xuân Liên nằm ở giá trị đa dạng sinh học. Nơi đây ghi nhận hơn 1.200 loài thực vật và 1.800 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu. Vườn có các quần thể pơ mu, sa mu cổ thụ hàng trăm đến hàng nghìn năm tuổi, với hai cây được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Xuân Liên cũng là khu vực có quần thể vượn đen má trắng quan trọng của Việt Nam và là nơi ghi nhận loài mang Pù Hoạt (Mang Roosevelt).

Với du khách yêu thiên nhiên, Xuân Liên phù hợp cho các hoạt động trekking, khám phá rừng, tham quan cây di sản, trải nghiệm thác và suối, khám phá hồ Cửa Đạt. Du khách cũng có thể kết hợp trải nghiệm văn hóa cộng đồng tại các bản vùng đệm, thưởng thức ẩm thực địa phương và tìm hiểu đời sống của đồng bào dân tộc Thái.

Đền Sòng Sơn là một trong những địa điểm văn hóa - tâm linh nổi tiếng của xứ Thanh, gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh và được dân gian biết đến qua câu “Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh”. Đền tọa lạc tại vùng đất Bỉm Sơn, trong không gian cảnh quan gắn với quần thể di tích Sòng Sơn - Ba Dội. Đây là điểm đến phù hợp cho du khách muốn tìm hiểu tín ngưỡng dân gian Việt Nam, kiến trúc đền truyền thống và đời sống văn hóa tâm linh của người dân địa phương.

Đền có kiến trúc truyền thống với Tiền đường, Trung đường và Hậu cung, cùng các hạng mục như cổng Nghinh Môn, lầu Cô, lầu Cậu, đền Đức Ông và cầu đá. Nhiều chi tiết kiến trúc, hoành phi, câu đối và đồ thờ được sơn son thếp vàng, tạo nên không gian trang nghiêm nhưng giàu màu sắc văn hóa.

Đền Sòng Sơn đặc biệt nhộn nhịp vào mùa lễ hội. Lễ hội Sòng Sơn - Ba Dội được tổ chức từ ngày 24 đến 26 tháng 2 âm lịch hằng năm, gồm các nghi lễ dâng hương, tế lễ, rước bóng Thánh Mẫu cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian như cờ tướng, nấu cơm truyền thống, kéo co và hầu văn. Đây cũng là dịp để du khách quan sát trực tiếp những thực hành tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng đặc trưng của địa phương.