Hà Tĩnh

Ngã ba Đồng Lộc nằm trên đường Hồ Chí Minh, chỗ quốc lộ 15A gặp tỉnh lộ 2, trong một thung lũng hình tam giác kẹp giữa hai dãy đồi. Sau sắp xếp năm 2025, nơi này thuộc xã Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Khu di tích dựng ngay trên trọng điểm giao thông từng bị đánh phá ác liệt nhất tuyến Quân khu 4 trong kháng chiến chống Mỹ.

Từ cuối tháng 4/1965, khi quốc lộ 1A bị cắt, hàng hóa và người vào Nam đều phải qua ngã ba này. Chỉ từ tháng 4 đến tháng 10/1968, không quân Mỹ đánh xuống đây gần 50.000 quả bom; số trận các nguồn ghi từ 1.863 đến khoảng 2.000 lần. Lúc cao điểm có khoảng 1,6 vạn người bám đường: bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông, công an, dân quân.

Khoảng 16 giờ ngày 24/7/1968, Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 ra san hố bom, sửa đường ở đoạn độc đạo cách ngã ba hơn 300 m về phía nam thì trúng một loạt bom. Mười nữ thanh niên xung phong hy sinh, người lớn nhất 24 tuổi, người nhỏ nhất 17 tuổi; tiểu đội trưởng là Võ Thị Tần. Ngày 7/6/1972, mười chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Ngã ba Đồng Lộc được xếp hạng di tích quốc gia năm 1989 và di tích quốc gia đặc biệt ngày 9/12/2013, trong hệ thống di tích đường Trường Sơn, đường Hồ Chí Minh. Từ năm 1995, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh được giao đầu tư, quản lý khu di tích.

Bạn vào bằng một trong ba cổng kiểu tam quan, cột trụ tạc hình chùm bom. Tuyến đi thường gặp: Tượng đài Chiến thắng, Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ thanh niên xung phong toàn quốc ghi khoảng 4.000 tên, rồi khu mộ mười cô gái với mười ngôi mộ trắng xếp như một hàng quân, bên cạnh là hố bom. Nhà truyền thống Ngã ba Đồng Lộc có sa bàn điện tử tái hiện chiến trường và bức thư Võ Thị Tần gửi mẹ năm ngày trước khi hy sinh. Trên núi Mũi Mác là tháp chuông bảy tầng cao 37 m, khánh thành đầu năm 2011, và đền thờ khánh thành năm 2018, lên bằng 115 bậc đá xanh; từ tháp nhìn được toàn cảnh ngã ba.

Ở khu mộ, bạn sẽ thấy gương, lược và những chùm bồ kết khô người viếng mang đến. Tục này bắt nguồn từ bài thơ năm 1995 của nhà thơ Vương Trọng, xin cho các chị vài cây bồ kết để gội đầu; hai cây bồ kết bên khu mộ được trồng năm 1998.

Cần biết trước: tháng 7 và dịp 30/4, khu di tích đón 4.000 đến 5.000 lượt người mỗi ngày, riêng tháng 7/2026 dự kiến trên 100.000 lượt. Muốn yên tĩnh, bạn nên chọn ngày thường ngoài hai đợt đó. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi Ban Quản lý trước khi đi.

Đây là nơi yên nghỉ của liệt sĩ và có đền thờ, nên ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ, thắp hương theo hướng dẫn của cán bộ khu di tích. Nơi này hợp với người muốn hiểu chiến tranh trên tuyến đường Trường Sơn qua chính mặt đất nơi nó diễn ra, với đoàn học sinh và cựu chiến binh. Nếu bạn đang ở phía Nghệ An và muốn viếng một nơi cũng gắn với thanh niên xung phong, nghĩa trang Truông Bồn là lựa chọn khác, ở đó cũng có cây bồ kết bên mộ các liệt nữ.

Di tích quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác nằm ở vùng Hương Sơn, phía tây tỉnh Hà Tĩnh; báo Sài Gòn Giải Phóng ghi di tích cách thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 70 km. Điều cần biết trước khi đi: di tích gồm hai khu cách nhau khoảng 7 km dọc sông Ngàn Phố và từ ngày 01/7/2025 thuộc hai xã khác nhau. Mộ và tượng đài ở thôn Hải Thượng, xã Hương Sơn; khu lưu niệm có nhà thờ ở thôn Bảo Thượng, xã Sơn Giang.

Lê Hữu Trác (1724–1791), hiệu Hải Thượng Lãn Ông, quê cha ở Hưng Yên nhưng từ năm 26 tuổi đến lúc mất sống ở quê mẹ Hương Sơn, làm thuốc, dạy học và viết bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 1990 và xếp hạng quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1473/QĐ-TTg ngày 26/11/2024. Trước đó, ngày 21/11/2023, Đại hội đồng UNESCO thông qua danh sách danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử niên khóa 2024-2025, trong đó có kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông.

Ở khu mộ, bạn đi qua nhà phương đình tới ngôi mộ xây bằng đá nguyên khối, rộng khoảng 15 m², nằm dưới chân núi Minh Tự và quay mặt hướng tây nam ra sông Ngàn Phố. Từ mộ có đường lát đá dài khoảng 600 m với hơn 200 bậc dẫn lên tượng đài trên núi Minh Tự. Tượng bằng đá, hoàn thành năm 2012, tay phải cầm cuốn sách, tay trái cầm nắm cây thuốc; phía sau là ba bức phù điêu khắc lời ông dạy về y đức, y thuật.

Khu lưu niệm nằm sát bờ sông Ngàn Phố, rộng hơn 1,1 ha, gồm cổng, nhà bia, núi giả, hồ sen, bái đường và thượng điện. Vườn trồng cây ăn quả cùng nhiều cây thuốc nam như kim ngân, hương nhu, hà thủ ô, đinh lăng. Trong nhà thờ có bàn thờ, tượng bán thân Lê Hữu Trác và một số hiện vật phục dựng: dụng cụ bào chế thuốc, diều sáo, các bản sách thuốc.

Mỗi năm, Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông diễn ra từ mùng 8 đến Rằm tháng Giêng với đua thuyền trên sông Ngàn Phố, lễ dâng hương tại mộ, lễ rước bài vị từ khu mộ về nhà thờ và lễ tế. Năm 2026, ban tổ chức ghi nhận trên 30.000 lượt khách trong một tuần, đông nhất vào ngày 12 và 13 tháng Giêng. Nếu bạn muốn viếng trong yên tĩnh, nên tránh tuần này.

Vài điểm bất tiện nên tính trước: hai khu không liền nhau nên cần có xe để đi giữa mộ và khu lưu niệm; muốn lên tượng đài phải leo bậc đá. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi lại trước khi đi.

Mộ và nhà thờ là nơi con cháu họ Lê Hữu, người dân Hương Sơn và người làm nghề y về dâng hương. Bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng ở khu mộ và trong nhà thờ. Lễ tế, lễ rước do địa phương chủ trì theo phong tục; khách đứng xem ở bên ngoài, không chen vào đoàn rước.

Nơi này hợp với người làm nghề y, người quan tâm y học cổ truyền và các đoàn về nguồn. Người khó leo dốc có thể chỉ viếng mộ và khu lưu niệm. Nếu bạn tìm một khu lưu niệm danh nhân khác của Hà Tĩnh cũng được xếp hạng quốc gia đặc biệt, có Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du.

Chùa Chân Tiên nằm trên núi Tiên Am, một ngọn núi thấp ở đoạn dãy Hồng Lĩnh chạy ra sát biển. Sau sắp xếp năm 2025, chùa thuộc xã Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh; địa chỉ quen dùng trước đây là thôn Yên Điềm, xã Thịnh Lộc. Tên núi được ghi theo ba cách: Tiên Am, Tiên An, Am Tiên.

Các nguồn đều ghi chùa dựng từ thời Trần, thế kỷ XIII, thờ Phật và thờ Thánh Mẫu. Tên chùa đến từ một tảng đá hoa cương ở phía đông, bên dưới tòa chính điện, trên mặt có vết lõm hình bàn chân người. Tương truyền các tiên nữ xuống tắm ở Bàu Tiên dưới chân núi, một nàng giẫm phải lông nhím, được các bạn lấy nước suối Ngọc rửa chân, để lại dấu gót trên đá cùng dấu chân ngựa thần.

Điều làm Chân Tiên khác nhiều ngôi chùa núi là phần lịch sử cách mạng. Theo hồ sơ di tích lưu ở Bảo tàng Hà Tĩnh mà báo Thanh Niên dẫn lại, rừng thông quanh chùa từng là nơi nghĩa quân Cần Vương luyện tập (1885–1896) và nơi Nguyễn Hàng Chi tập hợp nho sĩ trong phong trào chống thuế năm 1908. Ngày 25/4/1930, Chi bộ Yên Điềm thành lập ngay tại chùa; đảng viên đi họp mang theo hương đèn như người đi lễ, tài liệu giấu trong tượng Phật và khe đá. Năm 1992, chùa được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Ngôi chùa bạn thấy hôm nay vừa qua một đợt trùng tu lớn: khởi công cuối năm 2023, khánh thành ngày 25/12/2024, kinh phí gần 30,4 tỷ đồng từ nguồn tài trợ. Phần được duyệt gồm tu bổ chùa Thượng, nhà Tổ, nhà Mẫu, giếng nước cổ và xây mới cổng tam quan, tam bảo, trai đường. Lên chùa có đường bậc đá cũ và một con đường mở thêm năm 2017 để xe lên được sân chùa.

Xem xong chính điện và nhà Mẫu, bạn xuống phía đông tìm đá Chân Tiên, giếng đá bên suối, rồi nhìn xuống Bàu Tiên. Quanh núi còn các động Trúc, Mai, Thạch Thất, Đá Người và những cụm đá mang tên Bàn Cờ, Giã Gạo, Cối Xay, Mười Hai Cửa.

Lễ hội chùa tổ chức quanh ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, kéo dài hai ngày. Năm 2026 có khoảng 6.000 lượt người về dự; phần hội có kéo co, cờ tướng, đi cà kheo, bóng chuyền bãi biển và trò chơi dân gian. Ngày thường chùa vắng hơn nhiều: theo trụ trì, đầu đông thưa khách tham quan, chỉ ngày mùng 1 là đều người đến lễ.

Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Chùa nằm giữa rừng thông phòng hộ; mùa nắng, lực lượng giữ rừng coi các chùa trên Hồng Lĩnh, trong đó có Chân Tiên, là điểm dễ phát lửa từ hương và vàng mã, nên bạn thắp hương, hóa vàng đúng nơi nhà chùa quy định. Ăn mặc kín đáo, không đứng lên tảng đá Chân Tiên để chụp ảnh.

Nơi này hợp với người thích chùa núi gắn với truyền thuyết, người tìm hiểu phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở vùng hạ Can Lộc, và khách đang nghỉ ở biển Lộc Hà muốn thêm một buổi lên núi. Người đi lại khó khăn nên hỏi trước về đường xe lên sân chùa. Muốn đi thêm chùa khác trên dãy Hồng Lĩnh, Cổng thông tin tỉnh nêu chùa Hương Tích và chùa Thiên Tượng.

Khu di tích Tổng Bí thư Trần Phú nằm bên sông La, ở xã Tùng Ảnh cũ, từ ngày 01/7/2025 thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Khu di tích có hai điểm cách nhau khoảng 1 đến 1,5 km: khu lưu niệm giữa xóm làng thôn Châu Tùng và khu mộ ở lưng chừng đồi Quần Hội, thôn Châu Linh.

Trần Phú sinh ngày 1/5/1904 tại Tuy An, Phú Yên, nguyên quán xã Tùng Ảnh. Tháng 10/1930, tại Hương Cảng, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ nhất thông qua Luận cương chính trị do ông dự thảo và bầu ông làm Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng, khi ông 26 tuổi. Ông bị thực dân Pháp bắt ngày 18/4/1931 ở Sài Gòn và mất ngày 6/9/1931 tại Nhà thương Chợ Quán. Lời ông nhắn lại cho đồng chí là "Hãy giữ vững chí khí chiến đấu".

Gần 70 năm sau, đầu tháng 1/1999, hài cốt ông được khai quật tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ngày 12/1/1999, sau lễ truy điệu, hài cốt được đưa về an táng trên đồi Quần Hội. Khu mộ khởi công tháng 1/2000, hoàn thành tháng 4/2004 đúng dịp 100 năm ngày sinh, trên diện tích 47.000 m². Từ khu mộ nhìn ra là bến Tam Soa, nơi sông Ngàn Sâu và Ngàn Phố hợp lại thành sông La.

Khu lưu niệm rộng gần 4.700 m². Ở đây có nhà thờ, nơi thờ Trần Phú và tiên tổ họ Trần, là ngôi nhà gắn với một phần tuổi thơ của ông; bên cạnh là nhà trưng bày hơn 100 tài liệu, hiện vật. Đáng xem có bộ quần áo ông dùng thời học Quốc học Huế và dạy học ở Vinh, chiếc rương gỗ những năm 1922–1925, con dấu của Hội Hưng Nam, cùng rễ cây và mảnh ván quan tài lấy từ nơi khai quật hài cốt.

Khu lưu niệm được xếp hạng di tích quốc gia ngày 11/6/1992. Ngày 12/2/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng thêm Mộ Tổng Bí thư Trần Phú là di tích quốc gia, bổ sung vào khu lưu niệm.

Cần biết trước: từ cuối tháng 12/2025 khu di tích được tu bổ với tổng vốn hơn 60 tỷ đồng. Theo Báo Hà Tĩnh, đầu tháng 8/2026 khu mộ đã có sân hành lễ, đường nội bộ, bậc cấp mở rộng, cổng và hàng rào mới; ở khu lưu niệm, phần xây dựng cơ bản đã xong nhưng nội thất trưng bày còn đang thi công. Bạn nên hỏi Ban Quản lý khu di tích xem nhà trưng bày đã mở lại chưa. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Khu di tích đông vào dịp ngày sinh 1/5 và lễ giỗ 23 tháng 7 âm lịch; trước lễ kỷ niệm 120 năm ngày sinh năm 2024 có ngày đón hơn 2.000 lượt người, phần nhiều là giáo viên, học sinh Nghệ An và Hà Tĩnh.

Đây là nơi dâng hương tưởng niệm và nơi dòng họ thờ tự: bạn nên ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự ở khu mộ và trong nhà thờ, đặt hoa và thắp hương theo hướng dẫn của cán bộ khu di tích.

Khu di tích hợp với các đoàn về nguồn, học sinh, người quan tâm lịch sử Đảng giai đoạn 1930–1931. Nếu muốn xem một khu lưu niệm vừa tôn tạo xong, Khu di tích Tổng Bí thư Hà Huy Tập ở xã Cẩm Hưng đã hoàn thành các hạng mục mới vào dịp tháng 4/2026.

Đền thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, người trong vùng quen gọi là đền Bà Hải, nằm trên một cồn cát rộng ở cửa biển Kỳ Ninh, phía đông quốc lộ 1. Sau sắp xếp năm 2025, đền thuộc tổ dân phố Tam Hải 2, phường Hải Ninh, tỉnh Hà Tĩnh.

Người được thờ là một quý phi của vua Trần Duệ Tông. Theo truyện kể ở địa phương và các tác phẩm văn học cổ, bà tên Nguyễn Cơ, tự Bích Châu, quê vùng Hải Hậu (Nam Định cũ), vào cung năm 1373 và từng dâng vua bản "Kê minh thập sách", mười điều về trị nước, an dân. Năm 1377, bà theo vua đi đánh Chiêm Thành và mất trong chuyến chinh phạt ấy. Linh cữu đưa về bằng đường biển, đến vùng cửa biển này thì gặp sóng to gió lớn, triều đình cho an táng và lập miếu thờ.

Năm 1470, vua Lê Thánh Tông trên đường đi đánh Chiêm Thành ghé miếu, đề bốn chữ "Nữ trung hào kiệt"; khi thắng trận trở về, vua cho lập đền, cấp ruộng tế và sắc phong bà là Chế Thắng phu nhân.

Bạn nên biết câu chuyện này có nhiều dị bản. Một bài nghiên cứu đăng trên Báo Hà Tĩnh năm 2013 lưu ý tên bà không có trong các bộ sử, chỉ hiện lên qua văn thơ và truyền ngôn. Truyện "Hải khẩu linh từ" của Đoàn Thị Điểm kể bà gieo mình xuống biển để sóng yên cho đoàn thuyền, còn Cổng thông tin tỉnh và báo tỉnh kể bà trúng tên độc khi hộ giá. Ngày mất được ghi là 11 hoặc 12 tháng 2 âm lịch.

Qua khu cổng có miếu, nhà Quan Tả và tam quan, bạn vào ba tòa hạ điện, trung điện, thượng điện nối nhau theo kiểu chữ Công. Ở hạ điện có hình lưỡng long chầu nguyệt, gian giữa treo hoành phi sơn son thếp vàng "Thánh Đức Lưu Phương". Theo Ban Quản lý, vào ngày giỗ chính 11 tháng 2 âm lịch, cả ba tòa được mở để khách vào chiêm bái. Từ đền có lối ra sông Vịnh, nơi có cầu và bến thả hoa đăng.

Lễ giỗ tổ chức hằng năm vào ngày 11 và 12 tháng 2 âm lịch, có dâng hương, tế lễ, hầu văn, lễ yết gà, tế lợn, thụ lộc. Năm 2026, chuỗi hoạt động kéo dài bốn ngày, tối 11 có 5.000 ngọn hoa đăng thả trên sông Vịnh. Cùng dịp, phường Vũng Áng làm lễ ở đền Eo Bạch, có nghi thức rước Thánh từ đền chính về.

Đền rất đông vào đầu năm: riêng tuần đầu Tết Bính Ngọ 2026 có gần 4 vạn lượt người, cả năm 2025 hơn 25 vạn lượt. Nếu ngại chen chúc, bạn nên tránh tháng Giêng và dịp giỗ.

Tại đền có đội thầy giúp lễ gần 60 người, mặc đồng phục, đã qua sát hạch về nghi lễ, hỗ trợ khách dâng lễ đúng nghi thức. Bạn ăn mặc kín đáo, đặt lễ ở khu vực dâng lễ; các nghi lễ hầu văn, yết gà, tế lợn do người của đền và các bô lão thực hiện, khách đứng xem. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Đền hợp với người đi lễ đầu năm và người quan tâm tục thờ nữ thần biển ở miền Trung. Nếu muốn đi trọn câu chuyện, bạn ghé thêm đền Eo Bạch ở phường Vũng Áng, nơi một dị bản khác cho là chỗ an táng quý phi.

Khu tưởng niệm Anh hùng liệt sỹ Lý Tự Trọng nằm ở thôn Tân Long, xã Việt Xuyên, vùng Thạch Hà cũ của Hà Tĩnh, bên sông Cầu Sông. Đây là quê cha của Lý Tự Trọng, người được gọi là đoàn viên thanh niên cộng sản đầu tiên, và theo Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh là nơi an nghỉ của anh.

Lý Tự Trọng tên thật là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20/10/1914 ở Bản Mạy, tỉnh Nakhon Phanom, Thái Lan, trong một gia đình Việt kiều; cha anh là ông Lê Hữu Đạt, người Việt Xuyên. Giữa thập niên 1920, anh là một trong tám thiếu niên Việt kiều được chọn sang Quảng Châu học tập và được đổi tên thành Lý Tự Trọng. Năm 1929 anh về Sài Gòn làm liên lạc và vận động thanh niên. Ngày 8/2/1931, để bảo vệ người diễn thuyết trong một cuộc mít tinh, anh bắn chết một mật thám Pháp, bị bắt, bị kết án tử hình và hy sinh ngày 21/11/1931, khi mới 17 tuổi.

Khu tưởng niệm rộng 5,16 ha, tổng mức đầu tư 83 tỷ đồng. Khu mộ được khởi công ngày 20/10/2011, khánh thành ngày 8/12/2012; giai đoạn một của cả khu khánh thành ngày 19/10/2014, dịp 100 năm ngày sinh, cùng lúc khai trương nhà trưng bày truyền thống. Các hạng mục chính gồm khu mộ, nhà thờ (còn gọi nhà tưởng niệm) với tả vu, hữu vu, nhà văn hóa truyền thống, nhà điều hành, nhà dịch vụ và quảng trường.

Các đoàn thường dâng hương trước bàn thờ trong nhà tưởng niệm, nơi có đôi câu đối "Trước tòa án kẻ thù, hiên ngang nêu chí trẻ / Trong xà lim án chém, thanh thản đọc thơ Kiều", rồi ra khu mộ rộng hơn 200 m², phía trên khắc câu nói của anh: "...Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng...". Sau đó bạn xem hiện vật, tư liệu, hình ảnh về anh trong nhà trưng bày. Đối diện cổng khu tưởng niệm là Nhà thờ liệt sĩ Lý Tự Trọng, dựng lại năm 1995 trên nền nhà cũ của thân phụ anh: nhà gỗ lim ba gian, có tượng gỗ do chính em trai anh tạc và cây khế chiết từ cây khế ở Bản Mạy, trồng năm 2003.

Điều cần biết trước: đây là nơi sinh hoạt truyền thống của tổ chức Đoàn, nên vào Tháng Thanh niên (tháng 3) và quanh các ngày 27/7, 20/10, 21/11 thường có lễ dâng hương, thắp nến, kết nạp đoàn viên với nhiều đoàn cùng lúc. Chín tháng đầu năm 2024 khu đón 355 đoàn với gần 15.000 lượt khách. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức; ban quản lý có dẫn lễ và giới thiệu cho các đoàn, nên đi theo đoàn thì liên hệ trước.

Khu mộ và bàn thờ là nơi tưởng niệm, bạn nên ăn mặc chỉnh tề và giữ trật tự. Nhà thờ đối diện cổng do con cháu họ Lê Hữu hương khói hằng ngày, vào thăm nên xin phép người trông nom.

Nơi này hợp với đoàn thanh niên, học sinh và người muốn hiểu về một nhân vật của giai đoạn 1925–1931. Nếu bạn tìm một di tích chiến tranh quy mô lớn hơn, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc ở xã Đồng Lộc do cùng một ban quản lý phụ trách.

Khu di tích Tổng Bí thư Hà Huy Tập ở xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh, gồm hai điểm tách rời nhau: khu lưu niệm ở làng Kim Nặc xưa, nơi ông sinh ngày 24/4/1906, và khu mộ trên đồi Đồng Lem. Từ quốc lộ 1 có con đường mang tên Hà Huy Tập dẫn lên khu mộ. Hai điểm cách nhau khoảng 1 km theo cổng thông tin của tỉnh, gần 3 km theo Báo Hà Tĩnh, nên bạn cứ tính là phải đi xe.

Hà Huy Tập là Tổng Bí thư của Đảng giai đoạn 1936–1938. Ngày 1/5/1938 ông bị thực dân Pháp bắt ở Sài Gòn, bị giam rồi đưa về quản thúc tại quê. Báo Hà Tĩnh ghi ông bị bắt lần thứ hai ngay tại quê nhà, bị tuyên án tử hình và bị xử bắn ngày 28/8/1941 cùng Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Đăng Lưu, khi mới 35 tuổi.

Ở khu lưu niệm, thứ đáng xem trước là ngôi nhà tranh năm gian đã hơn 100 năm, di tích gốc của gia đình. Trong nhà còn cũi đựng thức ăn, cối xay lúa, chum nước. Nhà lưu niệm trưng bày ảnh, tư liệu và vài kỷ vật như chiếc cặp da cũ, bức thư ông gửi người thân ngày 2/5/1941 với câu dặn hãy xem ông "như người còn sống, nhưng đi vắng một thời gian vô hạn". Trong khuôn viên có nhà tưởng niệm để dâng hương và ba cụm tượng đá xanh mang tên Cội nguồn, Nỗi đau mất nước, Chân lý cách mạng. Khu lưu niệm được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định 02/2004/QĐ-BVHTT ngày 19/1/2004.

Khu mộ có sau. Mùa đông năm 2009, hài cốt Hà Huy Tập được tìm thấy ở Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh; ngày 2/12/2009 tỉnh Hà Tĩnh làm lễ đón và an táng tại đồi Đồng Lem. Khu mộ rộng hơn 1 ha, phía trước là mộ hai thân sinh của ông. Phía sau phần mộ khắc câu ông nói trước tòa: "Tôi chẳng có gì phải hối tiếc. Nếu còn sống tôi sẽ tiếp tục hoạt động". Ngày 12/2/2026, Mộ Tổng Bí thư Hà Huy Tập được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định 318/QĐ-BVHTTDL.

Cả hai điểm vừa được tu bổ với tổng mức gần 50 tỷ đồng, xong trước lễ kỷ niệm 120 năm ngày sinh vào tháng 4/2026, nên nhiều hạng mục bạn thấy là công trình mới.

Nên biết trước: kỷ vật gốc của Hà Huy Tập còn lại không nhiều, phần trưng bày chủ yếu là hình ảnh và tư liệu. Ban Quản lý chỉ có 8 người, dịp lễ và cuối tuần mới bố trí đủ thuyết minh viên. Quanh ngày 24/4 và ngày giỗ mùng 6 tháng 7 âm lịch có nhiều đoàn về dâng hương. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức, bạn nên liên hệ Ban Quản lý trước khi đi.

Đây là nơi an nghỉ của Hà Huy Tập và cha mẹ ông, nên hãy ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ. Đoàn dâng hương có cán bộ khu di tích dẫn lễ, xướng lễ.

Nơi này hợp với người muốn hiểu lịch sử Đảng những năm 1930 qua một con người cụ thể. Nếu bạn muốn xem nhiều hiện vật hơn, Khu di tích Tổng Bí thư Trần Phú ở xã Đức Thọ có nhà trưng bày hơn 100 tài liệu, hiện vật và khu mộ trên đồi Quần Hội.

Trường Lưu là một làng cổ hơn 600 năm tuổi, nay nằm trong xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh. Phần làng xưa ứng với các thôn Phúc Trường, Tân Tiến 1, Phượng Lĩnh và một phần thôn Quỳnh Sơn. Cổng làng cũ tính từ cầu Quan bắc qua sông Phúc Giang, con sông nay đã bồi lấp và hẹp dần.

Theo tư liệu của làng, người lập làng là ông Nguyễn Uyên Hậu, từng giữ chức Ngũ kinh bác sĩ ở Quốc Tử Giám, thủy tổ họ Nguyễn Huy, đến đây vào khoảng giữa thế kỷ XV. Ông vận động dân ba làng ở đồng trũng dời lên vùng đất cao Phượng Lĩnh, đặt tên là Tràng Lưu, về sau đọc thành Trường Lưu.

Điều khiến làng này khác các làng cổ khác là ba di sản tư liệu được Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO ghi danh: Mộc bản Trường học Phúc Giang (2016), Hoàng Hoa sứ trình đồ (2018) và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (2022). Bộ mộc bản gồm 383 tấm ván khắc chữ Hán ngược, dùng in sách dạy học của ngôi trường do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) gây dựng; trường này góp phần đào tạo hơn 30 tiến sĩ.

Đi trong làng, bạn có thể ghé giếng Ngọc cách cổng làng chừng 300 m, rồi nhà thờ Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự, còn gọi là nhà thờ Lục chi, dựng năm 1752, nơi có hai bia tiến sĩ lập năm 1748 và 1772 cùng chiếc kiệu vua ban. Gần đó là nhà thờ Nguyễn Huy Hổ, tác giả Mai Đình mộng ký, và đình làng đầu thế kỷ XVIII ba tòa kiểu chữ vương, có bia khắc tên 22 người đỗ đạt của làng. Làng còn khoảng 10 ngôi nhà gỗ trên trăm tuổi, trong đó nhà cổ Nguyễn Huy Thản là di tích cấp tỉnh từ năm 2021.

Cần biết trước để khỏi hụt hẫng: Trường học Phúc Giang không còn công trình nào, dấu tích rõ nhất là Giếng Đền trước khuôn viên trường xưa. Chính báo tỉnh cũng viết không gian làng cổ gần như đã bị phá vỡ, "bát cảnh Trường Lưu" chỉ còn trong tư liệu, nhiều đình, đền, chùa đã xuống cấp hoặc bị tháo dỡ. Bản gốc các di sản tư liệu do dòng họ giữ ở tư gia và nhà thờ họ.

Nơi dễ xem nhất là Trung tâm Văn hóa Trường Lưu, lập năm 2020, có trưng bày giới thiệu ba di sản và có cán bộ của xã thường trực đón khách. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; bạn nên liên hệ Ủy ban nhân dân xã Trường Lưu trước khi đến, nhất là khi đi theo đoàn.

Các nhà thờ họ và nhà cổ là nơi thờ tự, nơi ở của con cháu các dòng họ. Bạn chỉ vào khi có người trông coi mở cửa, ăn mặc kín đáo, không chạm vào hoành phi, câu đối, sắc phong.

Làng hợp với người đọc Hán Nôm, giáo viên, học sinh, người quan tâm truyền thống khoa bảng xứ Nghệ. Nếu bạn muốn một nơi có nhà trưng bày lớn và thuyết minh sẵn, Khu lưu niệm Nguyễn Du ở xã Tiên Điền dễ tham quan hơn; hai vùng Tiên Điền và Trường Lưu vốn được giới nghiên cứu xem là hai mạch văn hóa gắn với nhau.

Khu lưu niệm Nguyễn Du nằm ở làng Tiên Điền, quê cha của tác giả Truyện Kiều, nay thuộc xã Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh. Theo đơn vị quản lý, nơi này cách thành phố Vinh (Nghệ An) khoảng 8 km và cách trung tâm Hà Tĩnh khoảng 50 km: từ Vinh qua cầu Bến Thủy trên sông Lam, đi tiếp quốc lộ 8B khoảng 4 km là tới.

Đây là một quần thể di tích của cả dòng họ Nguyễn Tiên Điền, một họ khoa bảng đã sống ở làng hơn 400 năm. Khu lưu niệm được lập năm 1965, dịp 200 năm sinh Nguyễn Du, để bảo vệ những di tích còn lại của dòng họ; trước đó, năm 1962, miếu và mộ Nguyễn Du đã được Bộ Văn hóa công nhận di tích. Năm 2012, Khu lưu niệm được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1419/QĐ-TTg.

Trong khuôn viên chính, bạn gặp nhà thờ Nguyễn Du, ngôi nhà nhỏ dựng lại năm 1940 bằng tiền quyên góp cả nước sau khi nhà thờ cũ từ năm 1824 hư nát, rồi bị bom năm 1954 và sửa lại nhiều lần. Gần đó là đàn tế và tấm bia đá dựng năm 1762 tưởng nhớ ông bà nội Nguyễn Du, bên hai cây cổ thụ tương truyền do ông nội nhà thơ trồng: cây muỗm và cây bồ lỗ. Nhà Tư văn, chùa Trường Ninh với tấm bia đá hơn 400 năm và nhà trưng bày nằm cùng khu.

Nhà trưng bày giữ hơn 2.000 hiện vật, tư liệu về Nguyễn Du, Truyện Kiều và họ Nguyễn Tiên Điền. Đáng dừng lâu nhất là bản Truyện Kiều chữ Nôm khắc in năm 1866, các bản Kiều trên giấy dó và bộ đĩa gốm men lam vẽ tích Kiều. Các điểm di tích gắn mã QR song ngữ Việt, Anh.

Mộ Nguyễn Du không nằm trong khuôn viên này mà ở xứ Đồng Cùng, giữa một vùng cát của xã. Ông mất ở Huế ngày 10 tháng 8 năm Canh Thìn (16/9/1820); năm 1824 con cháu đưa hài cốt về quê, sau đó cải táng thêm hai lần. Đền thờ Nguyễn Nghiễm, cha nhà thơ, và đền thờ Nguyễn Trọng, chú ruột, cũng ở những xóm khác trong xã, nên muốn đi đủ bạn cần phương tiện và hỏi đường tại khu lưu niệm.

Nói thẳng: chính báo tỉnh nhận xét phần lớn khách chỉ dừng ngắn để dâng hương, xem nhà thờ, khu mộ rồi đi, vì ngoài trưng bày hiện vật khu di tích còn ít hoạt động trải nghiệm. Biểu diễn trò Kiều hay cho thuê cổ phục mới làm thử, chưa đều. Nếu muốn nghe ngâm Kiều, bạn nên chọn dịp lễ giỗ ngày 10 tháng 8 âm lịch hoặc hỏi trước.

Giá vé và giờ mở cửa hiện hành chưa có công bố cập nhật; từ ngày 15/6/2026 khu di tích do Bảo tàng Hà Tĩnh quản lý, bạn nên gọi trước khi đến. Nhà thờ, khu mộ và chùa là nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, thắp hương đúng chỗ, không chạm vào bia đá và đồ thờ.

Nơi này hợp với người đọc Truyện Kiều, giáo viên và học sinh, người quan tâm gia phả, khoa bảng xứ Nghệ. Nếu bạn cần thêm một điểm trong buổi, đền thờ Nguyễn Công Trứ cách khu lưu niệm khoảng 1 km, còn bãi biển Xuân Thành cách khoảng 5 km.

Khu di tích Nguyễn Công Trứ nằm ở thôn Lam Thủy, xã Nghi Xuân, trên đất làng Uy Viễn xưa, quê cha của Uy Viễn Tướng công. Khu di tích gồm hai phần cách nhau khoảng 400 m: nhà thờ nằm bên tỉnh lộ 22 và khu mộ. Đây là di tích lịch sử văn hóa quốc gia từ năm 1991.

Nguyễn Công Trứ (1778–1858) đỗ Giải nguyên năm 1819, khi đã 41 tuổi, rồi làm quan qua ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Trên cương vị Dinh điền sứ, ông tổ chức khẩn hoang, lập huyện Tiền Hải năm 1828 và huyện Kim Sơn năm 1829. Ông cũng là nhà thơ có công hoàn thiện thể hát nói của ca trù, tác giả "Bài ca ngất ngưởng". Ông mất ngày 14 tháng 11 năm Mậu Ngọ tại làng Uy Viễn, thọ 80 tuổi.

Khuôn viên nhà thờ rộng hơn 2.000 m², có tường bao. Cổng dựng trụ nanh, đỉnh trụ đặt nghê chầu, thân trụ viết câu đối chữ Hán, tường đắp phù điêu đôi ngựa hồng. Nhà thờ ba gian bằng gỗ lim, mặt sau và hai đầu hồi xây gạch kín, mái lợp ngói vảy, mặt trước có bốn trụ khắc câu đối. Bên trong thờ ông và dòng họ, có tượng thờ và ban thờ sơn son thiếp vàng.

Bên phải nhà thờ là nhà bia mái ngói, tấm bia bốn mặt tóm tắt thân thế, sự nghiệp của ông. Bên trái là nhà hát ca trù dựng bằng cột gỗ lim, sạp diễn và sạp ngồi xếp hình chữ U; các nghệ nhân, ca nương của câu lạc bộ ca trù ở Nghi Xuân biểu diễn cho khách tại đây. Cạnh lối vào có một phòng trưng bày tài liệu, hiện vật.

Từ nhà thờ đi khoảng 400 m là khu mộ rộng 3.000 m², do người dân Kim Sơn, Tiền Hải cùng con cháu trong họ xây năm 1868. Mộ ông xây bằng đá, hình chữ nhật, dài 2,2 m, rộng 1,1 m, đầu hướng Bắc, phía trên vát kiểu mái nhà. Trong khuôn viên còn có mộ thân sinh và con cháu trong đại gia đình.

Lễ giỗ ông được tổ chức tại đền thờ vào ngày 14 tháng 11 âm lịch hằng năm, có nghi thức cúng tế và dâng hương của chính quyền, dòng họ và người dân.

Cần biết trước: quần thể nhỏ, chỉ có một phòng trưng bày. Năm 2021 lãnh đạo huyện Nghi Xuân cũ nói với VnExpress rằng khu di tích chưa tương xứng với đóng góp của Nguyễn Công Trứ, dự án mở rộng chưa bố trí được vốn. Giờ mở cửa, phí tham quan và lịch biểu diễn ca trù chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi trước nếu muốn nghe hát.

Đây là nơi thờ tự và là khu mộ của một dòng họ đang hương khói. Bạn ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, thắp hương theo hướng dẫn của người trông coi, không trèo lên bệ mộ và hỏi trước khi chụp ảnh ban thờ.

Khu di tích hợp với người yêu thơ Nguyễn Công Trứ, muốn nghe ca trù ngay trên quê ông và tìm hiểu chuyện khẩn hoang Kim Sơn, Tiền Hải. Nếu bạn muốn xem thêm kỷ vật trưng bày, Khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du ở xã Tiên Điền là di tích quốc gia đặc biệt, có trưng bày kỷ vật cùng mộ Nguyễn Du.

Đền Chợ Củi nằm dưới chân núi Ngũ Mã, một nhánh của dãy Hồng Lĩnh, ngay bờ nam sông Lam, nay thuộc xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Đền có tên chữ là Thánh Mẫu Linh Từ; người đi lễ quen gọi là đền Củi hay đền Ông Hoàng Mười. Đây là một trong những điểm hành hương đông nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hà Tĩnh: riêng năm 2025 đền đón khoảng 300.000 lượt người.

Đền được dựng từ thời Lê, các nguồn ghi khác nhau là Lê sơ, Hậu Lê hay cuối Lê. Theo hồ sơ xếp hạng, đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, phối thờ Quan Hoàng Mười và Hưng Đạo Đại Vương. Về Quan Hoàng Mười, tương truyền ông là con của Long thần Bát Hải Động Đình; còn trong tâm thức người Hà Tĩnh, ông là hiện thân của Lê Khôi, vị tướng của nghĩa quân Lam Sơn từng trấn giữ đất Hoan Châu. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993.

Tam quan hai tầng dựng sát bến sông. Qua tam quan, bạn vòng quanh hồ bán nguyệt ở sân dưới, lên bảy bậc thềm tới sân trên, thêm năm bậc nữa là vào đền. Đền làm kiểu chữ Tam, ba tòa nối liền nhau, mỗi tòa ba gian, chia thành các cung: Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn ông, cung Quan Hoàng Mười, cung Chầu Mười và cung Trần Triều.

Mỗi năm đền có ba kỳ lễ lớn: giỗ Thánh Mẫu ngày 3 tháng 3, giỗ Đức Thánh Trần ngày 20 tháng 8 và giỗ Quan Hoàng Mười ngày 10 tháng 10 âm lịch. Lễ hội năm 2026 kéo dài từ ngày 8 đến 22/11, có lễ rước cấp thủy và rước kiệu Hoàng vi hành.

Điều nên biết: trước năm 2024 đền do các gia đình thủ nhang trông coi và từng có nhiều lộn xộn về tiền công đức, chèo kéo, ăn xin. Từ ngày 15/1/2024, chính quyền tiếp nhận quản lý; nay Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Nghi Xuân phụ trách. Tiền công đức được ghi sổ, nhận qua mã QR và nộp ngân sách. Nhân viên đền giúp chuyển lễ, dâng lễ và hạ lễ; xe điện từ bãi xe vào đền, chỗ giữ xe và hương được báo tỉnh ghi là miễn phí.

Đền vẫn rất đông vào đầu năm và quanh ngày 10 tháng 10 âm lịch: một tuần cuối tháng 11/2025 có gần 40.000 lượt người. Có du khách tỉnh xa cho báo biết họ chủ động về trước chính lễ để tránh chen chúc. Trong hai năm 2026 và 2027, khu vực từ bãi đỗ xe vào đền có công trình kè và đường nội bộ, bạn có thể gặp công trường.

Ban quản lý kêu gọi hạn chế đốt vàng mã và có người hướng dẫn nơi hóa vàng. Hầu đồng là thực hành của người theo tín ngưỡng thờ Mẫu, diễn ra ở vị trí do ban quản lý sắp xếp; khách đứng xem nên giữ im lặng và hỏi trước khi chụp ảnh.

Đền hợp với người theo tín ngưỡng Tứ phủ và người muốn hiểu vì sao người Bắc vào tận đây lễ ông Mười. Bên kia sông Lam, tỉnh Nghệ An cũng có một ngôi đền Ông Hoàng Mười, bạn đừng nhầm hai nơi khi hẹn xe.

Bảo tàng Hà Tĩnh là bảo tàng cấp tỉnh, trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đặt ở phường Thành Sen. Điều nên biết trước khi tìm đến: bảo tàng chưa có nhà trưng bày cố định. Từ năm 2018, đơn vị dùng chung một phần tòa nhà Thư viện tỉnh với 750 m², trong đó chỉ khoảng 250 m² là kho hiện vật.

Bảo tàng được thành lập năm 1992 và suốt 27 năm đặt tại Khu lưu niệm Bác Hồ về thăm Hà Tĩnh, trên diện tích 500 m². Dù chỗ ở chật, kho hiện vật đã lên hơn 13.400 món: gốm men ngọc thời Lý, Trần, gốm hoa lam Chu Đậu, tiền cổ, hiện vật khảo cổ từ các di chỉ Thạch Lạc, Bãi Cọi, Phôi Phối, cờ búa liềm và tư liệu của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, hiện vật hai cuộc kháng chiến.

Đáng xem nhất là ba khẩu thần công bằng đồng mang tên Bảo quốc An dân Đại tướng quân, đúc năm 1821 dưới triều Nguyễn. Tháng 8/2003, ngư dân Hà Tĩnh vớt được chúng từ một con tàu đắm gần đảo Mắt, cách Cửa Hội khoảng 35 km về phía đông; cán bộ bảo tàng mất cả tháng thuyết phục để ngư dân giao nộp thay vì bán cho người buôn đồ cổ. Mỗi khẩu có quai hình đầu rồng, thân phủ hoa văn cúc dây, rồng chầu mặt nguyệt, và khắc chữ Hán ghi tên, niên đại, người đúc, kích thước, trọng lượng. Bộ súng được công nhận bảo vật quốc gia tháng 12/2013.

Bảo vật thứ hai là chuông chùa Rối, đúc bằng đồng thời Trần, thế kỷ XIV, cao 115 cm, đường kính miệng 65 cm, quai hình rồng. Chuông được phát hiện năm 1989 ở chùa Rối, xã Cẩm Thịnh cũ, đến năm 2019 mới về bảo tàng, và được công nhận bảo vật quốc gia ngày 30/1/2023. Trên thân chuông khắc bài thơ thất ngôn tứ tuyệt của Phạm Sư Mạnh.

Vì thiếu phòng trưng bày thường xuyên, công chúng chủ yếu gặp hiện vật qua các trưng bày chuyên đề và triển lãm lưu động; bảo tàng tổ chức 17 cuộc trong 5 năm tính đến tháng 8/2025. Chuyên đề "Bãi Cọi - nơi gặp gỡ các nền văn hóa" mở từ 15/3 đến 10/9/2025 với hơn 100 hiện vật mang đặc trưng Đông Sơn và Sa Huỳnh. Bạn nên hỏi trước xem bảo tàng đang trưng bày gì; giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Một tòa bảo tàng mới đã khởi công ngày 19/12/2025 trên đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, cũng ở phường Thành Sen: khu đất gần 2,3 ha, nhà 4 tầng, gần 13.000 m² sàn, vốn 305 tỷ đồng. Đầu tháng 10/2026 công trình vẫn đang thi công. Từ tháng 5/2026, Bảo tàng Hà Tĩnh còn quản lý cả ba khu di tích Nguyễn Du, Trần Phú và Hà Huy Tập.

Nơi này hợp với người quan tâm khảo cổ, cổ vật và lịch sử Hà Tĩnh, nhất là khi có chuyên đề đang mở. Nếu bạn muốn một buổi tham quan trọn vẹn có thuyết minh ngay bây giờ, Khu lưu niệm Nguyễn Du ở xã Tiên Điền là lựa chọn chắc chắn hơn.

Vườn quốc gia Vũ Quang nằm ở phía tây tỉnh Hà Tĩnh, trên dãy Trường Sơn, có 62 km giáp nước Lào. Trụ sở Ban quản lý ở xã Vũ Quang, cách trung tâm tỉnh khoảng 50 km. Vườn quản lý hơn 57.000 ha rừng và ôm trọn hồ Ngàn Trươi, nên phần lớn đường vào rừng sâu bây giờ là đường thủy.

Nơi này từng là lâm trường khai thác gỗ từ năm 1977 đến 1993. Năm 1994, rừng được chuyển thành khu bảo tồn thiên nhiên và việc khai thác chấm dứt; ngày 30/7/2002, Thủ tướng Chính phủ quyết định chuyển hạng thành vườn quốc gia. Tháng 10/2019, vườn được trao danh hiệu Vườn di sản ASEAN.

Điều làm giới khoa học biết đến Vũ Quang là sao la. Tháng 5/1992, loài thú lớn này được phát hiện lần đầu trên thế giới tại rừng Vũ Quang, trong một chuyến khảo sát của Bộ Lâm nghiệp và WWF; năm 1993 đến lượt mang lớn. Vườn đã ghi nhận 1.829 loài thực vật bậc cao, 94 loài thú và 315 loài chim. Nói thẳng: bạn không nên mong gặp sao la, vì nhiều năm nay ở Vũ Quang chưa ghi nhận thêm cá thể nào ngoài tự nhiên.

Hành trình thường bắt đầu từ đập hồ Ngàn Trươi. Thuyền đi 40 đến 45 phút qua mặt hồ có 32 hòn đảo để tới các điểm trong vườn. Đảo Khỉ là nơi Ban quản lý chăm sóc những cá thể khỉ được cứu hộ trước khi thả về rừng. Vào sâu hơn là miếu thờ cụ Phan Đình Phùng giữa rừng cây cổ thụ, trên vùng căn cứ của khởi nghĩa Hương Khê cuối thế kỷ 19, rồi các suối Rào Rồng, Suối Trắng.

Thác Thang Đày, cao khoảng 50 m, là chặng khó nhất: hơn một giờ thuyền đến Trạm bảo vệ rừng Sao La, sau đó gần hai giờ băng rừng, vượt suối mới tới chân thác.

Du lịch ở đây chưa phải sản phẩm bán sẵn. Tháng 7/2025, tỉnh mới phê duyệt đề án du lịch sinh thái giai đoạn 2025 đến 2030 với 8 điểm và 5 tuyến, và vườn đang mời doanh nghiệp thuê môi trường rừng. Đến tháng 5/2026, cử tri địa phương vẫn kiến nghị tỉnh xúc tiến đầu tư. Các chuyến đi được báo chí ghi lại đều do Ban quản lý dẫn. Giá vé, giờ đón khách chưa có công bố chính thức, bạn cần gọi Ban quản lý trước khi lên đường.

Đây là rừng đặc dụng có voi hoang dã: tháng 5/2026, kiểm lâm bắt gặp hai con voi trưởng thành ở ven hồ. Hãy đi cùng cán bộ của vườn, không tự tách đoàn; năm 2017, vườn cho biết các trạm trong vùng lòng hồ không có điện và sóng điện thoại. Khi đến miếu thờ cụ Phan, giữ trật tự và thắp hương theo hướng dẫn.

Vũ Quang hợp với người quen đi bộ đường rừng, người quan tâm bảo tồn và các đoàn nghiên cứu. Gia đình có trẻ nhỏ hoặc người muốn đến nơi có sẵn dịch vụ nên cân nhắc hồ Kẻ Gỗ ở xã Cẩm Duệ, cách trung tâm tỉnh chưa đầy 20 km và có cầu dẫn ra đền trên đảo.

Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo nằm ở điểm cuối quốc lộ 8 (đoạn này còn gọi quốc lộ 8A), thuộc xã Sơn Kim 1, tỉnh Hà Tĩnh. Bên kia biên giới là cửa khẩu Nậm Phao của tỉnh Bolikhămxay, Lào. Đây là cửa khẩu quốc tế trên gần 165 km biên giới đất liền của Hà Tĩnh với Lào; ngoài ra tỉnh chỉ có hai cửa khẩu phụ Kim Quang, Đá Gân và lối mở Động Trìm. Tuyến đường qua đây nối Hà Tĩnh với Lào và các tỉnh Đông Bắc Thái Lan.

Người nước ngoài có thị thực điện tử được nhập cảnh, xuất cảnh qua Cầu Treo: cửa khẩu nằm trong danh sách 16 cửa khẩu đường bộ theo Nghị quyết 127/NQ-CP ngày 14/8/2023 của Chính phủ. Thủ tục xuất nhập cảnh do Trạm Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo thuộc Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh thực hiện; hàng hóa và phương tiện làm thủ tục với Hải quan Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo thuộc Chi cục Hải quan khu vực XI. Giờ làm việc và giấy tờ cụ thể cho từng trường hợp chưa có trong các nguồn chính thức đã tra, bạn nên hỏi lại cơ quan xuất nhập cảnh hoặc bộ đội biên phòng trước khi đi.

Lượng người qua lại khá lớn. Từ năm 2021 đến tháng 9/2026, các lực lượng ở đây làm thủ tục cho hơn 2,78 triệu lượt người và hơn 781.000 lượt phương tiện. Những ngày cận Tết Nguyên đán 2026, mỗi ngày có hơn 2.000 lượt người và 600 lượt phương tiện, phần đông là lao động và kiều bào từ Lào, Thái Lan về quê.

Hạn chế cần tính trước: khu vực cửa khẩu chật hẹp, chưa có bãi đỗ phương tiện, bãi kiểm hóa và khu sang tải, nên có thời điểm ùn tắc; một số hạng mục đã xuống cấp. Tỉnh đã phê duyệt chủ trương nâng cấp nhà liên hợp và quốc môn, mở rộng từ 3 lên 4 làn xe mỗi chiều, dự kiến hoàn thành năm 2028.

Đường lên cửa khẩu là tuyến độc đạo qua vùng núi dốc. Mùa mưa tập trung vào các tháng 8, 9, 10, hay có lũ và sạt lở. Cuối tháng 9/2022, quốc lộ 8A sạt lở ở cầu Rọ Đá, cách cửa khẩu khoảng 7 km, và ở cầu eo Cô Gái; tối 26/9/2023, khoảng 100 m³ đất đá lấp ngang đường tại Km82+300, xe từ cửa khẩu về nội địa và ngược lại đều không qua được. Đi vào mùa mưa, bạn nên xem tin giao thông trong ngày.

Đây là khu vực biên giới, lực lượng chức năng kiểm soát chặt buôn lậu, pháo nổ và ma túy. Hãy mang đủ giấy tờ tùy thân, khai báo đúng hàng hóa mang theo, làm theo phân luồng của bộ đội biên phòng và không chụp ảnh ở nơi có biển cấm.

Cầu Treo hợp với người đi đường bộ từ Bắc Trung Bộ sang Bolikhămxay, Viêng Chăn. Nếu hành trình của bạn lệch về phía bắc hoặc phía nam, hai cửa khẩu quốc tế cũng nhận thị thực điện tử là Nậm Cắn ở Nghệ An và Cha Lo ở Quảng Trị.

Chùa Hương Tích nằm lưng chừng đỉnh Hương Tích của dãy Hồng Lĩnh, ở độ cao khoảng 650 m, nay thuộc xã Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Người xưa gọi nơi này là "Hoan Châu đệ nhất danh lam", tức ngôi chùa đứng đầu xứ Nghệ. Người trong vùng quen gọi là chùa Hương, chùa Thơm.

Các nguồn đều ghi chùa có từ thời Trần, khoảng thế kỷ XIII đến XIV, nhưng phật phả và bia ký không còn nên không ai biết năm dựng chính xác. Năm 1885 chùa cháy gần hết; đến năm 1901, Tổng đốc An Tĩnh Đào Tấn, cũng là nhà soạn tuồng, đứng ra vận động dựng lại. Phần lớn kiến trúc bạn thấy hôm nay là từ lần dựng lại ấy và các đợt tu bổ sau.

Chùa gắn với tích công chúa Diệu Thiện, con vua Trang Vương nước Sở, bỏ cung đi tu rồi lập am ở động Hương Tích, hiến mắt và tay cứu cha, về sau hóa thành Quan Âm nghìn mắt nghìn tay. Đây là truyền thuyết, và am Thánh Mẫu phía trên chùa được coi là nơi bà đắc đạo.

Từ khu đón tiếp dưới chân núi, bạn qua cổng soát vé rồi chọn một trong ba cách lên. Nhanh nhất là đi xe điện tới ga miếu Cô rồi lên cáp treo dài chừng 900 m đến 1 km, mất 5 đến 7 phút. Cách thứ hai là xuống thuyền qua hồ Nhà Đường khoảng 1,5 km tới miếu Cô rồi đi cáp treo hoặc leo tiếp. Cách thứ ba là đi bộ khoảng 3 km đường núi với hàng nghìn bậc đá, mất ba bốn tiếng. Trên chùa có thượng điện xây đá, mái ngói âm dương, phía sau là động Hương Tích; cung Tam Bảo đặt 54 pho tượng gỗ, cùng tượng đồng và chuông đồng cổ.

Nói thẳng: đây là một khu du lịch có tổ chức, có bán vé, hàng quán và điểm chụp ảnh, và rất đông vào đầu xuân. Riêng từ Tết đến ngày 13 tháng Giêng năm 2026 đã có hơn 51.000 lượt người. Lễ khai hội năm 2024 và năm 2026 đều mở ngày mồng 6 tháng Giêng, còn chính lễ là ngày 18 tháng 2 âm lịch. Muốn yên tĩnh, bạn nên đi ngoài quãng đó.

Giá vé vào cổng, xe điện, cáp treo và thuyền thay đổi theo năm, bạn hỏi tại quầy vé. Có ngày trên núi mưa nặng hạt hơn dưới chân núi, bậc đá trơn, nên mang áo mưa và giày bám. Chùa nằm giữa rừng phòng hộ, vì thế chỉ thắp hương và hóa vàng ở nơi quy định.

Bên phải thượng điện có tượng hổ đá; một số người xoa dầu lên tượng để cầu khỏi bệnh, việc này cơ quan chức năng đã nói là không có căn cứ, bạn không cần làm theo. Nghi lễ ở chùa do sư thầy thực hiện.

Chùa hợp với người đi lễ đầu năm, người thích leo núi vừa sức và gia đình có người lớn tuổi nhờ có cáp treo. Nếu bạn muốn một ngôi chùa khác cũng trên dãy Hồng Lĩnh, chùa Thiên Tượng ở phường Bắc Hồng Lĩnh từng được gọi là "Hoan Châu đệ nhị danh thắng".

Thành cổ Hà Tĩnh nằm ngay giữa phường Thành Sen, quanh khu trụ sở Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh và quảng trường trung tâm. Cần nói trước để bạn khỏi hụt hẫng: tường thành và bốn cổng thành đã mất. Thứ còn lại là ba cạnh hào nước đã được xây kè, vài dấu tích ở vị trí các cửa thành cũ và một hồ bán nguyệt trồng sen.

Tỉnh Hà Tĩnh lập năm 1831, đặt tỉnh lỵ ở đất Trung Tiết. Theo VnExpress và Tiền Phong, thành được xây năm 1833 dưới triều Minh Mệnh. Năm 1853 thành bị bỏ khi Hà Tĩnh nhập vào Nghệ An; năm 1875 tỉnh được tái lập, tỉnh lỵ dời về thành cũ. Lần xây kiên cố bằng gạch và đá ong diễn ra dưới triều Tự Đức, VnExpress ghi năm 1881, còn Báo Hà Tĩnh dẫn sách sử địa phương ghi năm Nhâm Ngọ (1882).

Thành xây theo kiểu Vauban của châu Âu: tường cao 3,2 m, hào rộng 20 m, sâu 1,6 m, tổng diện tích cả thành và hào khoảng 160.000 m². Bốn cửa Tiền, Hậu, Tả, Hữu đều có cầu gạch bắc qua hào. Trong thành từng có nhiều hồ nước trồng sen, một trong những cách giải thích cho tên gọi Thành Sen.

Bạn có thể đi bộ hoặc đạp xe một vòng theo các dấu tích. Bắt đầu ở quảng trường, nơi từng là cửa Tiền. Sang đường Nguyễn Hữu Thái, cây cầu nhỏ qua hào ở vị trí cửa Hậu có ba cống vòm xây theo dáng cửa thành xưa; ngõ 2 gần đó có bia chứng tích Nhà lao Hà Tĩnh. Trên đường Nguyễn Tất Thành là vị trí cửa Hữu và Khu lưu niệm Bác Hồ về thăm Hà Tĩnh, trong khuôn viên còn hồ bán nguyệt rộng hơn 100 m² của thành cũ. Ở phía cửa Tả, khi thủy triều rút, một khối bê tông từng thuộc cổng vòm lộ ra giữa hào.

Hào nối với sông Cụt nên nước lên xuống theo triều. Theo một cán bộ lão thành được Báo Hà Tĩnh dẫn, năm 1947 một phần hào bị lấp và thành bị phá trong tiêu thổ kháng chiến; dấu tích mất dần từ đó. Năm 2021 tỉnh có chủ trương khôi phục Hào Thành thành tuyến du lịch, phục dựng cổng thành và đề nghị công nhận di tích. Đến nay các nguồn chính thống chưa ghi thành đã được xếp hạng di tích hay đã có cổng thành phục dựng.

Chưa có công bố chính thức về vé, giờ tham quan hay nhà trưng bày riêng về thành. Trụ sở các cơ quan tỉnh nằm trên nền thành là nơi làm việc, không phải điểm tham quan. Bia Nhà lao và Khu lưu niệm Bác Hồ là nơi tưởng niệm, bạn nên ăn mặc gọn gàng và giữ trật tự.

Thành cổ Hà Tĩnh hợp với người thích đọc lịch sử đô thị qua dấu vết còn sót giữa phố, sẵn sàng tự hình dung phần đã mất. Nếu bạn muốn một công trình cổ còn đứng để xem kiến trúc, đền Võ Miếu ở cùng khu phố cũ, xếp hạng di tích quốc gia năm 1996, sẽ hợp hơn.

Chùa Am, tên chữ Diên Quang tự, nằm lưng chừng núi Am, nhìn ra sông Ngàn Sâu cách chừng 1 km, nay thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Điều làm chùa khác các ngôi chùa trong vùng là người dựng chùa: một hoàng hậu nhà Trần, về sau là mẹ vợ vua Lê Thái Tổ, và ba thế hệ phụ nữ trong hoàng tộc đã tu ở đây.

Chùa được dựng vào đầu thế kỷ XV. Hoàng hậu Bạch Ngọc, vợ vua Trần Duệ Tông, khi nhà Trần mất ngôi đã đưa con gái là công chúa Huy Chân cùng gia nhân vào xứ Nghệ, chiêu mộ dân nghèo khai hoang, lập nên nhiều làng với khoảng 4.000 mẫu ruộng. Khi nghĩa quân Lam Sơn tiến vào, bà hiến lương thực, của cải cho cuộc kháng chiến. Thắng giặc Minh, bà từ chối bổng lộc, về chùa Am tu hành; công chúa Huy Chân rồi cháu ngoại là Trang Từ cũng lần lượt về tu cùng. Bà mất ngày 22 tháng 6 âm lịch, khoảng niên hiệu Hồng Đức.

Từ cổng tam quan, bạn đi qua nhiều tầng bậc cấp thoai thoải theo sườn dốc, cứ vài chục bậc lại có một khoảng sân để nghỉ, ngang qua khu tháp mộ dưới tán cây cổ thụ. Điện thờ chính là ngôi chùa gốc: bảy gian hai hồi, 60 cột gỗ mít, mười hai mái lợp ngói âm dương, bố cục chữ Công. Nhìn từ hai bên, các lớp mái chồng lên nhau gợi hình thuyền Bát Nhã, con thuyền trí tuệ chở chúng sinh qua biển khổ theo quan niệm nhà Phật.

Chính điện thờ Phật Thích Ca, Phật A Di Đà và các vị Bồ tát; một bên đặt tượng Hoàng hậu Bạch Ngọc bằng đồng trong khám gỗ sơn son thếp vàng. Bên cạnh là điện thờ Phật Dược Sư và điện thờ hoàng hậu, công chúa. Phía trên là nhà thờ Tổ. Bốn ngôi tháp giữ xá lị của mười vị tổ sư từng trụ trì, cùng bức bình phong và bàn tế thiên là những hạng mục gốc còn lại. Sau chùa có lối mòn lên núi, nơi có những phiến đá giống hình người đang lạy, dân gọi là "Bái Phật tảng".

Chùa được xếp hạng di tích quốc gia ngày 13/2/1995. Cần nói rõ: chùa từng hoang phế một thời gian dài và chỉ được trùng tu lớn từ đầu những năm 2010, nên bên cạnh bộ khung cổ có nhiều công trình mới.

Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Chùa đông vào lễ giỗ hoàng hậu ngày 22 tháng 6 âm lịch, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và dịp Tết. Phần lớn công trình bằng gỗ và chùa nằm giữa rừng trên sườn núi, nên chỉ thắp hương, hóa vàng ở nơi quy định.

Chùa hợp với người thích kiến trúc gỗ và người muốn nghe câu chuyện về những người phụ nữ mở đất thời Trần, Lê. Người ngại leo bậc dốc nên cân nhắc. Nếu bạn quan tâm lịch sử cách mạng hơn, Khu lưu niệm Tổng Bí thư Trần Phú cũng ở xã Đức Thọ.

Thác Vũ Môn đổ xuống sườn núi Giăng Màn thuộc dãy Trường Sơn, sát biên giới Việt - Lào, nay thuộc xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh (trước 01/7/2025 là xã Phú Gia, huyện Hương Khê). Đỉnh thác ở độ cao khoảng 1.280 m so với mực nước biển. Đoàn khảo sát năm 2016 ghi nhận dòng nước rơi hơn 200 m qua 4 cấp, các cấp chênh nhau từ 25 đến 86 m, lòng thác rộng 27,5 m, nước quanh năm không cạn.

Tên thác gắn với câu ca "Mồng bảy cá đi ăn thề, mồng tám cá về vượt thác Vũ Môn" và truyền thuyết cá chép vượt thác hóa rồng. Báo Hà Tĩnh dẫn sách Đại Nam nhất thống chí chép rằng trên núi Giăng Màn có thác lớn tên Vũ Môn, gồm 3 bậc, đứng xa trông như một làn khói trên nền núi xanh.

Điều cần biết trước nhất: đây chưa phải điểm tham quan có đường đi và dịch vụ. Hai chuyến đi mà báo chí thuật lại đều xuất phát từ Đồn Biên phòng Phú Gia, đi xe một đoạn qua nhiều con suối rồi đi bộ đường rừng, trèo dốc, lội suối khoảng 7 đến 8 giờ mới tới chân thác. Đoàn ngủ lán một đêm, sáng hôm sau leo thêm 1 đến 1,5 giờ theo đường vòng mới lên được đỉnh. Có một lối ngắn hơn, khoảng 4 giờ đi bộ, nhưng dốc đứng, vách đá cheo leo. Dọc đường có vắt, muỗi, mưa rừng bất chợt và những đoạn trơn trượt.

Ở chân thác, những tảng đá lớn gối lên nhau thành hang hốc, nước chảy qua khe đá tạo vực xoáy; có một phiến đá rộng, phẳng mà dân địa phương gọi là "bàn cờ tiên". Trên đỉnh là một bãi khá bằng và dòng sông rộng khoảng 30 m chảy từ phía núi Giăng Màn về. Ban đêm trời lạnh nhanh: phóng viên Thanh Niên ghi ban ngày 28 đến 29 độ C, đến 23 giờ còn 19 độ C.

Đường tới chân núi đang được làm lại. Tuyến từ đường Hồ Chí Minh ở ngã ba Hương Long vào Phú Gia dài hơn 7,7 km thi công từ đầu năm 2024. Tháng 3/2026 khởi công tiếp tuyến dài khoảng 21 km vào Đồn Biên phòng Phú Gia và mốc quốc giới 509, dự kiến xong cuối năm 2026; đoạn đầu kết thúc ở ngã ba với đường quy hoạch vào thác. Chưa có công bố chính thức nào về tuyến tham quan, giá vé hay dịch vụ tại thác.

Thác nằm trong khu vực biên giới. Bạn nên liên hệ trước với Ủy ban nhân dân xã Hương Khê và Đồn Biên phòng Phú Gia, và chỉ đi cùng người dẫn đường địa phương.

Chuyến đi hợp với người đã quen đi rừng dài ngày, có sức khỏe, sẵn sàng ngủ lán. Gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi nên chọn khu du lịch cộng đồng thôn Phú Lâm, cũng thuộc xã Hương Khê, nằm bên sông Tiêm dưới chân thác Vũ Môn và thác Tiên, đã đón khách vào các dịp nghỉ lễ.

Biển Thiên Cầm thuộc xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh, cách trung tâm phường Thành Sen khoảng 20 km. Đi cao tốc Bắc Nam thì lối rẽ xuống biển nằm ở nút giao đoạn qua xã Cẩm Xuyên.

Thiên Cầm nghĩa là đàn trời. Tương truyền, thời vua Hùng thứ 13, nhà vua đi qua đây, đêm nghỉ lại nghe tiếng gió và tiếng sóng hòa vào nhau như tiếng đàn nên đặt tên vùng này như vậy.

Bãi biển cong hình cánh cung, lưng tựa vào núi. Độ dài mỗi nguồn ghi một khác: bãi chính gần 3 km, còn tính cả ba bãi tắm thì khoảng 10 km. Núi Thiên Cầm cao hơn 100 m nằm sát mép nước; trên lưng núi có chùa Cầm Sơn hơn 600 năm tuổi, đứng ở đó nhìn được cả vòng cung bãi tắm.

Một ngày ở đây thường bắt đầu rất sớm. Khoảng 5 giờ sáng bãi đã có người tắm; cùng lúc đó chợ cá Cồn Gò họp, thuyền về bến và ngư dân kéo lưới. Ban ngày có mô tô nước, chèo kayak, chèo SUP. Buổi tối, đoạn kè biển thành phố đi bộ, có chợ đêm và một câu lạc bộ bãi biển mở nhạc. Ai ở lại qua đêm có thể theo thuyền đi câu mực.

Ngoài khơi là đảo Bớc với những ghềnh đá lớn mặt nhẵn. Bạn cần biết trước: đảo chưa được cấp phép khai thác du lịch, khách ra đảo chủ yếu đi nhờ thuyền của ngư dân, hoạt động còn tự phát. Tối 19/7/2025, một tàu gỗ chở 34 người đi câu mực gần đảo đã bị giông lốc đánh chìm, mọi người được cứu. Trước khi xuống thuyền, hãy xem dự báo thời tiết và hỏi áo phao.

Thiên Cầm cũng có những chỗ chưa như ý. Nơi này chưa có khu nghỉ dưỡng cao cấp, nhiều khách sạn đã cũ. Một số nhà hàng không niêm yết giá rõ, cuối tuần và mùa cao điểm giá món ăn có thể tăng, nên hỏi giá trước khi gọi. Phố đi bộ vẫn bị xe máy chạy vào. Cuối tuần mùa hè rất đông, đi ngày trong tuần sẽ dễ chịu hơn.

Về an toàn, bãi có tổ cứu hộ sáu người lập từ năm 2015, tuần dọc bờ và thổi còi khi bạn bơi quá vùng cho phép. Những chỗ nước xoáy, dòng chảy phức tạp đã được cắm biển. Tháng 7/2022, bốn du khách rơi vào vùng nước xoáy ở bãi đá Chùa lúc thủy triều lên, cách bờ chỉ khoảng 40 m. Khi có thông báo cấm tắm vì biển động, bạn đừng xuống nước.

Mùa tắm biển kéo dài từ tháng 4 đến khoảng tháng 8, tháng 9. Mùa mưa bão cần theo dõi tin: cuối tháng 8/2025 bão Kajiki đã làm hư hại nặng dãy nhà hàng, khách sạn ven bãi.

Thiên Cầm hợp với gia đình, nhóm bạn muốn tắm biển, ăn hải sản và có chỗ chơi buổi tối. Nếu bạn muốn một bãi vắng, ít dịch vụ hơn, biển Hải Đăng ở xã Cẩm Trung nằm cách Thiên Cầm một cây cầu.

Cửa Sót là một trong bốn cửa biển còn lại của Hà Tĩnh, cùng với Cửa Hội, Cửa Nhượng và Cửa Khẩu. Đây là chỗ ba con sông Nghèn, sông Cày và sông Rào Cái gom nước lại rồi đổ ra biển. Bờ bắc là làng biển Thạch Kim, nay thuộc xã Lộc Hà; bờ nam là dãy núi Nam Giới của xã Thạch Khê.

Sách cũ gọi nơi này là cửa Nam Giới. Theo Đại Nam nhất thống chí, cửa rộng 37 trượng, thuyền buôn phương Bắc sang nước ta thường đậu ở đây. Báo Thanh Niên dẫn lại rằng cửa xưa chảy qua làng Dương Luật, khoảng hai thế kỷ trước dòng sông đổi xuống làng Kim Đôi, tức Thạch Kim bây giờ, thành Cửa Sót như hôm nay.

Phía Thạch Kim là phần đời sống của cửa biển. Cảng cá Cửa Sót hoạt động từ tháng 4/2007, có cầu cảng dài 110 m, là nơi tàu cá của xã Lộc Hà và cả tàu Nghệ An về bán hàng. Quanh cảng có khoảng 40 hộ làm cá nướng, mùa cá cơm các lò đỏ lửa cả ngày. Cạnh đó là âu thuyền, Đồn Biên phòng Cửa Sót và đền Đông Phương ở thôn Xuân Phượng, nơi ngư dân thắp hương trước chuyến biển.

Phía núi Nam Giới là phần di tích. Danh tướng Lê Khôi, cháu ruột vua Lê Lợi, mất năm 1446 dưới chân núi trên đường đánh Chiêm Thành trở về; mộ ông ở ngọn Long Ngâm, đền thờ dựng năm 1447. Từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 âm lịch, các làng quanh Cửa Sót rước linh vị từ đền vọng về đền chính. Men bờ đá từ chân núi còn có Eo Lói, chỗ núi hạ thấp gần sát mặt nước, và trạm hải đăng ở hòn Mũi Lố.

Nối hai bờ là cầu Cửa Sót trên đường ven biển, dài 488 m, dùng từ cuối năm 2010. Dưới chân cầu là các bè hàu và bãi nuôi ngao của người Thạch Khê.

Bạn nên biết trước mấy điều. Cửa Sót là cửa lạch và cảng cá đang làm việc, không phải bãi tắm: chưa có công bố chính thức nào về khu vực tắm an toàn ngay tại cửa biển. Luồng lạch bị cát bồi nhiều năm nay, tàu lớn phải chờ con nước; mùa mưa, hạ du sông Nghèn nước lớn và chảy xiết. Muốn tắm biển, bạn sang bãi Thạch Hải của xã Thạch Khê, nơi có 18 nhà hàng niêm yết giá, hoặc bãi Xuân Hải của xã Lộc Hà.

Đền Lê Khôi và các đền ven cửa biển là nơi thờ tự đang hương khói. Vào đền, bạn ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh ban thờ. Ở cảng cá, tránh đứng chắn lối bốc dỡ lúc tàu về.

Cửa Sót hợp với người thích xem một cửa biển còn làm nghề, thích chụp tàu thuyền và muốn ghép chuyện Lê Khôi vào chuyến đi biển. Người chỉ cần một bãi tắm có dịch vụ sẵn thì nên chọn thẳng Thạch Hải.

Hồng Lĩnh là dãy núi ở phía bắc Hà Tĩnh, bên dòng sông Lam, sông La. Người xứ Nghệ quen gọi là Ngàn Hống, núi Hồng, Rú Lớn. Dãy núi dài khoảng 30 km, ngang khoảng 15 km, chạy theo hướng tây bắc, đông nam; rừng trên núi nay thuộc địa bàn tám xã, phường: Nghi Xuân, Cổ Đạm, Can Lộc, Tùng Lộc, Hồng Lộc, Lộc Hà, Bắc Hồng Lĩnh và Nam Hồng Lĩnh.

Người Hà Tĩnh nói núi Hồng có 99 ngọn. Con số ấy đến từ truyền thuyết: chuyện ông Đùng xếp núi, đến ngọn thứ một trăm thì bỏ dở, và chuyện một trăm con phượng hoàng bay về mà chỉ có 99 đỉnh để đậu, khiến Kinh Dương Vương thôi ý định đóng đô ở đây. Theo một bài trên Tạp chí Luật sư Việt Nam, đến nay chưa có tài liệu nào đếm núi có bao nhiêu đỉnh. Điều chắc chắn hơn là hình núi, dưới tên Hồng Sơn, được đúc trên Anh đỉnh trong bộ Cửu đỉnh ở Huế do vua Minh Mạng cho khởi đúc cuối năm 1835; tháng 5/2024, các bản đúc trên Cửu đỉnh được UNESCO ghi danh di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Núi Hồng được biết đến qua các ngôi chùa nằm rải trên sườn núi nhiều hơn là qua đường leo. Nổi tiếng hơn cả là chùa Hương Tích ở xã Can Lộc, "Hoan Châu đệ nhất danh lam", nằm ở độ cao 650 m; khách lên bằng xe điện rồi cáp treo dài 900 m, hoặc đi thuyền qua đập Nhà Đường rồi mới tới ga cáp. Phía phường Bắc Hồng Lĩnh và Nam Hồng Lĩnh có chùa Thiên Tượng, hồ Thiên Tượng giữa rừng thông, chùa Hang, khu di tích Đại Hùng thờ Kinh Dương Vương và các Vua Hùng; phía xã Lộc Hà có chùa Chân Tiên.

Mặt hạn chế: chưa có công bố chính thức nào về tuyến đi bộ xuyên núi, biển chỉ dẫn hay người dẫn đường. Ngành du lịch địa phương cũng nhận rằng dịch vụ ăn nghỉ quanh các di tích còn ít và khách chủ yếu đi về trong ngày.

Rừng trên núi do Ban Quản lý Rừng phòng hộ Hồng Lĩnh giữ, có nhiều rừng thông, dễ cháy vào mùa nắng. Những ngày nắng nóng, các đường vào rừng có chốt kiểm soát, người vào phải khai báo; bạn không mang lửa vào rừng, chỉ thắp hương ở nơi nhà chùa quy định và không đốt vàng mã dưới tán thông.

Núi Hồng hợp với người muốn ghép cảnh núi với chùa cổ và chuyện tích xứ Nghệ trong một ngày. Ai tìm một cung leo núi có tổ chức thì ở đây chưa có; nếu bạn thích một ngọn núi cũng được khắc trên Cửu đỉnh và có đường đèo đi lên, Hoành Sơn với Hoành Sơn Quan trên đèo Ngang là lựa chọn khác.

Đền thờ Nguyễn Biểu nằm ở thôn Tiến Thọ, xã Đức Quang, tỉnh Hà Tĩnh, trên đất làng Nội Diên xưa của xã Yên Hồ cũ. Khuôn viên rộng khoảng 5.000 m², có mấy cây xà cừ cổ thụ che bóng.

Nguyễn Biểu quê làng Bình Hồ, đỗ Thái học sinh cuối thời Trần, làm quan Điện tiền thị Ngự sử dưới triều vua Trùng Quang nhà Hậu Trần. Năm 1413, quân Minh đánh vào Nghệ An, vua sai ông đi sứ đến doanh trại Trương Phụ để hoãn binh. Trương Phụ bày một mâm cỗ đầu người để thị uy. Theo truyện kể, ông ngồi ăn và ứng khẩu bài thơ "Cỗ đầu người". Không khuất phục được, Trương Phụ cho giết ông. Người đời sau tôn ông là Nghĩa vương.

Các bài viết đều ghi đền được lập năm 1428, sau khi Lê Thái Tổ thắng quân Minh, và ông được phong Nghĩa Liệt Hiển Ứng Uy Linh Trợ Thuận đại vương. Công trình bạn thấy hôm nay mang kiến trúc thời Nguyễn, đã qua nhiều lần sửa: trùng tu tòa trung điện năm 2007 và đại trùng tu khoảng năm 2012 với kinh phí khoảng 7,5 tỷ đồng. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1991.

Bạn vào qua hồ bán nguyệt thả hoa súng và hai cột nanh. Đền bố cục kiểu chữ Tam, ba tòa nối nhau. Hạ điện treo bức hoành phi "Nghĩa vương miếu", là nơi làm lễ ngày giỗ và lễ tết. Trung điện thờ các binh lính thời Lê, còn giữ đao, kiếm thờ và sắc phong. Thượng điện trong cùng thờ Nguyễn Biểu. Cột, xà làm bằng gỗ lim, gỗ mít; mái lợp ngói hài, bờ nóc và đầu đao đắp, chạm hình rồng. Hai bên sân có hai tấm bia đá dựng thời Tự Đức ca ngợi khí tiết của ông. Mộ Nguyễn Biểu nằm cách đền khoảng 100 m.

Đền nhỏ, không có nhà trưng bày hay thuyết minh thường trực. Người trông coi và lo hương khói là hậu duệ trong dòng họ, cũng là người kể chuyện và chỉ cách dâng hương cho khách. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Lễ tưởng niệm Nguyễn Biểu do chính quyền, dòng họ và người dân tổ chức vào ngày 1 tháng 7 âm lịch. Đây là nơi thờ tự đang có dòng họ chăm nom: ăn mặc kín đáo, xin phép người trông coi trước khi vào thượng điện, không chạm vào sắc phong, đồ thờ, bia đá.

Đền hợp với người thích lịch sử thời Trần, Hồ, Minh, giáo viên và học sinh, người quan tâm kiến trúc gỗ. Nếu bạn muốn một khu di tích lớn hơn, có trưng bày hiện vật, Khu lưu niệm Nguyễn Du ở xã Tiên Điền là lựa chọn khác trong tỉnh.

Hồ Kẻ Gỗ nằm ở xã Cẩm Duệ, cách trung tâm tỉnh Hà Tĩnh chưa đầy 20 km về phía tây nam, giữa vùng rừng của Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ. Hồ chứa khoảng 345 triệu m³ nước, dài gần 30 km, là hồ thủy lợi lớn thứ hai của tỉnh sau hồ Ngàn Trươi.

Kẻ Gỗ vốn là tên một làng Việt cổ nằm dọc sông Rào Cái. Mùa nắng sông cạn, mùa mưa nước dữ; người Pháp từng thiết kế và làm dở một số hạng mục đập từ đầu thế kỷ 20. Ngày 26/3/1976, công trình đại thủy nông Kẻ Gỗ được khởi công với hàng vạn người Nghệ Tĩnh tham gia; ngày 3/2/1977 hồ bắt đầu được đưa vào sử dụng. Mốc hoàn thành các nguồn ghi năm 1979 hoặc 1980. Hồ đi vào bài hát "Người đi xây hồ Kẻ Gỗ" của nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý.

Trên một hòn đảo trong lòng hồ có Đền thờ cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, do tỉnh xây dịp kỷ niệm 180 năm thành lập tỉnh (2011) để ghi nhớ người đã chỉ đạo, giúp đỡ cho công trình được khởi công. Từ tháng 4/2017, bạn đi bộ ra đảo qua cây cầu dài 132 m.

Ít người biết dưới lòng hồ còn một di tích chiến tranh. Năm 1972, trên đoạn đường chiến lược 22 ở vùng Đá Bạc, quân đội làm sân bay dã chiến Libi; sân bay bị máy bay B52 đánh phá khi vừa cơ bản hoàn thành. Vào những tháng hè, khi nước rút để tưới ruộng, nền sân bay và các hố bom lộ ra. Bên hồ nay có đền thờ anh hùng liệt sĩ với hai tấm bia ghi tên người hy sinh ở chiến trường Kẻ Gỗ.

Khách đến đây thường ngắm hồ, chụp ảnh ở cây cầu, dạo thuyền qua các đảo nhỏ, cắm trại và dâng hương ở hai ngôi đền. Dịp 30/4, 1/5/2026, lượng khách có lúc gấp ba ngày thường.

Dịch vụ còn ít, và chính Ban quản lý cũng nói vậy: họ dự kiến xây thêm nhà hàng, nhà nghỉ, nâng cấp tàu thuyền. Mực nước hồ lên xuống theo mùa tưới nên cảnh hồ mùa nắng nóng khác nhiều so với mùa nước đầy. Dự án nâng cấp đập chính và xây tràn xả lũ mới dự kiến hoàn thành cuối tháng 10/2026, bạn có thể gặp công trường ở khu đầu mối. Giá vé, giá thuyền chưa có công bố chính thức, nên hỏi tại chỗ.

Đừng tự ý tắm hồ: báo Hà Tĩnh từng ghi nhận khách tắm hồ rồi chết đuối. Ở hai ngôi đền, ăn mặc gọn gàng và giữ trật tự.

Hồ Kẻ Gỗ hợp cho nửa ngày đi từ trung tâm tỉnh, cho gia đình và người quan tâm lịch sử. Nếu bạn muốn mặt hồ lớn hơn và rừng sâu hơn, hồ Ngàn Trươi ở xã Vũ Quang là lựa chọn khác, đường xa hơn.

Làng chài Cửa Nhượng nằm sát phía nam bãi tắm Thiên Cầm, trên một doi đất ba bề sông biển ở cửa sông đổ ra biển. Tên cũ của làng là Nhượng Bạn, từ năm 1956 là xã Cẩm Nhượng, nay thuộc xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh. Báo chí thường gọi đây là làng chài hơn 600 năm tuổi.

Làng nhỏ mà đông: năm 2023 có hơn 10 nghìn dân trên 278 ha, ngõ quanh co nhưng ngõ nào cũng dẫn ra biển và chợ cá. Người Hà Tĩnh có câu "Cá Nhượng Bạn, khoai Mục Bài" để nói về cá ở đây.

Thứ đáng dậy sớm nhất là chợ cá Cồn Gò, họp trên cồn cát cuối bờ kè, gần chân cầu Cửa Nhượng. Thuyền đi từ chiều hôm trước, rạng sáng về. Vì luồng lạch bị cát bồi, thuyền neo cách bờ vài chục mét rồi thuyền thúng chở cá vào, phụ nữ lội ra mép sóng nhận hàng. Chợ đông từ khoảng 3 giờ, mặt trời lên thì vãn.

Trong làng, miếu thờ Đức Ngư Ông ở thôn Phúc Hải còn giữ ba sắc phong thời Nguyễn. Ngày 8 tháng 4 âm lịch, làng mở Lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn: tế lễ ở miếu, hò chèo cạn, rồi đoàn thuyền rước Ngư Ông ra biển. Lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Chùa Yên Lạc trong làng là di tích quốc gia.

Gần đây làng có thêm mấy thứ mới. Tháng 6/2026, một đoạn đường hơn 500 m ở thôn Hải Nam được giảng viên, sinh viên Đại học Nghệ thuật Huế vẽ bích họa cua, cá, tôm. Cảng cá Cửa Nhượng, khai thác từ cuối năm 2024, có kè chắn sóng dài gần 800 m vươn ra biển, chiều chiều người ta ra đó ngắm tàu về. Bãi tắm Cẩm Nhượng nằm gần núi Cao Vọng, theo Báo Hà Tĩnh thì vắng hơn bãi Thiên Cầm và bãi thoải.

Mặt hạn chế cũng rõ. Kè biển dài khoảng 2,2 km xây từ năm 2003 đã xuống cấp, chân kè có hàm ếch; bão số 10 năm 2025 làm tốc mái hàng trăm nhà. Tỉnh đã duyệt 350 tỷ đồng để nâng cấp trong giai đoạn 2026 đến 2030, nên bạn có thể gặp công trường. Mùa mưa bão không phải lúc ra kè hay cồn cát.

Miếu Ngư Ông là nơi ngư dân gửi niềm tin trước chuyến biển, bạn vào thì ăn mặc kín đáo, đứng xem lễ chứ không chen vào đoàn rước. Ở chợ Cồn Gò, hỏi trước khi chụp cận mặt người, và đừng đứng chắn lối khiêng cá.

Nơi này hợp với người thích chợ cá sớm, nước mắm, mực một nắng và chuyện làng biển hơn là nằm bãi. Nếu bạn cần bãi tắm đủ dịch vụ thì ở lại Thiên Cầm ngay bên cạnh, sáng chạy sang Cồn Gò là vừa.

Văn Miếu Hà Tĩnh nằm ở tổ dân phố Vĩnh Hòa, phường Thành Sen, trên đất phường Thạch Linh cũ của thành phố Hà Tĩnh trước đây. Phóng viên Báo Văn hóa đến đây năm 2024 kể rằng trên quốc lộ 1 có biển chỉ đường, rẽ vào theo đường nhựa chừng một trăm mét là thấy cổng.

Văn miếu của tỉnh được dựng năm Minh Mệnh thứ 14, tức năm 1833, ở làng Hoàn, xã Đông Lỗ, quay mặt về hướng đông. Ngày trước mỗi năm có lễ tế xuân vào tháng 2 và tế thu vào rằm tháng 8 âm lịch do quan đầu tỉnh chủ trì; đây cũng là nơi sát hạch học trò toàn tỉnh để chọn người đi thi Hương. Qua chiến tranh, công trình bị tàn phá, chỉ còn dấu tích.

Cần nói rõ để bạn khỏi kỳ vọng sai: thứ bạn thấy hôm nay là công trình phục dựng. Nền cũ được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh năm 2011; dự án phục hồi được tỉnh phê duyệt năm 2010, khởi công cuối năm 2014 trên khu đất 1,67 ha và theo tấm bia đặt tại chỗ thì hoàn thành năm 2023. Tiền xây có phần ngân sách, phần còn lại do doanh nghiệp và người Hà Tĩnh xa quê góp.

Các hạng mục gồm cổng tứ trụ, hồ bán nguyệt, Văn Miếu môn, lầu chuông, lầu trống, hai nhà bia, Tả vu, Hữu vu và nhà Đại bái. Trong Đại bái thờ Khổng Tử bằng long ngai, bài vị và năm pho tượng đồng: nhà giáo Chu Văn An cùng bốn danh nhân Hà Tĩnh là Nguyễn Huy Oánh, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp và Nguyễn Du. Phần nên đọc kỹ là các nhà bia ghi tên người Hà Tĩnh đỗ đại khoa, từ các trạng nguyên, thái học sinh thời Trần đến tiến sĩ, phó bảng các khoa sau. Cổng tỉnh cho biết Hà Tĩnh có 148 tiến sĩ trong lịch sử khoa cử.

Lễ hội Văn Miếu được khôi phục từ năm 2022, mở vào tháng 2 âm lịch, ngày cụ thể mỗi năm một khác: có tế tiên hiền, dâng bút, giấy, mực, nghiên để xin chữ, hội thư pháp, cờ thẻ, trưng bày sách. Ngoài dịp hội, người ta hay gặp ở đây học sinh và phụ huynh đến dâng hương trước kỳ thi, cùng người mặc áo dài chụp ảnh đầu năm.

Giờ mở cửa và việc thu phí chưa có công bố chính thức. Đây là nơi thờ tự: ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự ở Đại bái, không ngồi, tựa lên bia đá. Văn miếu hợp với gia đình có con đi học, giáo viên, người đọc Hán Nôm. Nếu bạn muốn xem một văn miếu còn kiến trúc và bia tiến sĩ gốc, đó là Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Hà Nội.

Làng mộc Thái Yên nay thuộc xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh. Thái Yên vốn là tên một xã của huyện Đức Thọ cũ, năm 2020 nhập với hai xã bên cạnh thành xã Thanh Bình Thịnh, đến 01/7/2025 lại nhập tiếp thành xã Đức Thịnh. Dù tên xã đổi mấy lần, người mua đồ gỗ ở Hà Tĩnh vẫn gọi nơi này là Thái Yên.

Nghề mộc ở đây có từ khoảng đầu thế kỷ XVII, tức gần 400 năm theo Nhân Dân và TTXVN; báo tỉnh thường viết "hơn 400 năm". Theo lời các bậc cao niên được VOV ghi lại, lúc đầu thợ làng chỉ làm mâm, khay, hương án để thờ, rồi đi các nơi học đóng bàn ghế, giường tủ, tràng kỷ và nhận chạm long, ly, quy, phượng cho đình chùa, lăng tẩm.

Ngày nay cả xã có gần 1.100 hộ làm mộc với hơn 2.000 lao động, nghề mộc chiếm 45% tổng giá trị sản phẩm của địa phương. Hàng làm ra gồm bàn ghế, giường tủ, cửa gỗ, bàn thờ và đồ thờ, lục bình, hoành phi, câu đối, từ các loại gỗ như lim, dổi, gõ, vàng tâm. Năm 2019, Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu tập thể "Mộc Thái Yên" cho Hội Nghề mộc Thái Yên. Người làng chỉ một cách nhận hàng Thái Yên: mối, mộng không dùng đinh vít kim loại.

Bạn sẽ gặp hai kiểu không gian. Một là các dãy cửa hàng trưng bày ở cụm công nghiệp Thái Yên, nơi dễ xem và so mẫu. Hai là những ngõ xóm nhà ở liền xưởng, gỗ xếp dọc lối đi, tiếng cưa, bào, đục gần như suốt ngày. Nhiều xưởng nhận làm theo thiết kế riêng, nên nếu định đặt hàng, bạn cần dành cả buổi để đi vài nơi, đo vẽ và hẹn ngày giao.

Hạn chế nên biết: đây là làng sản xuất chứ không phải điểm tham quan có người đón. Trong xóm có bụi gỗ, mùi sơn PU và tiếng máy; nhiều ngõ chưa đầy 5 m, hai bên san sát xưởng, gỗ và mùn cưa có chỗ lấn cả lối đi. Hàng bán chạy nhất vào các tháng giáp Tết, cuối tuần khách đông; có năm sức mua yếu, xưởng chỉ làm cầm chừng.

Vào xưởng, bạn nên hỏi chủ trước, đứng xa máy cưa, máy bào, không hút thuốc vì vật liệu rất dễ cháy. Trong làng có Nhà thờ Tổ sư nghề mộc, nơi làm lễ giỗ tổ đầu năm âm lịch, và Đền Thái Yên; đó là nơi thờ tự của làng.

Nơi này hợp với người đang cần mua hoặc đặt đồ gỗ, người thích xem thợ chạm, tiện gỗ. Nếu bạn ở miền Bắc và chỉ muốn xem một làng gỗ lớn, Đồng Kỵ (Bắc Ninh) là nơi chính chủ đầu tư cụm công nghiệp Thái Yên từng lấy làm hình mẫu.

Chùa Thiên Tượng nằm trên sườn núi Thiên Tượng, mái tây của dãy Hồng Lĩnh, nay thuộc phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh. Tên chùa nghĩa là "voi trời": người xưa đi trên đường thiên lý dưới chân núi nhìn lên thấy một khối đá lớn hình con voi phục. Chùa từng được gọi là "Hoan Châu đệ nhị danh thắng", xếp sau chùa Hương Tích.

Chùa được khởi dựng từ thế kỷ XIV, đời Trần, trên đất làng Quỳnh Lâm xưa. Phạm Sư Mạnh, vị quan thời Trần, từng đến đây và để lại bài thơ "Sơn hành". Tương truyền người mở núi dựng chùa là một vị hòa thượng mơ thấy voi trắng từ trời xuống ngự trên đỉnh núi. Khoảng đầu thế kỷ XVII, thiền sư Chuyết Công từ Trung Hoa sang truyền đạo đã dừng ở chùa gần ba năm trước khi ra Bắc; vì vậy chùa được nhà chùa và người địa phương xem như một tổ đình của Phật giáo miền Trung.

Năm 1885, khi phong trào Cần Vương nổ ra, quân Pháp đốt chùa thành phế tích. Năm 1901, Tổng đốc An Tĩnh Đào Tấn cho dựng lại. Thời Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, chùa lại bị phá phần Hạ Tịnh và cấm tu hành. Phải đến những năm 1990 người dân và phật tử mới góp sức trùng tu. Năm 2004, chùa và hồ Thiên Tượng được xếp hạng di tích danh thắng quốc gia.

Phần cổ nhất bạn còn thấy là tòa Thượng Tịnh xây mái vòm, mặt trước ba cửa vòm, phía trên đắp ba chữ "Thiên Tượng tự". Tòa Hạ Tịnh thờ Tam Bảo được dựng lại trên nền cũ. Trong khuôn viên có nhà thờ Tổ sư Đạt Ma, nhà tăng, lầu chuông, tượng Quan Thế Âm, tháp Tổ khai sơn và hai tháp mộ cổ ở mé tây là Lưu Đức tháp và Thạch Sơn tháp. Hai bên chùa có hai dòng suối chảy từ đỉnh núi xuống.

Giờ đón khách chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi nhà chùa trước nếu đi đoàn. Chùa có sư trụ trì, mỗi năm làm lễ húy kỵ Tổ sư khai sơn vào ngày 11 tháng 11 âm lịch.

Chùa nằm giữa rừng phòng hộ Hồng Lĩnh, mùa nắng nguy cơ cháy rừng cao, nên chỉ thắp hương ở nơi nhà chùa quy định và không đốt lửa trong rừng. Tháp mộ là nơi yên nghỉ của các vị sư, không trèo hay ngồi lên.

Chùa hợp với người thích một ngôi chùa núi còn vắng, người quan tâm lịch sử thiền phái Lâm Tế ở Đàng Ngoài. Hồ Thiên Tượng và Suối Tiên ở gần đó hợp để ghé thêm. Nếu trong nhóm có người khó leo dốc, chùa Hương Tích ở xã Can Lộc có cáp treo lên tận nơi.

Hoành Sơn Quan là cửa ải bằng đá và gạch đứng trên đỉnh Đèo Ngang, nơi dãy Hoành Sơn chạy ngang ra biển, làm ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị (phần đất Quảng Bình cũ). Di tích thuộc phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, ở độ cao khoảng 250 m so với mặt biển. Người địa phương quen gọi nơi này là "cổng trời".

Tháng 3 năm Quý Tỵ (1833), vua Minh Mạng cho dựng cửa ải. Đại Nam thực lục chép: tường xây bằng đá núi, trước mở một cửa, hai bên có tường ngăn chạy theo thế núi, bên trong có trại lính ba gian; 300 lính Quảng Bình và Hà Tĩnh làm trong một tháng thì xong, sau đó một suất đội và 20 lính thay phiên canh giữ. Chính nhà vua nói rõ cửa ải này lập ra "chỉ để xét hỏi quân gian", tức một trạm kiểm soát người qua đèo trên đường thiên lý Bắc Nam, không phải thành lũy lớn.

Từ đường đèo, bạn leo một đoạn bậc thang lên cổng. Phần bậc sát đường được xã Kỳ Nam cũ làm lại tháng 8/2022 cho dễ đi, các bậc đá phía trên giữ nguyên. Cổng còn ba chữ Hán "Hoành Sơn quan" đắp nổi phía trên vòm cửa; hai phía cổng là bậc đá xuống hai sườn núi. Đứng ở cổng, một bên bạn thấy biển, một bên là núi, phía dưới là làng xóm dưới chân đèo. Báo Hà Tĩnh từng giới thiệu cảnh mặt trời mọc nhìn từ đây.

Nói thẳng: so với Hải Vân Quan, Hoành Sơn Quan chưa được trùng tu lớn. Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ đều xếp hạng nơi này là di tích cấp tỉnh, và việc hai tỉnh chưa thống nhất cách quản lý từng làm chậm việc tu bổ. Tháng 5/2026, một hội thảo tại Hà Tĩnh thống nhất lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Vì vậy bạn sẽ gặp một cổng đá rêu phong giữa cây rừng, không có nhà đón tiếp hay thuyết minh. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Bậc đá cũ nhỏ, quanh co, trơn khi có rêu và mưa; đi giày bám tốt. Con đường thiên lý cũ lên cổng nay cây đã mọc kín, không nên tự tìm lối đó. Đỉnh đèo còn có trạm ra đa quân sự đang hoạt động, bạn không vào khu vực quân sự.

Nơi này hợp với người thích lịch sử triều Nguyễn, thơ về Đèo Ngang và người đi xuyên Việt muốn dừng chân nửa giờ. Người đi lại khó khăn nên cân nhắc vì phải leo bậc. Nếu bạn muốn xem một cửa ải cùng thời đã được tu bổ hoàn chỉnh, Hải Vân Quan trên đèo Hải Vân là lựa chọn khác.

Chùa Tiên Lữ nằm trên một khoảng đất bằng ở lưng chừng núi Dị Sơn, người địa phương gọi là Rú Rẻ, thuộc thôn Tân Mỹ của xã Tân Dân cũ. Sau sắp xếp năm 2025, nơi này thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Chùa còn có tên là chùa Lã.

Theo Bảo tàng Hà Tĩnh, chùa dựng vào nửa đầu thế kỷ 15, gắn với những năm cuối đời của Hoàng hậu Bạch Ngọc. Bà tên thật là Trần Thị Ngọc Hào, cung phi của vua Trần Duệ Tông, được dân tôn gọi là hoàng hậu. Khi nhà Hồ thay nhà Trần rồi quân Minh sang, bà đưa người thân và gia nhân về quê lánh nạn, khai hoang lập làng trên một vùng rộng của Đức Thọ, Can Lộc, Hương Sơn, Vũ Quang ngày nay, rồi góp người, lương thảo cho nghĩa quân Lam Sơn. Sau khi đất nước yên, gia đình bà dựng chùa Tiên Lữ cùng chùa Am (Diên Quang tự) để tu hành.

Ngôi chùa bạn thấy hôm nay không phải công trình thế kỷ 15. Lúc đầu chùa chỉ lợp tranh, có một quả chuông lớn. Năm 1932, chùa bị thực dân Pháp đốt phá thành phế tích: tượng mất, chuông đem giấu dưới đầm Ao Sen, khi vớt lên đánh không kêu nữa nên bị phá, đồ thờ còn lại đưa về chùa Am. Năm 2002, chùa được dựng lại dựa trên một số kết cấu gỗ gốc còn sót, cột nanh và tắc môn làm năm 2005; từ năm 2015 tiếp tục được tu bổ, nâng cấp. Chính trang thông tin của xã Tân Dân cũ ghi rằng kiến trúc nay đã khác xưa nhiều.

Chùa quay hướng đông nam. Phần được Bảo tàng Hà Tĩnh mô tả là ngôi nhà gỗ kiểu kẻ tứ trụ, ba gian một hồi, cột kê trên đá tảng, mái lợp ngói mũi. Trong chùa thờ Phật, có thêm ban thờ Hoàng hậu Bạch Ngọc và con gái bà là Hoàng hậu Trịnh Thục. Chùa được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh năm 2004.

Tên Tiên Lữ được giải thích là "bạn tiên"; tương truyền xưa tiên hay xuống đây đánh cờ. Đây là lời kể của địa phương, không phải sử liệu.

Chùa là nơi người trong vùng lên lễ vào ngày rằm, mồng một và dịp Tết, nên bạn ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, thắp hương đúng chỗ. Giờ mở cửa và các khoản thu chưa có công bố chính thức. Nơi này hợp với người quan tâm lịch sử thời Trần, Lê ở xứ Nghệ hơn là khách tìm một công trình cổ còn đủ dáng cũ. Muốn xem kiến trúc thời Lê còn giữ được, chùa Am cùng xã, di tích quốc gia từ năm 1995, là lựa chọn nên ghép chung hoặc thay thế.

Đền Thái Yên là ngôi đền làng của làng mộc Thái Yên, nay thuộc xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh. Theo trang thông tin của xã cũ, từ thị xã Hồng Lĩnh cũ đi ngược quốc lộ 8A rồi rẽ trái chừng một cây số là tới làng. Đền thờ Thành hoàng làng là thần Tam Lang linh ứng, tức thần rắn trong tín ngưỡng thờ thủy thần của người Hà Tĩnh, cùng Song đồng Ngọc Nữ.

Về tuổi của đền, các nguồn chưa thống nhất. Báo Hà Tĩnh ghi đền xây từ thế kỷ 18. Một cán bộ xã lâu năm kể với báo Infonet rằng đền có trên năm thế kỷ: ban đầu chỉ là ngôi miếu nhỏ thờ người lập làng, chính là thượng điện ngày nay, về sau làng rước thêm hai vị thần về thờ và qua ba lần trùng tu mới có trung điện, bái đường, tam quan.

Khuôn viên rộng gần 5.000 m², phía trước là hồ bán nguyệt. Bạn đi từ cổng qua nghi môn hai vì sáu cột, trên mái đắp bốn con rồng, rồi vào hạ điện bằng gỗ lim, bốn vì kèo, mười bốn cột, nền lát gạch nung đỏ. Ở đây có những bức đại tự chữ Hán chạm nổi, ghép mảnh sứ trên gỗ, hương án sơn son thếp vàng, đôi hạc đứng trên lưng rùa, hai giá long đao và hai quả chuông đồng. Trung điện ba gian hai hồi đặt ba cỗ kiệu sơn son thếp vàng. Trong cùng là thượng điện với long ngai, bài vị Thành hoàng; ngoài hiên có hai pho tượng gỗ mít quỳ gối, hai tay đỡ bình hương.

Lý do đáng đến nhất là đồ gỗ. Đền do chính các thế hệ thợ làng mộc làm nên: xà, kẻ, ván thưng, kiệu, hương án, bài vị đều chạm lộng, chạm bẹt kín mặt gỗ. Năm 1994, đền được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Người làng tới thắp hương vào ngày rằm và ba mươi âm lịch. Ngày mùng 7 tháng Giêng làng làm lễ khai hạ tại đền; theo Infonet, cứ ba năm một lần có rước kiệu quanh làng, người khiêng kiệu là trai làng được chọn. Đây là nghi lễ của cộng đồng, khách đứng xem và theo sự sắp xếp của ban tổ chức.

Đền đang thờ tự và có thủ từ trông coi, nên ăn mặc kín đáo, xin phép trước khi vào các gian trong, không sờ lên kiệu, tượng và mảng chạm. Giờ mở cửa, khoản thu chưa có công bố chính thức. Điểm này hợp với người thích chạm khắc gỗ và kiến trúc đền làng, thường xem không lâu; nếu muốn có thêm việc để làm, bạn ghép với các xưởng mộc của làng Thái Yên ngay bên cạnh.

Chùa Hang nằm ở sườn tây núi Mồng Gà trên dãy Hồng Lĩnh, giữa rừng thông, nhìn xuống một thung lũng có hồ nước. Chùa thuộc phường Bắc Hồng cũ, nay là phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh. Báo Hà Tĩnh năm 2018 ghi nơi này cách thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 30 km và cách Vinh khoảng 25 km.

Tên chùa đến từ cung Tam Bảo đặt trong một hang đá tự nhiên, khối đá lớn làm mái che phía trên điện thờ. Về lịch sử, các nguồn không thống nhất: báo tỉnh năm 2024 và 2025 ghi chùa có từ thời Hậu Lê, còn bài năm 2019 và 2020 nói chưa ai tìm được tài liệu ghi chép về chùa.

Phần gần đây thì rõ hơn. Một người dân phường Bắc Hồng tìm thấy dấu tích chùa cũ và phế tích tượng Phật trong hang, rồi đứng ra vận động phật tử, người dân góp công phục dựng. Cung Tam Bảo hoàn thành năm 2004, các cung thờ phía trước xong năm 2014. Năm 2016, chùa được UBND tỉnh xếp hạng di tích danh thắng cấp tỉnh; năm 2020 được công nhận là điểm du lịch.

Đường lên chùa dốc và quanh co, hai bên là thông. Trong khuôn viên có lối đi lát đá, vườn hoa, hồ cảnh lấy nước từ đập khe Môn chảy vào vườn Lâm Tỳ Ni. Quần thể gồm khuôn viên tượng Quan Âm, cung A Di Đà, cung thờ Mẫu, khu thờ Thiên thủ thiên nhãn và cung Tam Bảo trong hang. Từ cung Tam Bảo có lối đi trong đá lên phía trên khối đá, nhìn ngược ra các cung thờ và thung lũng.

Báo chí hay ví nơi này là "Đà Lạt thu nhỏ" vì rừng thông và không khí mát. Bạn cũng nên biết phần lớn công trình ở đây mới dựng trong khoảng hai mươi năm qua bằng tiền công đức; ai tìm hiện vật cổ hay kiến trúc gỗ xưa sẽ không thấy nhiều.

Lễ hội xuân do phường và Ban Quản lý di tích tổ chức vào tháng Giêng: năm 2024 khai hội ngày 14, năm 2025 ngày 16 tháng Giêng. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Đây là nơi thờ Phật và thờ Mẫu, bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong hang và thắp hương đúng chỗ vì chùa nằm giữa rừng thông.

Chùa hợp với người muốn một buổi đi bộ nhẹ giữa rừng thông kết hợp lễ Phật, gia đình đi trong ngày. Người đi lại khó khăn nên cân nhắc vì đường dốc. Muốn thăm chùa cổ trên cùng dãy núi, Cổng thông tin tỉnh nêu chùa Hương Tích, chùa Chân Tiên và chùa Thiên Tượng.

Biển Kỳ Xuân nằm ở xã Kỳ Xuân, phía nam Hà Tĩnh, cách phường Thành Sen khoảng 40 km và cách Thiên Cầm khoảng 15 km theo Báo Hà Tĩnh. Bờ biển của xã dài chừng 12 đến 13 km, uốn hình cánh cung, lưng tựa các ngọn núi Vàng, núi Voi, núi Sơn Tịnh, ngoài khơi có đảo Én.

Cái riêng của Kỳ Xuân là đá. Bãi cát thoải bị cắt bởi những lèn đá, ghềnh đá nhấp nhô ăn ra biển; trong hốc đá có cụp (cua đá), tôm hùm. Cung đường ven biển khoảng 13 km men theo sườn núi, một bên là biển, một bên là triền cây, là đoạn nhiều người dừng xe chụp ảnh.

Mấy năm nay bãi được dân cắm trại tìm đến. Người ta chở lều bằng xe bán tải, dựng vào buổi chiều khi nắng dịu, tắm biển rồi ngủ lại. Sáng ra có thuyền thúng của ngư dân nằm trên cát và làng chài nhỏ ngay bên. Hải sản được nhắc nhiều là tôm hùm, cá mú, mực nhảy; xã còn có nước mắm, bánh đa Kỳ Xuân, bún Phương Giai.

Phần cần nói thẳng nằm ở chuyện an toàn và lối đi. Tháng 5/2026, Báo Hà Tĩnh xếp Kỳ Xuân vào nhóm bãi tắm còn mang tính tự phát: chưa có đài quan sát, cờ chỉ giới, bảng cảnh báo, chưa có người trực hướng dẫn, chưa có chỗ thuê áo phao. Ở các bãi đá, nước triều lên xuống thất thường, trẻ em hay tắm ở đó vào buổi chiều. Tháng 10/2025 một trận lốc xoáy đã đánh chìm ba thuyền câu mực gần bờ.

Lối xuống biển cũng không thuận. Một dự án khu du lịch sinh thái duyệt từ năm 2011 rào kín hơn 1 km bờ biển quanh bãi tắm chính mà phần lớn vẫn bỏ hoang. Bạn xuống biển qua lối dân sinh xã mới mở, các lối tạm hoặc đường dẫn vào những nhà hàng ven biển.

Vì vậy, tắm ở đoạn bãi cát gần hàng quán, tránh bãi đá khi triều lên, tự mang áo phao cho trẻ và xem dự báo thời tiết trước khi dựng lều qua đêm. Thuyền thúng trên bãi là đồ nghề của ngư dân, đừng leo lên chụp ảnh khi chưa hỏi. Rác cắm trại mang về, vì bãi chưa có người quản lý thường xuyên.

Kỳ Xuân hợp với nhóm bạn thích cắm trại, người mê ghềnh đá và cung đường ven biển. Gia đình có trẻ nhỏ cần bãi có cứu hộ nên chọn Thiên Cầm, hoặc biển Kỳ Ninh ở phường Hải Ninh, nơi có quảng trường biển và lực lượng trực trong mùa du lịch.

Hồ chứa nước Ngàn Trươi nằm ở xã Vũ Quang, phía tây tỉnh Hà Tĩnh, giữa rừng của Vườn quốc gia Vũ Quang. Đây là hồ thủy lợi có dung tích 775 triệu m³, lớn nhất tỉnh và đứng thứ ba cả nước sau hồ Dầu Tiếng và hồ Cửa Đạt.

Hồ là hạng mục chính của dự án thủy lợi Ngàn Trươi - Cẩm Trang do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đầu tư. Công trình khởi công năm 2009 và vận hành từ năm 2018. Theo báo Tiền Phong, đập chính cao 61,8 m, là đập đất cao nhất Việt Nam. Nước hồ tưới cho hơn 32.000 ha đất nông nghiệp ở phía bắc tỉnh, phát điện và cắt lũ cho hạ du sông Ngàn Sâu: riêng năm 2025, hồ giữ lại gần 340 triệu m³ nước lũ qua ba cơn bão và một đợt mưa lớn.

Khi tích nước, hồ ngập khoảng 40 km² và tạo ra 32 hòn đảo. Toàn bộ đường bờ nằm trong rừng đặc dụng, nên từ mặt đập bạn nhìn thấy nước và rừng nối nhau, gần như không có nhà cửa. Dòng chữ lớn "Hồ chứa nước Ngàn Trươi" xếp trên mái đập là mốc dễ nhận nhất.

Với khách, hồ là cửa ngõ đường thủy vào Vườn quốc gia Vũ Quang. Từ đập, thuyền đi 40 đến 45 phút tới đảo Khỉ và các điểm trong vườn; đến Trạm bảo vệ rừng Sao La để đi tiếp thác Thang Đày thì mất hơn một giờ. Trong lòng hồ có một số tổ hợp tác và hộ dân nuôi cá lồng như cá leo, cá lăng, cá tầm, quy mô còn nhỏ.

Cần biết trước: chưa có bến thuyền du lịch hay tuyến tham quan bán vé được công bố. Hồ do đơn vị của Bộ quản lý vận hành, còn mặt nước từng được tỉnh tạm giao Vườn quốc gia Vũ Quang quản lý để bảo vệ rừng. Muốn xuống thuyền, bạn nên liên hệ Ban quản lý vườn trước. Nếu chỉ dừng ở khu đập để ngắm hồ thì không cần đi thuyền.

Đây là công trình thủy lợi đang vận hành và có xả tràn vào mùa mưa lũ, bạn nên theo chỉ dẫn của đơn vị quản lý ở khu đầu mối. Ven hồ là nơi voi rừng qua lại: tháng 5/2026, kiểm lâm bắt gặp hai con voi trưởng thành ở vùng giáp lòng hồ.

Hồ hợp với người muốn kết hợp ngắm một công trình thủy lợi lớn với chuyến vào rừng Vũ Quang. Nếu bạn tìm một hồ gần trung tâm tỉnh và có sẵn điểm dừng chân, hồ Kẻ Gỗ ở xã Cẩm Duệ sẽ tiện hơn.

Biển Xuân Thành nằm ở xã Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh, cùng xã với Khu lưu niệm Nguyễn Du và cách khu di tích khoảng 5 km. Bờ biển ở đây dài khoảng 5 km, riêng đoạn bãi tắm có cứu hộ dài gần 2 km.

Điểm làm Xuân Thành khác các bãi khác của tỉnh là một lạch nước ngọt chảy từ phía núi Hồng Lĩnh ra, chia đôi bãi tắm. Người địa phương gọi đoạn lạch đối diện quảng trường biển là Bàu Dài, phần nối dài của sông Mỹ Dương. Vào mùa du lịch, trên lạch có chèo thuyền, thả hoa đăng và hát dân ca; ngày thường bạn có thể chèo kayak hoặc ngồi thuyền đi dọc hai bờ.

Bãi rộng, thoải, phía sau là rừng phi lao. Sáng sớm, thuyền của ngư dân về sát mép nước thu lưới, mang cá lên bãi, nên nhiều người chọn dậy từ khoảng 5 giờ để xem mặt trời lên rồi mới tắm. Dọc bãi có khu tắm tráng nước ngọt dùng chung, quảng trường và dãy nhà hàng hải sản.

Mấy năm gần đây khu vực sau bãi thay đổi nhiều: khách sạn lớn, khu lưu trú bằng container dưới rừng phi lao, một sân golf 18 lỗ. Toàn xã hiện có hơn 1.000 phòng nghỉ. Dự án hạ tầng khu du lịch vẫn đang giải phóng mặt bằng, nên có đoạn đường bạn sẽ gặp công trường.

Điều cần nhớ nhất là mùa. Khách dồn về vào mấy tháng hè; hết hè bãi vắng hẳn. Tổ cứu hộ chỉ trực trong mùa du lịch, vào hai khung 5 đến 9 giờ sáng và 15 đến 19 giờ chiều. Tháng 10/2026, đơn vị quản lý đã dừng bố trí cứu hộ, thu phao tiêu và khuyến cáo không xuống tắm khi gió lớn, sóng cao. Mùa thu đông, bạn vẫn dạo bãi được nhưng đừng bơi.

Ngay trong mùa hè cũng cần cẩn thận. Bãi có những đoạn cắm biển cấm tắm vì nguy hiểm, và tổ cứu hộ hiện chỉ còn ba người cho gần 2 km bãi. Sáng 4/8/2026, một người tắm lúc khoảng 5 giờ đã đuối nước dù sóng hôm đó không lớn. Hãy tắm trong vùng có phao tiêu, vào giờ có người trực, và trông trẻ nhỏ sát bên.

Xuân Thành hợp với người muốn ghép biển với một chuyến thăm quê Nguyễn Du, với gia đình có trẻ nhỏ thích bãi thoải. Nếu bạn muốn một bãi gần phường Thành Sen hơn và ít công trình hơn, biển Thạch Hải ở xã Thạch Khê là lựa chọn khác.

Cổ Đạm là một làng quê dưới chân phía đông núi Hồng Lĩnh, nay thuộc xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh. Người Nghi Xuân xưa nay coi đây là đất tổ ca trù của xứ Nghệ, lối hát có đào nương gõ phách, kép đàn đáy và quan viên cầm chầu.

Theo báo tỉnh, ca trù thịnh ở vùng này từ thế kỷ XVII; đến cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, Cổ Đạm đã có giáo phường và thành trung tâm ca trù của 4 phủ, 12 huyện Nghệ An, Hà Tĩnh. Nguyễn Công Trứ, người cùng vùng Nghi Xuân, vừa là khách nghe vừa viết nhiều bài hát nói cho giáo phường. Những đào nương thế hệ cuối của giáo phường từng được vời vào Huế hát cho triều Nguyễn. Chuyện chàng Đinh Lễ ôm đàn đáy đi dạy hát, cưới nàng Bạch Hoa rồi được dân Cổ Đạm thờ làm tổ nghề ở đền Xứ là lời tương truyền của làng.

Ca trù Cổ Đạm có nét riêng: hát nhanh, đanh, ít luyến láy hơn ca trù ngoài Bắc, và nổi tiếng với lối hát cửa quyền, tức hát trong không gian cung đình.

Thời Pháp thuộc, tiếng hát thưa dần. Việc khôi phục bắt đầu từ giữa thập niên 1990, khi lớp người trẻ trong làng đến nhà các nghệ nhân cao tuổi học lại từng điệu. Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Những nghệ nhân lớp trước nay đã mất; Câu lạc bộ Ca trù Cổ Đạm là nơi người làng, phần lớn là nông dân, tiếp tục hát và dạy cho con cháu.

Nói thẳng để bạn khỏi đi công không: Cổ Đạm chưa có sân khấu hay lịch diễn cố định cho khách. Đền Xứ ở thôn Phú Vinh, nơi thờ tổ nghề và dự định làm chỗ sinh hoạt của câu lạc bộ, được khởi công khôi phục từ năm 2018 nhưng dừng giữa chừng, đến năm 2026 mới có tường rào và móng. Câu lạc bộ phải mượn trụ sở xã để tập hằng tuần. Muốn nghe hát tại làng, bạn cần liên hệ trước với Ủy ban nhân dân xã Cổ Đạm.

Nơi này hợp với người yêu nhạc cổ truyền, người nghiên cứu, người đã đọc thơ hát nói của Nguyễn Công Trứ. Nếu bạn chỉ có ít thời gian và muốn chắc được nghe, Khu di tích Nguyễn Công Trứ là nơi các ca nương Cổ Đạm và Câu lạc bộ Ca trù Nguyễn Công Trứ vẫn diễn phục vụ khách.

Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ là vùng rừng bao quanh hồ Kẻ Gỗ, cách trung tâm tỉnh Hà Tĩnh khoảng 20 km về phía tây nam. Cửa vào quen thuộc nhất là khu vực hồ ở xã Cẩm Duệ. Ban quản lý hiện giữ hơn 44.000 ha rừng đặc dụng, phòng hộ và sản xuất trải trên 10 xã.

Khu bảo tồn được lập theo Quyết định 970/TTg ngày 28/12/1996 của Thủ tướng Chính phủ, trên nền một lâm trường khai thác gỗ trước đó. Các tài liệu ghi nhận ở đây 567 loài thực vật và 364 loài động vật có xương sống. Rừng Kẻ Gỗ gắn với gà lôi lam đuôi trắng, loài gà lôi đặc hữu của Việt Nam do Giáo sư Võ Quý phát hiện, nay bị đe dọa tuyệt chủng.

Bạn sẽ khó thấy thú rừng bằng mắt thường. Bằng chứng gần đây đến từ 88 điểm bẫy ảnh: 19 loài thú, 13 loài chim, trong đó có thỏ vằn, cheo cheo, mèo rừng, gà lôi hông tía, gà lôi trắng. Năm 2016, cán bộ khu bảo tồn cho biết voi, hổ hầu như không còn thấy xuất hiện.

Phần khách tiếp cận được chủ yếu là ven hồ: đi thuyền qua các đảo nhỏ, sang bờ rừng bên kia hồ. Năm 2017, Ban quản lý cho biết từ hồ Kẻ Gỗ đến hồ Rào Trổ mất 3 đến 4 km đi bộ đường rừng. Ban quản lý còn có vườn lưu giữ 28 loài lan rừng, và từ năm 2002 đã trồng khoảng 800 ha lim xanh dọc hồ. Các câu lạc bộ ở tỉnh cũng chọn nơi này cho chạy bộ xuyên rừng và đạp xe địa hình.

Dịch vụ còn ít. Năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhận định dịch vụ du lịch ở hồ Kẻ Gỗ còn hạn chế. Tuyến đi bộ, giá vé, thủ tục vào vùng rừng đặc dụng chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ trước khi đi sâu hơn bờ hồ.

Rừng ở đây đã nhiều lần đứng trước nguy cơ cháy. Báo Hà Tĩnh từng ghi lại chuyện khách vào rừng đun nấu rồi để lại đống lửa còn âm ỉ, và chuyện xả rác quanh bờ hồ. Đừng nhóm lửa, đừng hái lan rừng, đừng mua động vật rừng.

Khu bảo tồn hợp với người thích đi bộ nhẹ ven rừng, xem chim và quan tâm đến bảo tồn. Nếu bạn muốn một chuyến vào rừng sâu có kiểm lâm dẫn, Vườn quốc gia Vũ Quang ở xã Vũ Quang là lựa chọn khác, đường xa và vất vả hơn.

Chùa Kim Dung nằm ở lưng chừng núi Bằng Sơn, một dãy núi đứng riêng giữa vùng ven biển, thuộc thôn Phú Nghĩa, xã Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Đây là đất xã Thạch Bằng cũ, sau thành thị trấn Lộc Hà. Theo Tạp chí Văn hóa và Phát triển, núi cao hơn 200 m, chùa ở độ cao chừng 100 m và cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 15 km.

Các nguồn địa phương ghi chùa được dân lập từ thời Trần, thế kỷ 13, thờ Phật, Quan Thế Âm Bồ Tát và Đức Thánh Mẫu. Tên chùa gắn với một chuyện kể: nàng Kim Dung cùng Chử Đồng Tử về núi Nam Giới học cách buôn bán. Người ta cũng kể Hưng Đạo Vương khi đi kinh lý phương Nam đã dừng nghỉ ở đây, nên dân lập miếu thờ ông cạnh chùa. Những chuyện này là truyền thuyết của vùng, bạn nên nghe như vậy.

Có một lớp lịch sử gần hơn và chắc hơn: thời hoạt động bí mật, chùa là nơi hội họp, liên lạc của Đảng và là nơi lập chi bộ đầu tiên của xã Thạch Bằng. Chùa được xếp hạng di tích lịch sử, danh thắng cấp tỉnh tháng 6/2003.

Lên chùa, bạn có thể chạy xe tới gần chân chùa, hoặc đi bộ một quãng dốc ngắn men bờ hồ nhỏ, bước qua mấy phiến đá ở khe cạn. Quần thể có chùa thờ Phật và đền thờ Thánh Mẫu, tượng Quan Âm cao 18 m, tượng Quán Âm Tự Tại, một cây đa cổ thụ; hai bên là hai khe suối, dưới chân có hồ sen. Trên núi còn những tảng đá được đặt tên như đá Ông, đá Bà, đá Trâu, đá Nghé, hang Dơi, nằm dưới rừng thông. Từ sân chùa nhìn về phía đông thấy vùng biển Cửa Sót và bãi biển Xuân Hải.

Lễ hội chùa diễn ra ngày 14 và 15 tháng 3 âm lịch hằng năm, có rước kiệu từ chùa Xuân Đài lên, lễ cầu quốc thái dân an, thả hoa đăng; dưới chân núi có kéo co, cờ thẻ, bóng chuyền. Hai ngày ấy có hàng nghìn người, nên nếu muốn yên tĩnh bạn chọn ngày khác.

Giờ mở cửa, khoản thu chưa có công bố chính thức.

Đây là nơi thờ tự, bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chính điện. Chùa hợp với người đi lễ, người thích một quãng leo nhẹ có tầm nhìn ra biển. Nếu bạn muốn một ngôi chùa khác cùng xã để so sánh, chùa Chân Tiên cách đó khoảng 4 km.

Xã Hương Đô nằm ở phía tây Hà Tĩnh, bên đường Hồ Chí Minh. Từ 01/7/2025, xã gồm ba xã cũ Hương Đô, Hương Trà và Lộc Yên. Những đồi chè mà báo chí năm 2026 gọi là đồi chè Hương Đô chính là vùng chè của xã Hương Trà trước đây.

Đây là vùng nguyên liệu đang sản xuất. Khoảng 300 hộ trồng chừng 150 ha chè công nghiệp, liên kết với Xí nghiệp Chè 20/4 của Công ty cổ phần Chè Hà Tĩnh. Chè ở đây đạt tiêu chuẩn VietGAP và có hàng xuất sang các nước Trung Đông. Về tuổi vườn, các nguồn nói khác nhau: công nhân xí nghiệp kể đồi chè trồng từ khoảng năm 2000, còn năm 2018 xã cho biết có những vườn chè hạt trung du đã hơn 30 năm, đang được thay dần bằng chè cành PH1, VDP2.

Bạn đến để đi giữa những luống chè cắt phẳng trên đất đồi thoải, xa xa là núi. Lúc chè lên búp non cả đồi chuyển màu xanh sáng, nhiều người mặc áo dài ra chụp ảnh. Nếu gặp ngày hái, bạn có thể đứng xem và hỏi chuyện người làm chè về cách chăm, cách hái. Mùa hè, khoảng 25 đến 30 ngày lại có một lứa hái.

Cần biết trước: chè phụ thuộc thời tiết. Những năm nắng hạn, từ tháng 5 người trồng phải lo tưới, tháng 7 và tháng 8 cây gần như không ra búp; năm 2025 là năm hiếm hoi hái đều giữa hè. Xí nghiệp đã đưa máy hái mini vào thu hoạch, nên cảnh hái tay không phải lúc nào cũng có. Ngoài điểm chụp ảnh ở thôn Nam Trà và điểm du lịch sinh thái Đông Trà, chưa có công bố chính thức về dịch vụ đón khách trên đồi chè; xã mới đặt hướng phát triển tham quan, trải nghiệm.

Theo lời một công nhân xí nghiệp được Báo Hà Tĩnh dẫn tháng 7/2026, các đồi chè mở cửa miễn phí. Đây vẫn là ruộng của từng hộ: bạn đi theo bờ lô, không ngắt búp, tránh khu đang tưới hoặc đang chạy máy hái.

Nơi này hợp với người thích cảnh nông nghiệp thật và người đi đường Hồ Chí Minh muốn dừng chân. Nếu bạn cần chỗ có sẵn tiểu cảnh và lối đi cho trẻ nhỏ, hãy ghé đồi chè Nam Trà trong cùng vùng chè. Nếu muốn vùng chè lớn hơn, sáng sớm có sương, hãy đi vùng chè Sơn Kim 2 và Sơn Tây.

Biển Thạch Hải thuộc xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh, cách khu trung tâm thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 10 km về phía đông, chạy xe hơn 15 phút. Vì gần như vậy, đây trước hết là bãi tắm hằng ngày của người trong vùng, có người đi từ 4, 5 giờ sáng.

Buổi sáng ở Thạch Hải có một cảnh ít gặp nơi khác. Từ khoảng 5 giờ, nhiều người, phần đông là trung niên và cao tuổi, đào một hố nông trên bãi rồi nằm vùi mình dưới cát, chỉ để lộ đầu, chừng 20 đến 30 phút. Xong họ dậy tập vài động tác, xuống tắm rồi về đi làm. Cùng giờ đó thuyền cá về bến, và bạn có thể mua hải sản ngay ở khu làng chài.

Bãi cát dài, thoải. Trước đây khách đến chủ yếu tắm rồi về. Từ mùa hè 2026, xã làm lại khu trung tâm bãi: một quảng trường biển, các đường đi bộ, khu trải nghiệm làng chài tách riêng với chỗ neo thuyền, gần 20 gian hàng đặc sản địa phương, mạng wifi dùng chung không thu tiền. Buổi tối có đèn trang trí, khu xe điện nhỏ cho trẻ em và một quán nhạc mở trên bãi cát.

Món nên thử là nộm rau mói, chả cua, sứa ngâm lá lấu và mực nhảy. Các nhà hàng dọc bãi phần lớn do người địa phương mở, hải sản lấy từ thuyền trong ngày.

Từ bãi, bạn có thể đi tiếp lên Eo Lói và hải đăng Cửa Sót: một đoạn đường ven núi dài hơn 1 km mới mở, rồi leo bậc đá. Đường còn đang hoàn thiện.

Điểm hạn chế là chỗ ở. Quanh bãi ít nơi lưu trú; xã cho biết việc phát triển homestay, du lịch cộng đồng còn chờ hướng giải quyết của mỏ sắt Thạch Khê. Phần lớn khách đi về trong ngày. Ngày nắng nóng cao điểm bãi có trên 3.000 người.

Về an toàn, trong mùa du lịch xã có tổ cứu nạn, cứu hộ do Ban Chỉ huy Quân sự xã chủ trì trực hằng ngày, có biển cảnh báo vùng nguy hiểm và biển phân ranh khu neo đậu tàu thuyền. Bạn tắm trong khu bãi tắm, tránh khu thuyền ra vào.

Thạch Hải hợp với người chỉ có một buổi sáng hoặc một buổi chiều, với gia đình có trẻ nhỏ. Nếu bạn muốn ở lại vài đêm với nhiều khách sạn để chọn, biển Thiên Cầm ở xã Thiên Cầm hợp hơn.

Hồ Thiên Tượng nằm lưng chừng núi Hồng Lĩnh, ở độ cao khoảng 100 m, thuộc phường Bắc Hồng của thị xã Hồng Lĩnh cũ, nay là phường Bắc Hồng Lĩnh. Theo Báo Hà Tĩnh, hồ cách trung tâm tỉnh hơn 30 km. Đường lên hồ là đường nhựa uốn qua rừng thông, và chính đoạn đường này khiến nhiều người ví nơi đây với Đà Lạt.

Hồ dài khoảng 650 đến 700 m, rộng chừng 180 m, mặt nước khoảng 100.000 m², chỗ sâu nhất chừng 15 m. Phía đông và phía tây là vách núi, quanh bờ là thông. Suối Tiên gắn liền với hồ: nước theo triền núi chảy xuống thành suối, tương truyền là nơi tiên xuống tắm và để lại dấu chân trên phiến đá Thạch Bàn.

Tháng 3/2004, Báo Nhân Dân đưa tin Chùa và Hồ Thiên Tượng được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh quốc gia. Ngôi chùa cùng tên, dựng từ thời Trần, cách hồ chừng 2 km đường chim bay về phía tây bắc.

Điều cần hiểu trước khi đi: đây trước hết là hồ nước sinh hoạt. Nước hồ là nguồn nước thô để nhà máy cấp nước cho khoảng 12.000 hộ dân. Vì thế nội quy hồ cấm vứt rác, hóa chất xuống lòng hồ và quanh hồ, rừng thông có biển cấm lửa. Báo Hà Tĩnh từng hai lần, năm 2022 và 2023, phản ánh cảnh người lên chơi để lại rác và nhóm lửa nấu ăn dưới tán thông; phường đã cho thu gom và nói sẽ xử phạt.

Khách lên hồ chủ yếu để ngắm cảnh, đi bộ, chụp ảnh; buổi sáng sớm và chiều tối nhiều người trong vùng lên tập thể dục. Chưa có dịch vụ du lịch đáng kể, bài báo tháng 3/2026 vẫn viết nơi này cần được đầu tư hạ tầng. Hồ cũng không phải lúc nào cũng đầy: đợt hạn tháng 9/2023, lòng hồ gần như trơ đáy.

Hồ có biển cảnh báo đuối nước, bạn không xuống tắm, không để trẻ nhỏ ra mép nước một mình. Những ngày nắng nóng, đường lên hồ có chốt giữ rừng, người đi sâu vào rừng phải khai báo.

Nơi này hợp với người thích một buổi đi bộ yên tĩnh giữa rừng thông rồi ghé chùa Thiên Tượng. Nếu bạn muốn có hàng quán và chỗ ngồi bên hồ, hồ Trại Tiểu ở xã Đồng Lộc có nhà hàng ven hồ.

Biển Kỳ Ninh là bãi tắm của vùng Kỳ Anh, phía nam Hà Tĩnh, cách trung tâm thị xã Kỳ Anh cũ hơn 7 km. Từ tháng 7/2025, phường Kỳ Ninh nhập với hai xã Kỳ Hà, Kỳ Hải thành phường Hải Ninh, nên báo địa phương nay gọi cả tên mới là biển Hải Ninh.

Bãi dài và thoải. Báo Hà Tĩnh tả một bờ biển thoải hơn 10 km, cát phẳng, chỗ tắm nông sâu vừa phải nên nhiều nhà đưa trẻ nhỏ ra chơi. Người Kỳ Anh quen ra bãi từ 4 đến 5 giờ sáng để tắm và đợi mặt trời lên, cũng là lúc thuyền cá về bến, mua được hải sản ngay ở mép nước.

Điểm dễ nhận nhất là quảng trường biển Kỳ Ninh, rộng hơn 49.000 m², khởi công tháng 1/2023 và đưa vào dùng tháng 4/2024 với kinh phí hơn 55 tỷ đồng. Sân lát đá, biểu tượng du lịch biển và dãy hàng quán hải sản đều nằm ở đây. Lễ khai trương mùa du lịch biển của phường tổ chức tại quảng trường vào cuối tháng 4.

Cần nói thẳng một điều: chưa đầy một năm sau khi dùng, báo Tiền Phong ghi nhận đá lát sân và bậc lên xuống đã nứt, bong, cây trong khuôn viên héo. Chính quyền phường cho biết mùa mưa sóng đánh mạnh vào khu vực này. Trước khi đi ngoài mùa hè, bạn đừng chờ đợi một quảng trường chỉn chu.

Quanh bãi còn có nếp sống làng biển. Tổ dân phố Tam Hải 2 có miếu Ngư Ông, năm 2026 lễ cầu ngư và dạo thuyền diễn ra ngày 20/4, trước lễ khai trương. Đền thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu bên Cửa Khẩu là điểm tâm linh lớn của phường, nơi ngư dân thắp hương trước chuyến biển.

Mùa du lịch, phường bố trí lực lượng trực cứu hộ, yêu cầu hàng quán niêm yết giá. Ngoài mùa thì chưa có công bố chính thức về cứu hộ thường trực, bạn tắm gần bờ và để mắt tới trẻ nhỏ. Vào đền, miếu, ăn mặc kín đáo và làm theo hướng dẫn của ban lễ nghi.

Kỳ Ninh hợp với gia đình có trẻ nhỏ, người làm việc ở Khu kinh tế Vũng Áng muốn một buổi chiều ra biển, người thích dậy sớm đón bình minh. Ai tìm ghềnh đá và chỗ cắm trại yên tĩnh thì biển Kỳ Xuân, cùng vùng Kỳ Anh cũ, hợp hơn.

Chùa Phong Phạn nằm ở phía nam cầu Bến Thủy, bên bờ sông Lam, cạnh núi Cơm, thuộc thị trấn Xuân An cũ, nay là xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. "Phong Phạn" cũng là tên gọi khác của núi Cơm; theo VnExpress, tên này do vua Lê Thánh Tông đặt cuối thế kỷ XV khi ngự thuyền trên sông Lam.

Tư liệu công khai về lịch sử chùa không nhiều. Một bài của Báo Nông nghiệp năm 2011, được trang thông tin của ngành du lịch đăng lại, cho biết chùa khoảng 300 năm tuổi, từng mang các tên Kẻ Lau, An Lạc, Đa Lách; thời Xô viết Nghệ Tĩnh là nơi liên lạc của tổ chức Đảng. Do nằm gần phà Bến Thủy, chùa trúng bom tháng 6/1969; đến trận lũ tháng 9/1978 thì bị cuốn trôi, thành phế tích. Năm 2001, người ta tìm thấy dưới giếng chùa mấy pho tượng gỗ, tượng đá đã hư hại.

Ngôi chùa hiện nay được dựng lại sau đó; năm 2007, Giáo hội bổ nhiệm Đại đức Thích Viên Như về trụ trì. Bài báo năm 2011 tả cổng tam quan và điện chính làm bằng gỗ lim, sân lát gạch Cẩm Trang, bên phải điện chính là tượng Quán Âm bằng đá cao 7,4 m, phía dưới là một hồ nước rộng, bên kia hồ là núi Cơm. Đó là mô tả từ hơn mười năm trước, hiện trạng có thể đã khác.

Phong Phạn là nơi Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Hà Tĩnh nhiều lần tổ chức Đại lễ Phật đản: các năm 2010, 2011, 2012 và gần đây là tối 3/5/2025, có rước Phật từ chùa Cảm Sơn về, lễ tắm Phật và thả hoa đăng.

Lưu ý an toàn: hồ nước trong khuôn viên có chỗ sâu, tháng 7/2014 đã xảy ra đuối nước khi một nhóm học sinh xuống tắm. Bạn không tắm hồ và không để trẻ chơi sát mép nước. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức. Vào chùa, bạn ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng ở khu điện thờ.

Chùa hợp với người đi tuyến Vinh, Nghi Xuân muốn ghé một ngôi chùa bên sông Lam, và với phật tử dự lễ Phật đản. Ai muốn một điểm có nhà trưng bày và nhiều hiện vật thì Khu lưu niệm Nguyễn Du, cũng ở vùng Nghi Xuân cũ, là lựa chọn khác.

Hồ Trại Tiểu nằm ở vùng đồi xã Đồng Lộc, cùng xã với Ngã ba Đồng Lộc. Các bài báo ghi hồ cách ngã ba từ gần 3 km đến khoảng 5 km, đi theo đường 15A về phía nam. Trước năm 2025, nơi này thuộc xã Mỹ Lộc, huyện Can Lộc.

Đây là hồ thủy lợi. Đầu những năm 1990, huyện Can Lộc đắp đập chặn khe Cửa Thờ, con khe bắt nguồn từ dãy Giăng Màn, để lấy nước tưới cho chín xã. Hồ chứa khoảng 15,6 triệu m³, lưu vực 21 km², nên báo tỉnh còn gọi là Khe Thờ - Trại Tiểu. Ngày nay hồ còn là nguồn nước sinh hoạt cho hàng ngàn hộ dân vùng hạ du.

Bạn đến sẽ thấy mặt nước uốn giữa các đồi thông, một cây cầu dài vươn ra lòng hồ là chỗ người ta hay đứng chụp ảnh, và những chiếc lều cắm trại ven bờ vào cuối tuần. Bên hồ có một nhà hàng tư nhân bán gà nướng, cá suối, thịt nướng. Theo Báo Hà Tĩnh tháng 2/2026, mùa nước lên, hồ đầy và trong, sáng sớm có sương; khách đông vào cuối tuần và dịp lễ.

Mặt hạn chế là dịch vụ còn ít và chưa ổn định. Năm 2009 rồi năm 2020 báo từng viết về du thuyền, nhà nghỉ thủy tạ, khu du lịch sinh thái do doanh nghiệp đầu tư ở đây; tháng 9/2026, xã Đồng Lộc vẫn nói về hồ như một nơi "đang định hướng" làm du lịch và đang kêu gọi nhà đầu tư. Bạn đừng mặc định là có thuyền hay chỗ ngủ, nên hỏi trước.

Điều quan trọng nhất: không tắm hồ. Tháng 5/2026, Báo Hà Tĩnh cảnh báo hồ có nhiều chỗ nước sâu, địa hình phức tạp, bờ dốc; đơn vị quản lý đã cắm biển nguy hiểm nhưng trẻ em vẫn xuống tắm. Vì là hồ nước sinh hoạt, bạn cắm trại thì mang rác về và không đổ gì xuống nước.

Hồ hợp với nhóm bạn, gia đình muốn nghỉ nửa ngày bên nước sau khi viếng Ngã ba Đồng Lộc. Ai cần một điểm có sẵn dịch vụ lưu trú thì chưa nên trông vào đây; nếu bạn ở phía bắc tỉnh, hồ Thiên Tượng ở phường Bắc Hồng Lĩnh cũng là hồ giữa rừng thông, hợp cho một buổi đi bộ.

Biển Xuân Hải là bãi tắm chính của xã Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, cách trung tâm tỉnh khoảng 13 đến 14 km. Tên bãi lấy theo tổ dân phố Xuân Hải của thị trấn Lộc Hà cũ. Xã Lộc Hà có khoảng 12 km bờ biển, trong đó đoạn bãi tắm Xuân Hải dài chừng 2 km, bãi thoải, sóng nhẹ.

Người quanh vùng thường ra đây vào hai đầu ngày. Sáng sớm có thể chạy dọc mép nước, đón mặt trời lên rồi tắm; chiều khoảng 16 giờ, khi nắng dịu, bãi đông dần. Dọc kè là các nhà hàng hải sản và hàng nước của hộ địa phương. Cách bãi khoảng 5 km là Cảng cá Cửa Sót, nơi tàu thuyền cập bến vào buổi chiều hoặc đêm muộn và hải sản được chia đi các chợ, nhà hàng.

Những thứ hay được mua mang về là mực một nắng, ruốc, nước mắm cá cơm và bánh đa vừng.

Xuân Hải có vài điều bạn nên biết trước. Sau mỗi đợt mưa lớn, sóng thường đưa rác vào bờ: tháng 4/2026 báo tỉnh phản ánh rác trên bãi và trên kè, xã đã ra quân dọn khoảng 10 tấn; tháng 9/2026 rác lại dạt vào hơn 2 km bờ biển. Dự án quảng trường biển Cửa Sót làm xong phần nền rồi dừng từ cuối tháng 2/2026, để lại một công trình dang dở ngay khu bãi. Ngoài mùa hè, nhiều nhà hàng, điểm lưu trú nghỉ nhiều tháng.

Về an toàn, bãi được cắm cọc tiêu báo hiệu và có bảng nội quy, địa phương có tổ cứu hộ trong mùa du lịch. Dù vậy, chiều 14/6/2025, khi biển động sau bão, một học sinh 13 tuổi tắm ở đây đã bị sóng cuốn ra cách bờ gần 100 m và được công an thị trấn cùng người dân cứu. Ngày biển động, bạn đừng xuống nước.

Bãi này hợp với người ở quanh phường Thành Sen muốn một buổi tắm biển gần, ăn hải sản rồi về trong ngày, và với khách đang đi các chùa Chân Tiên, Kim Dung trong cùng xã. Nếu bạn cần nhiều khách sạn và dịch vụ vui chơi hơn, biển Thiên Cầm ở xã Thiên Cầm đáp ứng tốt hơn.

Bãi biển Hoành Sơn nằm dưới chân đèo Ngang, ở mép cực nam của Hà Tĩnh, chỗ giáp với tỉnh Quảng Trị. Sau sắp xếp năm 2025, bãi thuộc phường Hoành Sơn; nhiều người vẫn gọi theo tên cũ là biển Kỳ Nam, hoặc Mũi Đao - Hoành Sơn.

Nét riêng của bãi là dãy Hoành Sơn chạy ngang ra tận biển. Bờ cát thoải và dài, hai đầu là triền núi và những ghềnh đá nhấp nhô sát mép sóng, chỗ khách hay dừng chụp ảnh. Phía thôn Minh Đức cũ có dải phi lao dài gần 3 km chạy từ cửa sông Xích Mộ đến Mũi Đao, chính quyền xã cũ cho biết rừng đã có hơn 200 năm và dân làng coi là tấm chắn bão.

Nói thẳng: đây chưa phải một bãi tắm có tổ chức. Chính Báo Hà Tĩnh tháng 9/2025 ghi nhận bãi còn thiếu bãi đỗ xe, thiếu cơ sở lưu trú và chưa có sản phẩm du lịch riêng; ở bãi có nhà hàng của người địa phương. Chưa có công bố chính thức về khu vực tắm, lực lượng cứu hộ hay mùa biển êm, nên bạn hỏi người ở bãi trước khi xuống nước và đừng tắm một mình ở các ghềnh đá.

Từ bãi, bạn đi tiếp lên đèo Ngang để thăm Hoành Sơn Quan, công trình xây thời vua Minh Mạng, từ đó nhìn được biển. Trong phường còn có đền thờ Công chúa Liễu Hạnh dưới chân đèo và khu đền, mộ hai vị Song Trạng Lê Quảng Chí, Lê Quảng Ý.

Bãi hợp với người đang đi dọc quốc lộ 1 muốn dừng một buổi ở chỗ có cả núi và biển, ít hàng quán. Nếu bạn cần bãi tắm có dịch vụ, bãi biển Kỳ Ninh ở phường Hải Ninh đã được đưa vào khai thác từ trước.

Đồi chè mà người Kỳ Anh hay nhắc là đồi chè Nam Sơn, ở thôn Nam Sơn thuộc xã Kỳ Trung cũ, nay là xã Kỳ Văn, tỉnh Hà Tĩnh. Theo bài đăng trên Cổng thông tin điện tử tỉnh năm 2024, thôn nằm ở phía nam xã Kỳ Trung, cách trung tâm huyện Kỳ Anh cũ 10 km, phần lớn là đồi núi và có 43 ha chè công nghiệp.

Đây là vùng chè nguyên liệu của các hộ dân, không phải khu du lịch. Cây chè lên vùng thượng Kỳ Anh từ năm 1976 cùng Nông trường 12/9; năm 1997 nông trường đổi thành Xí nghiệp Chè 12/9, từ đó người dân trồng chè bán búp tươi cho xí nghiệp. Đến cuối năm 2025, xã Kỳ Văn có gần 300 ha chè, 250 ha đang thu hoạch, gần 500 hộ tham gia.

Thứ để xem là những luống chè cắt bằng chạy theo sườn đồi và cảnh người dân hái búp. Địa phương mới dựng điểm chụp ảnh trên đồi và có ý định làm thêm homestay, cắm trại, ẩm thực; các dịch vụ này mới là định hướng, bạn đừng trông vào chỗ ăn nghỉ tại chỗ.

Về mùa: hằng năm khoảng tháng 11 âm lịch người trồng đốn phẳng ngọn chè, cây "ngủ đông" chừng hai tháng, sau rằm tháng Giêng mới hái lứa đầu. Đến vào quãng đó bạn chỉ thấy đồi trơ gốc.

Giá vé và giờ đón khách chưa có công bố chính thức. Vườn chè là ruộng của từng nhà, được trồng theo quy trình VietGAP: bạn nên hỏi chủ vườn trước khi bước vào luống và không tự hái búp.