Lào Cai

Suối Giàng là vùng chè Shan tuyết của người Mông trên núi cao khoảng 1.300 - 1.400 m, nay thuộc xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai (trước là xã Suối Giàng, Yên Bái cũ). Đừng hình dung một đồi chè cắt tỉa thành luống như Mộc Châu hay Thái Nguyên: ở đây là những cây chè cổ thụ mọc cách quãng, thân to cỡ vòng tay người ôm, phủ địa y trắng mốc, nhiều cây mọc ngay trong vườn, sát nhà dân.

Theo báo tỉnh, vùng có hơn 500 ha chè Shan tuyết; vùng lõi khoảng 400 ha, trong đó khoảng 290 ha là chè cổ thụ mọc tự nhiên, tập trung ở các thôn Giàng Cao, Giàng B, Pang Cáng, Tập Lăng I, Tập Lăng II và Suối Lóp. Năm 2016, quần thể khoảng 400 cây chè 100 - 300 năm tuổi được công nhận Cây Di sản Việt Nam trong chương trình của Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam; cây chè tổ hiện nay có bia đá công nhận đặt trước gốc.

Bạn đến đây để đi bộ giữa các vườn chè cổ thụ, xem người Mông hái và sao chè, rồi ngồi uống trà với người làm chè. Búp chè phủ lông tơ trắng, chính lớp "tuyết" này làm nên tên gọi, và khi sao bằng chảo, người làm phải đảo khéo để lớp tuyết không rụng hết. Trà Suối Giàng được làm thành nhiều dòng: bạch trà, lục trà, hoàng trà, hồng trà.

Lễ tôn vinh cây chè tổ là nghi lễ của người Mông tạ ơn trời đất và thần chè, được làm từ cuối thập niên 2000. Thầy cúng của bản kể với báo Thanh Niên rằng xưa người Mông cúng cây to nhất trong rừng; rừng không còn, cây chè già nhất trở thành nơi làm lễ. Ngày lễ đổi theo năm: năm 2025 là 22/11, năm 2026 nằm trong Festival Trà Shan tuyết từ 25 đến 27/9, kèm đêm tiệc trà, thi hái chè, sao chè thủ công và chợ ẩm thực vùng cao.

Nói thẳng về mặt yếu: nhiều cây cổ thụ đang bị mối ăn và suy kiệt. Cây "trà tổ" cũ, từng được gọi là 600 tuổi theo lời kê khai, đã chết; danh hiệu cây chè tổ được chuyển sang một cây khác gần đường dân sinh. Cách gọi chè Suối Giàng là "thủy tổ cây chè thế giới" hay gặp trên báo, nhưng chưa có công bố khoa học gốc để đối chiếu, nên đó chưa phải kết luận.

Giá tham quan, giá phòng chưa có công bố chính thức, nên hỏi trực tiếp nơi bạn định ở. Vùng này mát quanh năm, nhiều ngày có mây mù.

Nhiều cây chè nằm trong vườn nhà, là sinh kế của từng hộ. Xin phép trước khi vào vườn, không bẻ cành, không tự trèo lên cây nếu chủ nhà không mời. Khi dự lễ tôn vinh cây chè tổ, hãy đứng ngoài khu mâm lễ và hỏi trước khi chụp người làm lễ.

Suối Giàng hợp với người thích trà, muốn thấy chè cổ thụ từ gốc cây đến chén nước, và dễ ghép với cánh đồng Mường Lò ở Nghĩa Lộ trong cùng một chuyến. Nếu bạn tìm những luống chè xanh đều tăm tắp để chụp ảnh, nơi này sẽ không giống hình dung. Trong tỉnh, thôn Hồng Ngài ở xã Y Tý cũng có chè Shan tuyết cổ thụ và mở trải nghiệm thu hoạch dịp Lễ hội Mùa Thu Y Tý 2026 Y Tý là xã biên giới, hợp nếu bạn đã định lên vùng đó.

Y Tý là xã biên giới giáp Trung Quốc, cách trung tâm Lào Cai khoảng 70 km, nằm ở độ cao hơn 2.000 m. Từ tháng 7/2025, xã Y Tý cũ và xã A Lù hợp thành xã Y Tý, không còn thuộc huyện Bát Xát. Đây là quê của người Hà Nhì, sống cùng người Mông, người Dao; ở xã Y Tý cũ, người Hà Nhì chiếm khoảng một nửa dân số.

Người Hà Nhì ở Y Tý dựng nhà trình tường: tường bằng đất, mái lợp cỏ gianh. Năm 2026, thợ Hà Nhì thôn Lao Chải được mời xuống Hà Nội tu sửa ngôi nhà Hà Nhì phục dựng ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Người Hà Nhì còn làm bia Hà Nhì; muốn mua, bạn nhờ quán hoặc hỏi người trong bản.

Mùa mây ở Y Tý kéo dài khoảng từ tháng 8 đến tháng 4, dày nhất từ giữa tháng 9 đến hết tháng 3, thường xuất hiện từ sáng sớm và có khi kéo tới chiều. Điểm ngắm quen thuộc là trung tâm xã, thung lũng Choản Thèn, Ngải Thầu và đỉnh Lảo Thẩn cao 2.860 m. Lúa trên ruộng bậc thang gặt khoảng cuối tháng 8 đến tháng 10 tùy năm và tùy nguồn, người dân gặt rất nhanh khi lúa chín, nên muốn xem lúa vàng hãy hỏi tình hình trước. Mùa đông có năm có tuyết, như ngày 26/1/2025.

Một chuyến hai ngày thường gồm: chợ phiên sáng thứ bảy ở trung tâm xã, nơi người Hà Nhì, Mông, Giáy mặc trang phục truyền thống đi chợ, đến sớm vì gần trưa chợ đã vắng; công viên Choản Thèn với hai cây dẻ được khách gọi là "cây hạnh phúc", nhìn xuống thung lũng ruộng bậc thang; cung đường chữ S trên tỉnh lộ 158, cách trung tâm khoảng 5 km, có chòi ngắm cảnh và quán. Năm 2026, xã tổ chức Lễ hội Mùa Thu lần đầu, khai mạc ngày 12/9 tại chợ Y Tý, kèm trải nghiệm thu hoạch chè Shan tuyết cổ thụ ở thôn Hồng Ngài.

Đường là rào cản lớn nhất. Tuyến Lào Cai - Bát Xát - Trịnh Tường - Phìn Hồ - Y Tý dài khoảng 70 km, có đoạn xấu, vắng, cần tay lái vững; tuyến qua A Mú Sung, A Lù dài hơn. Cầu đá Thiên Sinh ở cuối thôn Lao Chải, sát cột mốc 87, chỉ đi được bằng xe máy trên đường đất đá hẹp, dốc sâu. Đổ đầy xăng trước khi rời Y Tý.

Y Tý nằm trong khu vực biên giới. Công dân Việt Nam cần mang theo căn cước; người nước ngoài vào khu vực biên giới đất liền (trừ khu du lịch, dịch vụ, khu kinh tế) cần giấy phép của Công an cấp tỉnh. Khi muốn ra cột mốc hay cầu Thiên Sinh, hãy hỏi đồn biên phòng hoặc công an xã trước.

Nhà trình tường là nhà đang có người ở, không phải điểm tham quan mở cửa: chỉ vào khi được mời, xin phép trước khi chụp ảnh người dân, nhất là ở chợ phiên. Các lễ của người Hà Nhì như Khô Già Già là lễ của cộng đồng, bạn chỉ xem khi được mời.

Y Tý hợp với người chịu được đường xa và lạnh, muốn săn mây, xem ruộng bậc thang và chợ phiên vùng cao. Nếu chỉ có một ngày, hoặc không quen đường đèo xấu, đèo Ô Quy Hồ trên quốc lộ 4D từ Sa Pa đi Lai Châu cũng là điểm ngắm biển mây ngay trên đường từ Sa Pa.

Fansipan (Phan Xi Păng) là đỉnh cao nhất dãy Hoàng Liên Sơn, nằm trên ranh giới Lào Cai và Lai Châu, cách trung tâm Sa Pa khoảng 9 km, trong Vườn quốc gia Hoàng Liên. Vườn thành lập năm 2002, rộng 28.509 ha, được công nhận Vườn di sản ASEAN năm 2006. Theo quyết định thu phí của thị xã Sa Pa cũ, khu vực đỉnh thuộc xã Hoàng Liên, nay là xã Tả Van; ga đi cáp treo nằm ở phường Sa Pa.

Về độ cao, bạn sẽ gặp hai con số. Ngày 26/6/2019, Cục Đo đạc, Bản đồ và Thông tin địa lý Việt Nam công bố kết quả đo bằng công nghệ GNSS kết hợp đo thủy chuẩn: đỉnh cao 3.147,3 m, hơn khoảng 4 m so với con số 3.143 m do người Pháp đo năm 1909. Cột mốc trên đỉnh, trang của vườn quốc gia và đơn vị vận hành cáp treo đến nay vẫn ghi 3.143 m.

Có hai cách lên đỉnh. Cách phổ biến là cáp treo của khu du lịch Sun World Fansipan Legend, vận hành từ năm 2016. Tuyến cáp dài 6.292,5 m nối ga Hoàng Liên với ga Fansipan ở độ cao gần 3.000 m, đi khoảng 15 - 20 phút; từ ga trên, bạn leo tiếp bậc đá hoặc đi tàu leo núi lên cột mốc. Guinness ghi nhận tuyến cáp giữ kỷ lục chênh lệch độ cao 1.410 m của cáp treo ba dây không dừng. Sau 10 năm, cáp treo đã chở hơn 10 triệu lượt khách.

Theo trang của Sun World (2026), cáp chạy 8:30 - 16:00 hằng ngày; vé khứ hồi người lớn 850.000 đồng, trẻ em cao 1 - 1,4 m 550.000 đồng, dưới 1 m miễn phí. Đây là giá tham khảo, nên xem lại trước khi đi. Ngoài vé cáp, từ 1/1/2025 thị xã Sa Pa cũ thu phí tham quan danh thắng khu vực đỉnh 10.000 đồng với người từ 16 tuổi, tại lối cầu thang lên đỉnh; sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, nên hỏi lại mức đang áp dụng.

Cách thứ hai là leo bộ qua rừng của vườn quốc gia, phổ biến nhất là tuyến xuất phát từ Trạm Tôn, khoảng 10,5 km, mất 1 - 2 ngày theo trang của vườn. Vào rừng phải xin giấy phép và đi cùng hướng dẫn viên (porter). Khách tự đi theo lối mòn trên mạng đã nhiều lần bị lạc: tháng 3/2025 một khách Hà Lan, tháng 9/2025 hai khách Đức lạc gần 24 giờ, đều phải huy động lực lượng tìm kiếm.

Trên đỉnh lạnh hơn Sa Pa khoảng 7 - 10°C, nên mang áo ấm cả mùa hè. Biển mây xuất hiện nhiều khoảng tháng 9 - 11. Mùa đông có băng giá; chiều 26/1/2025 tuyết phủ từ độ cao 2.900 m lên đỉnh. Mùa khô hanh, vườn cảnh báo nguy cơ cháy rừng: không dùng lửa, mang toàn bộ rác xuống núi.

Khu ga trên đỉnh là quần thể du lịch do doanh nghiệp vận hành, có nhà hàng và công trình tâm linh. Cáp treo hợp với người muốn lên đỉnh trong ngày mà không phải đi rừng. Leo bộ hợp với người đủ sức khỏe cho một hai ngày đường dốc và chấp nhận đi theo quy định của vườn. Nếu bạn chỉ muốn ngắm biển mây ở độ cao trên 2.000 m mà không mua vé cáp, đèo Ô Quy Hồ trên quốc lộ 4D, cách Sa Pa khoảng 15 - 18 km, là lựa chọn gần hơn.

Đi quốc lộ 32 từ Nghĩa Lộ lên Mù Cang Chải, qua thung lũng Tú Lệ là bạn bắt đầu vượt đèo Khau Phạ. Đèo dài hơn 30 km, ở độ cao trên 1.200 m, nối vùng Văn Chấn cũ với Mù Cang Chải; từ tháng 7/2025 toàn bộ đèo thuộc xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Theo tiếng Thái, Khau Phạ nghĩa là "Sừng Trời", hình ảnh đỉnh núi nhô lên giữa mây.

Từ các điểm dừng trên đèo, bạn nhìn xuống thung lũng Lìm Mông và ruộng bậc thang của Tú Lệ. Điều làm Khau Phạ khác những con đèo khác là dù lượn. Festival dù lượn ở đây diễn ra lần đầu năm 2013, do câu lạc bộ dù lượn VietWings Hà Nội tổ chức; đến năm 2026 đã được 14 năm. Điểm cất cánh ở đỉnh đèo, cao khoảng 1.268 m theo tin năm 2026.

Năm 2026 có hai đợt: "Bay trên mùa nước đổ" từ 29/4 đến 3/5 và "Bay trên mùa vàng Tú Lệ" từ 30/8 đến 30/9, do xã Tú Lệ tổ chức, khoảng 100 phi công trong nước và quốc tế tham gia. Khách không cần kinh nghiệm, bay đôi cùng phi công chuyên nghiệp, mỗi chuyến khoảng 10 - 30 phút tùy gió và sức khỏe. Ngày trời xấu, mây mù thì không bay. Năm 2022, đơn vị dịch vụ khuyên đặt trước 1 - 2 tuần; khách đến mới đăng ký thường phải xếp hàng hoặc hết suất. Giá bay chưa có bảng công bố chính thức, nên hỏi trực tiếp đơn vị tổ chức.

Dưới chân đèo, thôn Tà Sung là một điểm hạ cánh. Người Thái ở đây mở homestay mùa lúa chín và mùa nước đổ, xe ôm của người Mông, người Thái chở phi công và khách từ bãi đáp về lại đỉnh đèo. Tú Lệ còn có cốm và suối khoáng nóng.

Mặt trái của Khau Phạ là đường. Đèo quanh co, vách đá dựng, một bên là vực. Từ ngày 29/9/2025, trong đợt mưa lũ, đèo có khoảng 30 - 40 điểm sạt lở; điểm lớn nhất ở km 269 cuốn mất khoảng 30 m mặt đường, chia cắt tuyến Nghĩa Lộ - Mù Cang Chải - Than Uyên nhiều ngày, nhiều khách phải hủy tour mùa vàng. Có đoàn 42 khách từng kẹt trên đèo khoảng 30 giờ vì sạt lở. Vào mùa mưa bão, hãy xem thông báo đường trước khi lên.

Dù lượn phụ thuộc thời tiết. Ngày 30/5/2020, một phi công người Nga vừa rời điểm cất cánh thì gặp vùng không khí nhiễu động, rơi xuống đất, bị thương nhẹ. Nên bay trong các đợt festival do chính quyền tổ chức và chấp nhận hủy chuyến khi phi công báo thời tiết không đạt.

Ruộng quanh đèo là ruộng đang canh tác của người Thái, người Mông. Không giẫm lên bờ, lúa khi chụp ảnh hay đi bộ ra bãi đáp.

Khau Phạ hợp với người đi Mù Cang Chải mùa lúa chín hoặc nước đổ, muốn thêm một chuyến bay dù có người lái cùng. Nếu bạn chỉ muốn một cung đèo cao để ngắm mây, không gắn với mùa vụ, đèo Ô Quy Hồ trên quốc lộ 4D ở Sa Pa cao hơn 2.000 m và đi được quanh năm khi thời tiết cho phép.

Theo Quốc lộ 279 đi về phía tây bắc hơn 30 km từ Phố Ràng, bạn vào lòng chảo Nghĩa Đô, xã của tỉnh Lào Cai nơi người Tày chiếm khoảng hai phần ba dân số. Không có một "bản du lịch" duy nhất: các thôn nhà sàn như Bản Hón, Mường Kem, Nà Khương, Thâm Mạ, Nậm Cằm trải dọc dòng Nậm Luông và cánh đồng giữa xã.

Thứ làm nên Nghĩa Đô là nhà sàn: toàn xã có hơn 1.000 nếp nhà khung gỗ lợp lá cọ. Người Tày ở đây chọn con số lẻ khi dựng nhà, chỗ ngủ và chỗ ngồi ăn của từng người đều theo quy tắc. Nhà có ba thế hệ thì có ba bếp: bếp giữa nhà để tiếp khách và làm lễ, bếp nấu ăn, và bếp ở gian ngủ của người già để sưởi. Nhiều nhà dựng mới dùng khung bê tông giả gỗ nhưng vẫn giữ mái lá cọ.

Năm 2023, cụm 5 homestay nhà sàn của xã nhận Giải thưởng Homestay ASEAN. Năm 2025, nghề đan lát và tri thức làm cá nướng, vịt bầu lam, rượu men lá của người Tày Nghĩa Đô được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đây là di sản ẩm thực đầu tiên của Lào Cai.

Cách trải nghiệm chính là ở lại một đêm trong nhà sàn. Bữa cơm cùng chủ nhà thường có vịt lam trong ống nứa, cá suối nướng, xôi ngũ sắc, canh gà củ kiệu và rượu men lá, và chủ nhà sẽ kể món nào làm thế nào, ăn vào mùa nào. Ban ngày bạn có thể xem và thử đan lát, dệt vải ở hợp tác xã nghề của xã. Chợ đêm Nghĩa Đô có hát then, đàn tính do người dân tự dàn dựng, bán thổ cẩm và sản vật; chợ họp lại từ tháng 10/2025 sau thời gian dừng vì bão. Nếu canh được lịch lễ, hãy đến vào Hội Xuống Đồng đầu vụ, Lễ hội Đền Nghĩa Đô ngày 14/7 âm lịch hoặc Lễ hội Cốm mùa thu.

Cần biết trước: đoạn Quốc lộ 279 từ Phố Ràng vào Nghĩa Đô hay sạt lở trong mùa mưa, riêng mùa mưa 2025 có gần 10 điểm sạt, và bão Yagi tháng 9/2024 từng gây thiệt hại nặng cho xã, nên xem tình hình đường trước khi đi. Các cổng chào hình mái nhà sàn, biểu tượng đàn tính, quả còn ở Mường Kem, Pác Bó, Nậm Cằm là điểm chụp ảnh chính quyền mới dựng, không phải công trình cũ.

Nhà sàn trước hết là nhà đang có người ở. Bếp giữa nhà là chỗ làm lễ, nên hỏi chủ nhà ngồi đâu trước khi ngồi. Lễ Pang Mẩu dâng cốm cho tổ Then làm trong những gia đình có thờ Then, là việc riêng của nhà đó. Muốn mua đồ đan, thổ cẩm, bạn mua ở hợp tác xã, chợ đêm hoặc ngay tại homestay để tiền đến thẳng người làm.

Nghĩa Đô hợp với người muốn ở hẳn trong nhà một gia đình Tày, quan tâm nghề đan, dệt, món ăn và lễ hội theo mùa. Nếu chỉ có nửa ngày ở Sa Pa, bản Cát Cát cách trung tâm Sa Pa gần 3 km là lựa chọn gần tay hơn; Nghĩa Đô hợp khi bạn dành được ít nhất một đêm.

Theo quốc lộ 32 từ Hà Nội khoảng 200 km, qua Thanh Sơn, Văn Chấn là bạn vào thung lũng Mường Lò, vùng lòng chảo bao quanh Nghĩa Lộ, nay là các phường Nghĩa Lộ, Trung Tâm, Cầu Thia của tỉnh Lào Cai. Cánh đồng lúa ở đáy lòng chảo rộng khoảng 3.000 ha, trải trên địa bàn thị xã Nghĩa Lộ và một số xã huyện Văn Chấn cũ.

Người Mường Lò hay nhắc câu ca "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc", xếp Mường Lò thứ hai trong bốn cánh đồng lớn Tây Bắc, sau Mường Thanh (Điện Biên), trước Mường Than (Lai Châu) và Mường Tấc (Sơn La). Đây là thứ hạng theo câu ca dân gian, không phải số đo. Theo Báo Lào Cai dẫn các nghiên cứu lịch sử, Mường Lò là nơi người Thái đặt chân tới đầu tiên khi di cư vào Việt Nam; nay người Thái vẫn là cộng đồng đông nhất vùng.

Cánh đồng gắn với gạo Séng cù, giống lúa người dân gieo cấy từ năm 1995. Tháng 1/2018, gạo Mường Lò được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ dẫn địa lý. Nhiều hộ vẫn giữ lối canh tác cũ: đốt rạ lấy tro bón ruộng, thả bèo giữ ấm cho lúa, dùng phân xanh. Ở tổ dân phố An Sơn, phường Cầu Thia, hơn 80 hộ trồng Séng cù.

Cách ở lại là homestay nhà sàn. Tổ dân phố Sà Rèn (phường Trung Tâm) làm du lịch cộng đồng người Thái, một số nhà có xe đạp cho khách dạo đường bản; tổ dân phố Phúc Sơn (phường Cầu Thia) có farmstay văn hóa Mường. Toàn vùng có hơn 30 homestay. Các homestay ở Sà Rèn kết nối với đội văn nghệ địa phương để biểu diễn cho khách; trẻ em Thái ở Nghĩa Lộ vẫn học dân ca, đàn tính, khèn bè, pí ló. Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh ngày 15/12/2021.

Lúa chín thường từ giữa tháng 9 đến đầu tháng 10. Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026, chủ đề "Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc", có tuần lễ du lịch từ 1 đến 7/10, khai mạc 20 giờ ngày 2/10; lịch này có thể thay đổi, nên xem lại gần ngày đi và đặt chỗ ở sớm.

Mường Lò không có cổng vé hay khu tham quan riêng: cánh đồng là ruộng của từng gia đình nằm giữa các khu dân cư và đường giao thông. Mùa mưa bão cũng có rủi ro: cuối tháng 9/2025, phường Cầu Thia phải di dời 90 hộ khỏi vùng nguy cơ sạt lở, tỉnh lộ từ Nghĩa Lộ đi Hạnh Phúc có nhiều điểm sạt.

Ruộng là nơi sản xuất: đi trên đường bờ có sẵn, không giẫm lúa, hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm ruộng. Vào nhà sàn, hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh bàn thờ hay người trong nhà.

Mường Lò hợp với người thích cánh đồng phẳng rộng, ăn ở cùng gia đình người Thái và xem xòe. Nếu bạn muốn ruộng bậc thang trên sườn núi, ruộng bậc thang Mù Cang Chải nằm xa hơn trên cùng quốc lộ 32, sau đèo Khau Phạ.

Hồ Thác Bà là hồ nhân tạo trên sông Chảy, nằm giữa vùng Yên Bình và Lục Yên của tỉnh Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Hồ hình thành khi xây Nhà máy thủy điện Thác Bà: khởi công ngày 19/8/1964, hòa lưới điện quốc gia ngày 5/10/1971. Đây là công trình thủy điện đầu tiên được xây dựng ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, với sự giúp đỡ kỹ thuật của Liên Xô, trong những năm chiến tranh.

Thác Bà là một trong ba hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam: vùng hồ khoảng 23.400 ha, mặt nước hơn 19.000 ha, dài trên 80 km, rộng 8 - 10 km, chỗ sâu tới 45 m, với hơn 1.000 đảo lớn nhỏ. Hồ được công nhận di tích lịch sử và danh thắng cấp quốc gia từ tháng 9/1996, và đang được quy hoạch thành khu du lịch quốc gia đến năm 2040.

Cách ngắm hồ dễ nhất là leo núi Thở ở Làng Hồ, thôn Đá Chồng, xã Yên Bình. Từ quốc lộ 70 rẽ vào hơn 1 km là có biển chỉ lối lên núi và xuống bến thuyền. Đường lên khoảng 800 m, mất 15 - 30 phút tùy sức. Từ đỉnh, bạn nhìn được lòng hồ với các đảo, phía xa là khu nhà máy thủy điện. Dưới chân núi, hơn 80 hộ người Cao Lan ở nhà sàn; thôn có đội văn nghệ dân gian Cao Lan biểu diễn cho khách, và có người dân nhận dẫn khách leo núi, chèo thuyền ra các đảo.

Dịp 30/4/2026, xã Yên Bình tổ chức Ngày hội "Âm vang hồ Thác Bà" với giải đua thuyền nan.

Điều cần biết nhất ở Thác Bà là an toàn trên nước. Tối 21/2/2026, một tàu khách được phép chở 12 người nhưng chở 23 người đã va chạm tàu chở đá ở khu vực xã Bảo Ái; tàu khách chìm, 6 người chết. Trên hồ có nhiều tàu chở đá cỡ lớn qua lại. Theo báo chí, ở một bãi thuyền tại Bảo Ái, khách có thể xuống thuyền trực tiếp mà không qua đơn vị quản lý nào. Hãy chỉ đi tàu ban ngày, hỏi chủ tàu số người được phép chở, và mặc áo phao suốt chuyến.

Đường lên núi Thở là đường đất, ngày mưa trơn, nên đi giày bám tốt, mang nước. Mùa mưa lũ, hồ có thể mở cửa xả theo quy trình liên hồ chứa; tháng 9/2024 nước về hồ vượt khả năng xả thiết kế, Thủ tướng phải ra công điện chỉ đạo.

Làng Hồ là nơi người Cao Lan đang sống, làm ruộng và trồng rừng. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân, không tự ý vào nhà sàn, và nếu muốn đi thuyền, leo núi thì thuê người trong làng dẫn.

Thác Bà hợp với người thích mặt nước rộng, đảo, đi bộ ngắn lên điểm cao và gặp một làng Cao Lan ven hồ. Giá tàu thuyền chưa có bảng công bố chính thức, nên thỏa thuận rõ trước khi đi. Nếu bạn muốn ruộng bậc thang và bản người Thái, người Mông, vùng Mù Cang Chải - Tú Lệ trên quốc lộ 32 sẽ hợp hơn; Thác Bà là cảnh hồ, đảo và làng Cao Lan.

Đèo Ô Quy Hồ là đoạn quốc lộ 4D vượt dãy Hoàng Liên Sơn, bắt đầu từ Sa Pa (Lào Cai) và kết thúc ở ngã ba Tam Đường (Lai Châu). Đèo dài khoảng 50 km: báo năm 2013 ghi gần 50 km, cẩm nang năm 2024 ghi hơn 50 km; khoảng một phần ba nằm phía Lào Cai, hai phần ba phía Lai Châu. Đỉnh đèo cao hơn 2.000 m, là ranh giới hai tỉnh, người địa phương gọi là Cổng Trời.

Đèo còn có tên đèo Hoàng Liên Sơn, và đèo Mây vì quanh năm mây mù, kể cả mùa hè. Tên Ô Quy Hồ theo tiếng kêu của loài chim cùng tên; tương truyền gắn với chuyện tình trắc trở của một đôi trai gái, người con gái hóa thành chim. Năm 2013, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (một tổ chức tư nhân) ghi nhận Ô Quy Hồ là đèo dài nhất Việt Nam. Báo chí và tên phường cũ của Sa Pa dùng cả cách viết "Ô Quy Hồ" lẫn "Ô Quý Hồ".

Từ trung tâm phường Sa Pa, đường đèo đi qua Hàm Rồng, thác Bạc, Trạm Tôn, nơi có lối vào vườn quốc gia Hoàng Liên và đường mòn khoảng 1,5 km đến thác Tình Yêu. Trên đèo có các điểm dừng ngắm biển mây và hoàng hôn. Ngay đỉnh đèo phía Lai Châu là Khu du lịch Cổng trời Ô Quy Hồ, cách Sa Pa khoảng 15 km, có chùa Ô Quy Hồ Tự, nhà hàng, cà phê và chỗ nghỉ.

Cần biết trước: đây là đường đèo có nhiều dốc dài, cua gắt, sương mù dày và hay sạt lở. Tối 29/9/2025, đất đá sạt xuống đoạn đèo thuộc phường Sa Pa cuốn nhiều xe; chính quyền phải cấm toàn bộ xe đi Lai Châu. Tháng 6/2026, lực lượng chức năng thống kê quốc lộ 4D có 25 điểm nguy cơ sạt lở, 9 điểm nguy cơ cao, tập trung ở khu vực đèo Ô Quý Hồ và xã Tả Phìn.

Mùa đông, mặt đường có thể đóng băng: ngày 11/1/2021 nhiều xe trượt trên đèo, phải dựng rào hạn chế lưu thông; chiều 26/1/2025 đỉnh đèo có mưa tuyết. Cảnh sát giao thông khuyên giảm tốc độ, bật đèn chiếu gần và đèn sương mù, xuống dốc về số thấp, không rà phanh liên tục, không dừng đỗ lâu dưới chân taluy cao. Khi có tuyết hoặc băng, nên hoãn chuyến; khi mưa lớn, xem thông báo phân luồng trước khi đi.

Chụp ảnh ở điểm dừng có bãi đỗ, không dừng xe giữa cua để chụp. Khi vào chùa ở đỉnh đèo, ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng.

Ô Quy Hồ hợp với người đi xe có kinh nghiệm đường đèo hoặc đi xe khách tuyến Sa Pa - Lai Châu, muốn ngắm biển mây mà không phải leo núi. Nếu muốn đứng hẳn trên đỉnh cao nhất dãy Hoàng Liên Sơn, Fansipan cách Sa Pa khoảng 9 km, lên bằng cáp treo hoặc leo bộ có giấy phép. Nếu thích đèo gắn với ruộng bậc thang và dù lượn, đèo Khau Phạ trên quốc lộ 32 là lựa chọn khác.

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải nằm cách Hà Nội khoảng 300 km về phía tây bắc, trải trên sườn đồi ba xã Mù Cang Chải, Púng Luông và Lao Chải của tỉnh Lào Cai, trước đây thuộc huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái. Đây là ruộng của người Mông, những người đến vùng này khoảng gần 300 năm trước và hiện chiếm hơn 90% dân số địa phương.

Năm 2007, khu ruộng rộng 330 ha ở ba xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Xu Phình được xếp hạng danh thắng quốc gia. Ngày 31/12/2019, Thủ tướng ký Quyết định 1954/QĐ-TTg xếp hạng Danh lam thắng cảnh ruộng bậc thang Mù Cang Chải là di tích quốc gia đặc biệt; vùng khoanh bảo vệ nay gần 853 ha. Theo tư liệu của tỉnh, người Mông làm ruộng bằng cuốc, dao, xà beng, dẫn nước suối vào thửa cao nhất rồi cho tràn xuống các thửa thấp; nhiều thửa chỉ rộng một hai đường bừa, có thửa ven đường chỉ 1 - 2 m². Ruộng được chia cho con cháu khi ra ở riêng và rất ít khi mua bán.

Có hai mùa để đến. Mùa nước đổ bắt đầu khoảng tháng 6, khi người dân đổ nước vào ruộng để cấy. Mùa lúa chín từ giữa tháng 9 đến đầu tháng 10; Lễ hội Mùa Vàng mở đầu mùa này, kỳ 2026 khai mạc tối 29/8 tại trung tâm xã Mù Cang Chải. Các điểm ngắm quen thuộc là đồi Móng Ngựa ở bản Sáng Nhù, cách trung tâm khoảng 2 km; đồi Mâm Xôi ở La Pán Tẩn, cách trung tâm hơn 8 km; ruộng Kim Nọi cách chợ trung tâm khoảng 8 km. Tại các đồi, tổ hợp tác và hợp tác xã của người dân thu vé nhỏ, bán nước, cho thuê trang phục; mức thu nên hỏi tại chỗ.

Mặt trái của mùa vàng là đông. Chiều 20/9/2025, đoạn khoảng 1 km tới đồi Móng Ngựa mất hơn 40 phút mới đi hết. Nhiều khách đã chuyển sang đi sớm hơn đỉnh mùa để tránh chen chúc. Một số điểm như "sống lưng khủng long" phải thuê xe ôm mới lên được.

Đường vào đi qua đèo Khau Phạ trên Quốc lộ 32. Mùa mưa có lũ quét, sạt lở: đầu tháng 8/2023 Mù Cang Chải có mưa lũ; từ 29/9/2025 đèo Khau Phạ có khoảng 30 - 40 điểm sạt, có chỗ cuốn mất 30 m mặt đường, chia cắt tuyến Nghĩa Lộ - Mù Cang Chải - Than Uyên. Trước khi đi, nhất là tháng 8 - 10, nên xem thông báo đường.

Ruộng là nơi sản xuất của từng gia đình. Đi trên lối có sẵn, không giẫm lên bờ ruộng hay lúa, xin phép trước khi vào ruộng hoặc chụp ảnh người đang làm việc.

Mù Cang Chải hợp với người sẵn sàng đi đường đèo và ở lại ít nhất hai ngày một đêm. Nếu đang ở phía Lào Cai và muốn ruộng lúa chín tháng 9 - 10 ở một vùng khác, Y Tý (xã biên giới của người Hà Nhì) là lựa chọn nên tìm hiểu.

Bắc Hà cách TP Lào Cai cũ khoảng 65 - 70 km, nằm ở độ cao trên 1.000 m. Ở trung tâm xã Bắc Hà có hai điểm gần nhau mà khách thường gộp trong một buổi sáng Chủ nhật: dinh Hoàng A Tưởng và chợ phiên Bắc Hà.

Dinh được xây từ năm 1914, hoàn thành năm 1921, là nơi ở và làm việc của Hoàng Yến Tchao, thổ ty người Tày cai quản vùng Bắc Hà thời Pháp. Theo tục người Tày, ngôi nhà được gọi theo tên người con trưởng thành ở cùng cha mẹ, là Hoàng A Tưởng. Người dân từng gọi đây là dinh "Vua Mèo" vì khi đó hơn 70% dân trong vùng là người Mông; "Mèo" là cách gọi cũ, tên dân tộc hiện nay là Mông.

Tòa nhà quay hướng đông nam, tựa lưng vào núi, bố cục hình chữ nhật khép kín với 36 phòng, pha trộn kiến trúc Á - Âu. Tường bao có lỗ châu mai và lối đi trên thành cho lính gác, phía sau có hầm thoát hiểm, phòng thờ nằm ở tầng cao nhất. Gia đình chủ nhân sống ở đây đến năm 1950; dinh bỏ hoang ba mươi năm, rồi làm trụ sở UBND huyện Bắc Hà từ 1980 đến 1999. Năm 1999 dinh được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đợt trùng tu từ cuối năm 2023, kinh phí gần 12 tỷ đồng, sơn lại mặt ngoài màu trắng kem; màu sơn mới từng gây tranh cãi vì khác lớp sơn cũ bạc màu mà khách đã quen.

Chợ phiên Bắc Hà họp sáng Chủ nhật hằng tuần. Người bán dọn hàng từ khoảng 7h. Chợ chia khu thổ cẩm, ẩm thực, chợ ngựa, gia cầm, thực phẩm; người Mông, Dao, Tày, Nùng, Phù Lá từ các thôn quanh vùng mang nông sản, ngựa, đồ dệt xuống chợ. Ở khu ăn uống có chảo thắng cố, phở chua; cổng chợ bán lan rừng, trong chợ có cây thuốc như tam thất, ba kích. Chợ trâu trước họp cùng ngày Chủ nhật, nay tách thành buổi riêng trong tuần; báo chí ghi ngày họp khác nhau, nên hỏi lại trước khi đi.

Cách đi hợp lý là đến chợ sớm, khi hàng vừa bày, rồi sang dinh. Từ ngày 1/1/2026, UBND xã Bắc Hà trực tiếp quản lý di tích và thu phí tham quan theo quyết định của UBND tỉnh; mức phí và giờ mở cửa chưa có bảng công bố trên trang chính thức, nên hỏi tại cổng.

Chợ là nơi người vùng cao mua bán thật, không phải sân khấu: xin phép trước khi chụp ảnh cận cảnh người bán, không cản lối khi người ta dắt ngựa, gánh hàng. Mua thổ cẩm thì hỏi giá rõ ràng, mặc cả nhẹ nhàng.

Điểm này hợp với người muốn một buổi sáng xem cả phiên chợ vùng cao lẫn một công trình kiến trúc thời Pháp. Nếu bạn ở Lào Cai vào thứ Bảy, chợ phiên Y Tý của người Hà Nhì họp sáng thứ Bảy, đường lên có đoạn xấu.

Đền Nghĩa Đô nằm ven cánh đồng Pác Khuổi, thôn Nà Đình, xã Nghĩa Đô, vùng lòng chảo của người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo Quốc lộ 279. Đền gắn với chính cái tên Nghĩa Đô: theo sách giới thiệu của địa phương, vùng đất này xưa gọi là Mường Luông, Mường Khuông; người Mường Khuông lên xin chân nhang đền Trung Đô ở vùng Bắc Hà về thờ, và ngày khánh thành đền cũng là ngày mường đổi tên thành Nghĩa Đô.

Năm khánh thành đền chưa thống nhất. Sách giới thiệu Nghĩa Đô ghi ngày 14/7/1950 âm lịch; Báo Lào Cai năm 2023 ghi năm 1850. Ngày 14/7 âm lịch về sau thành ngày lễ hội hằng năm của đền.

Đền thờ các Chúa Bầu. Báo chí tỉnh và trung ương ghi đó là hai anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật cùng các tướng công họ Vũ và tướng lĩnh trong vùng. Sách giới thiệu của địa phương ở hai trang ghi khác nhau: một trang ghi Chúa Bầu Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật, Đức Tả, Đức Hữu; trang khác ghi Vũ Công Mật, Vũ Công Kỳ, Vũ Công Ứng và tướng người Tày Hoàng Vẩy Thùng. Năm 2016, UBND tỉnh xếp hạng đền là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Dịp đông người nhất là Lễ hội Đền Nghĩa Đô ngày 14/7 âm lịch, năm 2026 rơi vào ngày 26/8 dương lịch. Phần lễ có dâng hương, rước kiệu, rước trâu vào đền; phần hội có trò chơi dân gian, thi đấu thể thao dân tộc, thi ẩm thực. Mùa thu, sau Lễ hội Cốm, người dân mang cốm mới vào dâng đền. Ngoài các dịp này, chưa có công bố về giờ mở cửa hay người trông đền đón khách.

Đường vào Nghĩa Đô theo Quốc lộ 279 hay sạt lở trong mùa mưa; mùa mưa 2025 đoạn Phố Ràng - Nghĩa Đô có gần 10 điểm sạt. Lễ hội tháng 7 âm lịch lại rơi vào mùa mưa, nên xem tình hình đường trước khi đi.

Đền là nơi thờ tự đang được cộng đồng dùng. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong đền. Khi dự lễ hội, đứng ở chỗ dành cho người xem, không chen vào đoàn rước và hỏi ban tổ chức trước khi chụp ảnh nghi lễ.

Đền hợp với người muốn hiểu lịch sử tên đất Nghĩa Đô hoặc canh đúng dịp lễ hội. Nếu bạn đến ngoài mùa lễ, thời gian dành cho các thôn nhà sàn của người Tày Nghĩa Đô, ở lại homestay và xem nghề đan lát, sẽ cho bạn nhiều hơn.

Theo Quốc lộ 279 hơn 30 km từ Phố Ràng (nay thuộc xã Bảo Yên) là tới xã Nghĩa Đô, vùng lòng chảo của người Tày dọc suối Nậm Luông. Trong rừng quanh xã có nhiều thác đổ về suối này, cấp nước tưới ruộng và sinh hoạt cho các bản dọc lưu vực. Ấn phẩm du lịch của tỉnh nhắc ba thác: Bản Hốc, Phạ Phân và Vằng Kheo.

Thác Bản Hốc cách trung tâm xã khoảng 2 km, đường vào men theo suối, qua bản nhà sàn và cánh đồng. Dòng nước chảy qua một vòm đá rồi đổ xuống ao dưới chân thác, hai bên là vách đá cao khoảng 4 m. Ao sâu, nước lạnh quanh năm không cạn, rồi chảy ra suối Nậm Luông. Sách của tỉnh ghi đây là thác được nhiều du khách yêu thích nhất vì có bãi tắm rộng và dễ đi tới. Nước nguồn từ thác Bản Hốc cũng là nước người Tày Nghĩa Đô gánh về trong trò thi gánh nước, bắt nguồn từ nghi lễ rước thần nước đầu năm.

Thác Phạ Phân ở bản Pá Bó, cách trung tâm xã khoảng 5 km, chảy từ núi Khau Choong. Theo tiếng Tày, Phạ Phân nghĩa là "trời mưa", vì đứng ở chân thác lúc nào cũng thấy bụi nước bắn lên như mưa. Đường vào là đường mòn dốc qua rừng già, rừng vầu, lau nứa, dành cho người thích leo núi. Năm 2023 và 2024, huyện Bảo Yên cũ tổ chức giải leo núi khám phá thác Phạ Phân dài 13 km, xuất phát từ điểm check-in Mường Kem. Thác Vằng Kheo mới chỉ được nhắc tên.

Mùa hè là mùa tắm thác. Nhưng ao chân thác Bản Hốc sâu và lạnh, không nên xuống nước nếu bạn bơi không vững. Không tắm thác khi đang mưa lớn hoặc ngay sau mưa; tỉnh khuyến cáo không đi qua suối, khe khi mưa lũ, và mùa mưa, Quốc lộ 279 đoạn vào Nghĩa Đô cũng hay sạt lở. Chưa có thông tin chính thức về vé hay người quản lý tại thác.

Đường vào thác đi qua bản và ruộng của người Tày: đi trên lối có sẵn, không giẫm lúa, mang rác về. Thác Bản Hốc gắn với nghi lễ đầu năm của cộng đồng, nên giữ sạch nguồn nước.

Thác hợp làm một buổi trong chuyến ở homestay Nghĩa Đô, nhất là mùa hè. Nếu chỉ muốn một thác gần đường, có lối bậc đá và dịch vụ, thác trong bản Cát Cát ở Sa Pa là lựa chọn dễ đi hơn.

Từ trung tâm Sa Pa, chỉ khoảng 2 km đường dốc là bạn đã đứng trước cổng bản Cát Cát - bản người H'Mông Đen hình thành từ giữa thế kỷ 19 trên sườn núi Hoàng Liên Sơn

Lối tham quan chính là con đường lát đá dẫn xuống thung lũng, với khoảng 800 bậc từ khu cổng xuống tới thác và khu trung tâm bản. Hai bên đường là nhà gỗ của người H'Mông, ruộng bậc thang và những xưởng nghề mở cửa cho khách xem: phụ nữ ngồi dệt vải lanh, nhuộm chàm, vẽ sáp ong; đàn ông rèn dao, chạm bạc. Đây là những nghề người Cát Cát vẫn làm và bạn có thể xem trực tiếp từng công đoạn rồi mua sản phẩm ngay tại chỗ.

Điểm khiến Cát Cát khác mọi bản quanh Sa Pa là cụm thác Tiên Sa và nhà máy thủy điện khánh thành năm 1926, một trong những công trình thủy điện đầu tiên ở Đông Dương, thời đó chỉ để thắp sáng các biệt thự Pháp trên Sa Pa.

Không gian này nay được dùng làm nơi đội văn nghệ của bản biểu diễn khèn, sáo, múa H'Mông phục vụ khách theo khung giờ trong ngày. Cây cầu treo bắc qua suối trước thác là góc được chụp ảnh nhiều nhất bản.

Cát Cát ngày nay là điểm du lịch được tổ chức bài bản và đông khách, có bán vé vào cổng: người lớn 150.000 đồng, trẻ em cao 1–1,4 m là 70.000 đồng, dưới 1m miễn phí. Nhiều góc trong bản được dựng tiểu cảnh, có dịch vụ cho thuê trang phục chụp ảnh.

Đường trong bản là bậc đá và dốc, trời mưa khá trơn, nên đi giày bám tốt và cân nhắc nếu nhóm có người lớn tuổi hoặc đi lại khó khăn.

Bản là nơi người H'Mông đang sinh sống, nên xin phép trước khi chụp ảnh cận cảnh người dân, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ. Không tự ý vào nhà dân ngoài khu vực mở cho khách; mặc cả nhẹ nhàng khi mua đồ thổ cẩm và ưu tiên mua trực tiếp từ người làm nghề.

Nếu bạn tìm một bản vắng khách để ở lại lâu, các xã xa hơn như Tả Van, Bản Hồ sẽ hợp hơn; còn nếu muốn nửa ngày đi bộ nhẹ từ trung tâm Sa Pa, xem đủ nghề thủ công H'Mông, thác nước và một công trình trăm năm tuổi, Cát Cát là lựa chọn thuận tiện nhất.

Lễ hội Đền Nghĩa Đô diễn ra ngày 14/7 âm lịch hằng năm tại đền Nghĩa Đô, ven cánh đồng Pác Khuổi, thôn Nà Đình, xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai, vùng lòng chảo của người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo Quốc lộ 279. Ngày 14/7 âm lịch được sách giới thiệu Nghĩa Đô của địa phương ghi là ngày khánh thành, rước thánh vào đền; năm 2025 rơi vào 5/9, năm 2026 vào 26/8 dương lịch.

Lễ hội tưởng nhớ các Chúa Bầu, nhưng tên các vị được ghi khác nhau. Báo chí tỉnh và trung ương năm 2025 - 2026 ghi đó là hai anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật cùng các tướng công họ Vũ và tướng lĩnh trong vùng, những người xây tuyến phòng thủ bảo vệ thành Nghị Lang, khai khẩn đất làm quân lương, mở mang vùng Mường Khuông xưa. Sách giới thiệu ở trang viết về lễ hội lại ghi các Chúa Bầu Vũ Công Mật, Vũ Công Kỳ, Vũ Công Ứng và tướng người Tày Hoàng Vẩy Thùng; trang viết về đền ghi Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật, Đức Tả, Đức Hữu. Đền được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2016.

Sách giới thiệu tả lễ hội gồm Hội kiệu trâu vào đền và phần trò chơi dân gian. Kỳ 2026 kéo dài hai ngày 25 - 26/8. Phần lễ theo Báo Lào Cai có lễ xin mổ trâu, rước kiệu trâu vào đền, tế trâu và tế cỗ chín; đoàn rước gồm đội chiêng, đội cờ, kiệu lễ chay, kiệu lễ mặn và kiệu của các thôn. Chiều 25/8, khu trải nghiệm văn hóa bản địa cho khách thử đan lát, bắn nỏ, xem viết chữ Nôm của người Dao, múa khèn Mông, thi đánh quay. Sáng 26/8 có hội thi ẩm thực của 10 đội thôn và cơ quan với cá nướng hai lửa, cá suối lam, vịt lam ống nứa, xôi ngũ sắc, bánh chuối. Báo Lào Cai ghi xôi ngũ sắc, bánh chuối là món không thể thiếu trong mâm cỗ Rằm tháng Bảy của các gia đình Tày ở Nghĩa Đô.

Cần biết trước: lễ hội rơi vào mùa mưa, đúng lúc đoạn Quốc lộ 279 từ Phố Ràng vào hay sạt lở; mùa mưa 2025 đoạn này có gần 10 điểm sạt. Hoạt động trải ra nhiều nơi trong xã: khai mạc ở sân tiểu công viên xã, nghi lễ ở đền, văn nghệ và ẩm thực ở chợ văn hóa xã và thôn Mường Kem. Chưa có công bố chính thức về vé; chương trình mỗi năm một khác, nên xem thông báo của xã.

Đền là nơi thờ tự, phần lễ là nghi thức của cộng đồng. Chưa có công bố về phần nghi lễ nào dành cho khách, nên đứng ở chỗ người xem, không chen vào đoàn rước, hỏi ban tổ chức trước khi chụp cận cảnh. Phần lễ có mổ trâu và tế trâu; nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc không muốn chứng kiến, hãy hỏi trước giờ làm lễ để tránh.

Lễ hội hợp với người muốn dự một lễ hội Tày có cả phần lễ ở đền, mâm cỗ của các thôn và nghề thủ công cho khách thử, gói trong hai ngày. Nếu bạn muốn một dịp nhỏ hơn, gắn với mùa vụ, Lễ hội Cốm Nghĩa Đô vào mùa thu có thi giã cốm và người dân mang cốm mới lên dâng đền.

Ở Nghĩa Đô, xã người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo quốc lộ 279, các trò chơi dân gian không diễn ra hằng ngày mà gắn với lễ hội: Hội Xuân tháng Giêng, Hội Xuống Đồng đầu vụ, ngày hội văn hóa dịp 30/4 - 1/5 và Lễ hội Đền Nghĩa Đô ngày 14/7 âm lịch. Sách ảnh "Khám phá Nghĩa Đô xanh" của tỉnh giới thiệu năm trò: đánh yến, ném còn, bắn nỏ, gánh nước thiêng và đi cà kheo.

Đánh yến là trò riêng nhất. Quả yến làm từ lá dứa rừng, lông gà, dây mây, ống hóp, có màu xanh và đỏ nâu. Hai đội chuyền qua lại, đội không đỡ được là thua. Sách ảnh viết người chơi đánh bằng lòng bàn tay; Báo Lào Cai năm 2023 ghi có người dùng tay, có người dùng vợt tự chế, và khách được thử làm quả yến.

Ném còn cần sân rộng. Cây nêu bằng tre hoặc vầu cao khoảng 15 - 20 m, trên đỉnh có vòng còn đường kính khoảng 50 cm dán giấy màu; ai ném thủng tờ giấy là thắng. Quả còn do các bà, các mẹ may từ vải vụn, nhồi hạt bông, hạt cải, hạt thóc, tua vải đính quanh như hình rồng bay. Lễ hội quả còn năm 2026 ở thôn Mường Kem dựng 12 cây còn cao 12 m cho 16 đội của 16 thôn, mở đầu bằng nghi thức Then cúng quả còn.

Bắn nỏ bắt nguồn từ săn bắn, nay thành môn thể thao; người mới tập cần có người hướng dẫn. Cà kheo làm từ tre, dài khoảng 1,5 m, thi đi xa, đi cao và về đích; năm 2026 có hơn 300 người cùng trình diễn đi cà kheo. Gánh nước thiêng có gốc từ lễ rước thần nước đầu năm: các đội nam chạy tiếp sức ba chặng mang nước từ thác Bản Hốc về sân trung tâm, đổ vào ang để đo; phụ nữ đun nước với lá thơm cho gia đình và khách ngâm chân, rửa tay.

Với khách, cách chắc chắn nhất là canh đúng ngày hội. Hội Xuống Đồng năm 2026 diễn ra ngày 8/3 trên cánh đồng thôn Mường Kem, có cà kheo, bắn nỏ, ném còn, đánh quay. Trong Lễ hội Đền Nghĩa Đô tháng 8/2026, khách được thử bắn nỏ và đi cà kheo qua cánh đồng Mường Kem. Ngoài các dịp này chưa có lịch chơi cố định hay giá công bố, nên hỏi homestay trước khi đến.

Đường vào Nghĩa Đô qua quốc lộ 279 hay sạt lở mùa mưa. Ngày hội văn hóa đầu tháng 5/2023 từng đón hơn 20.000 lượt khách, nên nếu đi dịp lễ, hãy đặt chỗ ở sớm.

Nhiều trò có gốc nghi lễ: gánh nước thiêng từ lễ rước thần nước, ném còn mở đầu bằng Then cúng. Phần cúng do người trong cộng đồng thực hiện; khách đứng xem, không chạm vào lễ vật, và vào sân chơi khi ban tổ chức mời.

Nếu bạn đến Nghĩa Đô ngoài mùa lễ hội, chợ đêm Nghĩa Đô, xem đan lát và dệt ở hợp tác xã nghề của xã là những thứ có thể gặp quanh năm hơn. Còn nếu muốn tự tay chơi cùng người Tày, hãy chọn Hội Xuống Đồng hoặc ngày hội văn hóa đầu tháng 5.

Ở xã Nghĩa Đô, vùng lòng chảo của người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo Quốc lộ 279, dệt thổ cẩm là việc của phụ nữ trong nhà sàn. Sách giới thiệu Nghĩa Đô của địa phương ghi nghề gắn với việc trồng đay, trồng bông, nuôi tằm; người cao tuổi kể với báo chí rằng nghề có từ khi người Tày về định cư ở Mường Luông, tên xưa của Nghĩa Đô. Nhiều nhà sàn hôm nay vẫn đặt khung cửi ở một góc nhà.

Sản phẩm quan trọng nhất là dải thổ cẩm làm mặt chăn cưới. Sách giới thiệu ghi mỗi cô dâu Tày Nghĩa Đô phải có mặt chăn này trước khi về nhà chồng, như món quà cầu hạnh phúc cho đôi vợ chồng. Cổng thông tin đối ngoại của tỉnh cũng ghi con gái Tày ở đây trước khi lấy chồng phải biết dệt, tự tay dệt khăn, gối, chăn, và dệt tặng bố mẹ chồng.

Nhìn một tấm thổ cẩm Nghĩa Đô, bạn sẽ thấy hai màu chủ đạo: trắng của sợi bông, người Tày gọi là nả phá dăng khao, và đen nhuộm từ cây chàm, gọi là nả phá dăng đăm. Hoa văn đóng khung bằng các ô diềm hình chữ nhật, chữ đinh, xen hình quả trám, tam giác, con rùa. Màu phụ cũng lấy từ cây lá: tím từ chàm pha củ nâu, đỏ từ cây dương xỉ, vàng từ củ nghệ.

Cách xem nghề thuận nhất là ở lại một homestay nhà sàn. Báo Lào Cai năm 2026 ghi khách lưu trú ở Nghĩa Đô có thể trải nghiệm dệt vải; chăn trong nhiều homestay dùng vải thổ cẩm. Hợp tác xã bảo tồn nghề truyền thống do UBND xã lập năm 2021 truyền dạy cả đan lát và dệt, còn bản Nà Khương được báo chí giới thiệu là nơi giữ nghề dệt. Chợ đêm Nghĩa Đô họp tối thứ Bảy có bán túi thổ cẩm, khăn và trang phục dệt tay.

Cần biết trước: khác nghề đan lát, dệt thổ cẩm Nghĩa Đô chưa được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Báo chí năm 2021 đã nêu nghề đang mai một vì thổ cẩm làm sẵn giá rẻ bán ngoài thị trường. Chưa có công bố chính thức về giờ đón khách, giá trải nghiệm hay giá sản phẩm, nên hỏi trước qua chủ homestay; lịch chợ đêm cũng nên hỏi lại. Đường vào xã theo Quốc lộ 279 hay sạt lở trong mùa mưa.

Khung cửi và tấm vải đang dệt dở là đồ của một gia đình: hỏi trước khi chạm vào, và xin phép trước khi chụp ảnh người đang dệt. Mặt chăn cưới gắn với tục cưới hỏi của người Tày; ý nghĩa từng hoa văn nên hỏi chính người dệt thay vì tự suy đoán. Mua từ người làm hoặc ở hợp tác xã là cách để tiền đến thẳng tay họ.

Nghề dệt hợp với người ở lại Nghĩa Đô ít nhất một đêm và thích ngồi xem một công việc chậm, tỉ mỉ. Nếu bạn chỉ có nửa ngày ở Sa Pa, bản Cát Cát có xưởng dệt lanh, nhuộm chàm của người Mông trong khu du lịch có bán vé.

Hội Xuân mừng Năm mới là những buổi chiều tháng Giêng người Tày ở xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai, kéo nhau ra bãi đất bằng giữa bản hay ra cánh đồng để chơi. Đây là hội của chính người dân chứ không phải một chương trình biểu diễn: người các thôn gặp nhau, đánh yến, ném còn, bắn nỏ, đánh quay, có nhóm chơi đến khi trời tối không nhìn rõ mặt người mới tan.

Ngày mở hội được ghi khác nhau. Sách giới thiệu Nghĩa Đô của địa phương ghi lễ hội chính vào chiều mùng 1 Tết do thôn trung tâm chủ trì, sau đó các buổi chiều cả tháng Giêng đều vui xuân. Báo Lào Cai năm 2020 kể mùng 1 người chủ nhà là nam ở nhà, mùng 2 người chủ nhà là nữ ở nhà, những người còn lại ra bãi chơi. Bài năm 2024 của Báo Lào Cai và bài của VOV năm 2026 lại ghi người Tày ra bãi vui chơi từ mùng 3 Tết, sau khi cúng gia tiên và thăm người thân.

Trò đặc trưng nhất là đánh yến. Phụ nữ lên rừng lấy lá dứa làm đế, cắm lông gà vào ống tre thành quả yến. Theo Báo Lào Cai, mỗi người mang hai quả: một quả bay gần để trò chuyện, một quả bay xa để chơi theo đội. Trai gái, người trẻ, người trung tuổi chia nhóm đánh qua lại bằng lòng bàn tay, đội nào để yến rơi là thua; cuộc chơi lặp lại mỗi chiều cho đến hết ngày 25 tháng Giêng. Ném còn thì dựng cây nêu tre cao 15 đến 20 m, trên đỉnh có vòng còn dán giấy màu, ai ném thủng giấy là thắng.

Người Tày bên dòng Nậm Luông quan niệm trong hội năm mới phải ra sân chơi ít nhất một lần thì cả năm mới khỏe mạnh.

Cần biết trước: chưa có chương trình Hội Xuân cấp xã nào được công bố cho các năm 2024 đến 2026, cũng chưa có công bố về địa điểm cố định hay "thôn trung tâm" nào chủ trì. Nếu định đi dịp Tết, hãy hỏi chủ homestay hội họp ở bãi nào, từ ngày nào. Ngày dương lịch của Tết đổi theo từng năm. Đường vào xã theo Quốc lộ 279, cách Phố Ràng hơn 30 km.

Tết là dịp của gia đình. VOV ghi người Tày ở Lào Cai kiêng sang nhà người khác sáng mùng 1, trừ khi được mời xông nhà, nên đừng tự ý ghé nhà dân những ngày đầu năm. Đánh yến vốn là trò giao duyên, cách chơi có những quy ước riêng giữa trai và gái; khách nên đứng xem và chỉ vào chơi khi được mời.

Hội Xuân hợp với người đã có chỗ ở Nghĩa Đô dịp Tết và muốn thấy một cộng đồng vui chơi với nhau hơn là xem biểu diễn. Nếu bạn muốn một ngày hội có chương trình rõ ràng, Hội Xuống Đồng của xã năm 2026 tổ chức ngày 08/3 ở thôn Mường Kem, cũng trong tháng Giêng âm lịch, có ném còn, bắn nỏ, đánh quay cho khách thử.

Hội Xuống Đồng là lễ cầu mùa đầu vụ của người Tày ở xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai, vùng lòng chảo cách Phố Ràng hơn 30 km theo Quốc lộ 279. Người Tày Nghĩa Đô gọi hội là Hội cấu múa pi mấu, nghĩa là hội cầu mùa năm mới, để cầu người yên vật thịnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Hội hiện có hai dạng, và nguồn ghi khác nhau. Sách giới thiệu Nghĩa Đô của địa phương tả lễ theo truyền thống: làm vào lúc bắt đầu làm ruộng mạ lúa mùa chính vụ, tổ chức theo từng thôn, ông mo của thôn làm chủ tế, người trong thôn dự; cứ bốn năm làm lễ nhỏ không có phần hội, đến năm thứ năm mới có cả lễ và hội. Còn báo chí năm 2026 đưa tin một lễ hội cấp xã: ngày 08/3/2026, rơi vào tháng Giêng âm lịch, UBND xã Nghĩa Đô tổ chức Lễ hội xuống đồng tại thôn Mường Kem.

Kỳ 2026 mở đầu bằng phần cúng ở cánh đồng thôn Mường Kem theo nghi thức tín ngưỡng của người Tày, tiếp đến dựng cây nêu. Phần hội có thi cấy lúa giữa các thôn, đi cà kheo, bắn nỏ, ném còn, đánh quay, và phát động trồng cây. Người dân và khách cùng tham gia các trò chơi. Một bài của Cổng thông tin đối ngoại tỉnh năm 2021 ghi hát then cũng có mặt trong hội xuống đồng của người Tày vùng này.

Cần biết trước: kỳ gần nhất có tin trên báo là kỳ 2026, lịch kỳ tới chưa được công bố; ngày tổ chức do xã thông báo từng năm, nên hỏi lại trước khi đi. Chưa có công bố chính thức về vé. Dạng lễ theo thôn trong sách không có lịch công khai và có năm không có phần hội. Đường vào xã theo Quốc lộ 279 là đường núi; mùa mưa 2025 đoạn Phố Ràng - Nghĩa Đô có gần 10 điểm sạt lở.

Phần cúng ngoài đồng là nghi lễ nông nghiệp của cộng đồng, do người có vai trò cúng bái đảm nhận. Chưa có công bố về phần nào khách được tham gia, nên đứng ở chỗ người xem, không bước vào khu đặt lễ và hỏi ban tổ chức trước khi chụp cận cảnh. Ở phần hội, thi cấy lúa là việc của các đội thôn; bạn có thể thử ném còn, bắn nỏ, cà kheo khi được mời.

Hội Xuống Đồng hợp với người muốn thấy nghi lễ gắn với ruộng lúa và dịp đầu năm của người Tày, nhất là khi ở lại homestay nhà sàn trong xã. Nếu không đến được đầu năm, Lễ hội Cốm Nghĩa Đô vào mùa thu (kỳ 2025 ngày 04/10/2025) là dịp khác trong vòng mùa vụ, có thi giã cốm và dâng cốm lên đền.

Lễ hội Cốm Nghĩa Đô diễn ra vào mùa thu, khi lúa nếp non ở xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai, tới độ làm cốm. Đây là vùng lòng chảo của người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo Quốc lộ 279. Theo sách giới thiệu Nghĩa Đô của địa phương, UBND xã tổ chức thi làm cốm và chế biến món từ cốm, sau đó người dân mang cốm vào dâng Đền Nghĩa Đô.

Mùa làm cốm theo Báo Văn Hóa bắt đầu từ khoảng giữa tháng 8 âm lịch, khi hạt nếp căng sữa. Cốm Nghĩa Đô làm từ các giống nếp địa phương như nếp Mộ, nếp Láng, nếp Nậm Nhá, nếp Cứ. Người làm chọn lúa bánh tẻ, đào lò rang, giã đều tay cho hạt mềm dẻo, rồi gói cốm trong lá dong chứ không gói lá sen. Từ cốm có cốm giã nguyên hạt, cốm rang, bánh cốm, lam cốm, cháo cốm vịt.

Kỳ gần nhất có tin trên báo là kỳ 2025, tổ chức ngày 04/10/2025 tại Nhà văn hóa bản Mường Kem. Chương trình gồm thi giã cốm và chế biến sản phẩm từ cốm, rước mâm lễ và dâng hương Đền Nghĩa Đô, gian hàng cốm và nông sản ở chợ văn hóa xã, giao lưu bóng chuyền và văn nghệ buổi tối. Báo Văn Hóa ghi mỗi nhà chuẩn bị một mâm cỗ để dâng lễ cốm lên đền, vừa tưởng nhớ người có công với bản làng vừa tạ ơn mùa màng.

Cần biết trước: ngày lễ hội đổi theo độ chín của lúa từng năm. Đến cuối tháng 9/2026 chưa có thông báo lịch kỳ 2026 trên báo, nên hỏi lại UBND xã hoặc chủ homestay trước khi đi. Chưa có công bố chính thức về vé hay giá các món cốm. Đường vào xã theo Quốc lộ 279 là đường núi, mùa mưa hay sạt lở.

Ngoài phần hội công khai, sách giới thiệu ghi những gia đình có thờ thầy Then tổ chức lễ Pang Mẩu, dâng cốm cho tổ Then. Theo Báo Lào Cai năm 2012, đây là lễ do thầy, then tổ chức tại nhà, chuẩn bị từ lúc cấy thửa nếp riêng đến lúc gặt, sấy, giã cốm; lễ vật có cốm hạt, cơm cốm nấu với nước luộc vịt, bánh cốm nhân thịt vịt. Đó là nghi lễ của gia đình, chỉ dự khi được chủ nhà mời. Khi rước mâm lễ lên đền, đi phía sau đoàn và hỏi trước khi chụp ảnh.

Lễ hội hợp với người thích món ăn theo mùa và muốn xem cả chuỗi làm cốm, từ lúa non đến mâm lễ. Nếu lịch Nghĩa Đô không khớp, Lễ hội cốm "Hương sắc mùa Thu Tú Lệ" ở xã Tú Lệ, cũng thuộc Lào Cai, làm từ nếp Tan của người Thái; kỳ 2026 khai mạc ngày 23/8/2026.

Ở Nghĩa Đô, xã người Tày cách Phố Ràng hơn 30 km theo quốc lộ 279, trang phục truyền thống vẫn là thứ bạn gặp trên người thật: cán bộ xã mặc khi làm việc đầu tuần, người dân mặc khi đón khách và trong ngày hội. Sách ảnh "Khám phá Nghĩa Đô xanh" của tỉnh viết người Nghĩa Đô mặc trang phục truyền thống cả khi đi học, tới cơ quan; Báo Lào Cai năm 2023 xác nhận ở mức hẹp hơn: 100% cán bộ, công chức xã mặc trang phục dân tộc tại trụ sở vào thứ Hai hằng tuần.

Xưa kia quần áo của người Tày Nghĩa Đô màu đen, nhuộm bằng nước cốt ngâm lá chàm, may từ vải xô tự dệt, khâu tay. Nam giới mặc áo cánh, quần ta màu đen rộng đũng, đội mũ khâu bằng vải kiểu mũ nồi.

Phụ nữ có hai bộ. Bộ mặc dịp lễ hội, đám cưới gồm váy dài, áo dài hai thân và dây đai màu xanh. Bộ thường ngày để đi làm là váy và áo cánh một màu, xanh, đỏ, vàng hoặc trắng. Chi tiết riêng là chiếc váy "vát ống nứa": phía trước dài hơn phía sau, để hở kheo chân. Sách ảnh coi đây là dấu ấn của vùng đệm giữa văn hóa Tày - Nùng Đông Bắc và Tày - Thái Tây Bắc. Chiếc khăn vuông đội đầu là dấu hiệu nhận ra phụ nữ Tày Nghĩa Đô; trong ngày hội có thêm vòng tay, kiềng bạc, xà tích.

Muốn thấy đủ các bộ, hãy đến vào ngày hội: Hội Xuống Đồng đầu vụ, ngày hội văn hóa dịp 30/4 - 1/5 hay Lễ hội Đền Nghĩa Đô ngày 14/7 âm lịch. Năm 2024, lễ phát động Tuần lễ trang phục truyền thống các dân tộc của huyện Bảo Yên cũ tổ chức ở điểm check-in Mường Kem. Ngày hội văn hóa dân gian của các trường học cụm xã năm 2025 có cả phần thi vấn khăn đội đầu của phụ nữ Tày.

Ở chợ đêm Nghĩa Đô, họp lại vào tối thứ Bảy từ tháng 10/2025, có bán khăn, trang phục dệt tay và túi thổ cẩm. Lịch chợ có thể thay đổi, nên hỏi homestay trước. Chưa có công bố về chỗ cho khách thuê trang phục.

Đây là quần áo người ta đang mặc, không phải đồ diễn. Xin phép trước khi chụp cận cảnh, nhất là người già và trẻ em; không tự ý cầm, kéo khăn hay trang sức của người khác. Khi mua, hỏi người bán sản phẩm được dệt tay hay may sẵn.

Nếu bạn quan tâm đến tấm vải hơn bộ đồ, nghề dệt thổ cẩm Nghĩa Đô, với mặt chăn cưới mà mỗi cô dâu Tày ở đây phải có, là điểm nên xem tiếp.

Ở xã Nghĩa Đô, vùng lòng chảo của người Tày theo Quốc lộ 279 về phía tây bắc Phố Ràng, đan lát là nghề làm đồ dùng hằng ngày từ cọ, tre, nứa, giang và cây họ mây. Sách giới thiệu Nghĩa Đô viết sản phẩm ra đời qua đôi tay người phụ nữ Tày: nón, giỏ, làn xách, nơm, mẹt, dậu; báo chí kể thêm rổ, rá, sàng, thúng, sọt, gùi, nia, khóp đựng xôi, đồ đánh bắt cá và những vật dùng trong lễ ăn hỏi, lễ cưới, lễ thôi nôi.

Ngày 14/5/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Nghề đan lát của người Tày xã Nghĩa Đô" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cái riêng của đồ đan Nghĩa Đô nằm ở màu và hoa văn. Người Tày ở đây nhuộm ống giang bằng củ nâu và nhọ nồi cho ra màu đen, đan xen với lạt xanh để thành hoa văn hai màu. Họa tiết có hoa đơn, hoa kép, sọc kẻ; các kiểu đan nong mốt, nong đôi, nong ba tạo ra hoa cà chua, quả trám, chữ thập, mắt cáo. Nan tre, mây được hong trên gác bếp cho khô và tránh mốc.

Nghề được học bằng cách nhìn và làm: trẻ con xem người lớn chẻ tre rồi tập từ những công đoạn đơn giản. Năm 2021, UBND xã lập hợp tác xã bảo tồn nghề truyền thống, truyền dạy đan lát và dệt thổ cẩm; sách giới thiệu ghi học sinh trong xã theo học, và đây cũng là nơi khách đến xem, thử nghề, mua đồ làm quà.

Khách ở homestay trong các thôn nhà sàn có thể xin trải nghiệm đan. Dịp Lễ hội Đền Nghĩa Đô tháng 8/2026, khách được nghệ nhân hướng dẫn tự đan một món nhỏ tại Khu trải nghiệm văn hóa bản địa của xã. Ngoài dịp lễ, chưa có công bố về giờ mở cửa hay giá trải nghiệm của hợp tác xã, nên hỏi trước qua chủ homestay.

Đan lát không đem lại thu nhập cao, báo chí đã nêu nguy cơ mai một. Mua đồ đan tại hợp tác xã hoặc từ chính người làm là cách để nghề có người theo. Hỏi trước khi chụp ảnh người đang đan.

Nghề đan lát hợp với người ở lại Nghĩa Đô ít nhất một đêm và muốn làm thử bằng tay. Nếu bạn chỉ ở Sa Pa, bản Cát Cát có các nghề dệt lanh, nhuộm chàm, chạm bạc của người Mông trong khu du lịch.

Di tích Chiến thắng Nghĩa Đô là chỗ đồn Nghĩa Đô cũ của quân Pháp, trên đồi ở bản Kem, xã Nghĩa Đô, vùng lòng chảo của người Tày theo Quốc lộ 279 về phía tây bắc Phố Ràng. Người Pháp xây đồn khoảng năm 1902; lúc đông nhất đồn có khoảng 400 lính, gồm nhà hành chính, sở chỉ huy và ba dãy trại lính.

Tấm bia tại di tích ghi: ngày 23/2/1950, quân và dân ta mở cuộc tấn công, bức địch phải rút quân khỏi đồn Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên sạch bóng quân thù, góp phần vào thắng lợi giải phóng Lào Cai tháng 11/1950. Lực lượng đánh đồn là nhân dân các dân tộc Bảo Yên phối hợp với Trung đoàn 165 Lao Hà và trung đội du kích thường trực B70. Trận đánh nằm trong Chiến dịch Lê Hồng Phong I; theo Báo Lào Cai, quân Pháp rút hẳn khỏi Nghĩa Đô về Bắc Hà ngày 10/3/1950. Trước đó, tháng 6/1949, chiến thắng Phố Ràng đã buộc Pháp dồn quân củng cố đồn này.

Năm 2008, UBND tỉnh Lào Cai công nhận nơi đây là di tích lịch sử văn hóa. Điều bạn cần biết trước khi đến: di tích chủ yếu còn tấm bia, tường đá, nền móng, gạch vỡ và giao thông hào. Theo Báo Lào Cai năm 2025, lối đi và cảnh quan chưa được đầu tư tôn tạo; chưa có công bố về người thuyết minh hay giờ đón khách. Người dân địa phương mong di tích được tu bổ để thành điểm tìm hiểu lịch sử.

Lối lên đồi dốc, có phế tích tường đá, nên đi giày bám tốt và tránh lên khi trời mưa. Đường vào Nghĩa Đô theo Quốc lộ 279 hay sạt lở trong mùa mưa, nên xem tình hình đường trước khi đi.

Di tích hợp với người quan tâm lịch sử kháng chiến chống Pháp ở vùng cao Lào Cai và đã có sẵn dịp ở lại Nghĩa Đô. Nếu bạn chỉ có ít thời gian ở xã, đền Nghĩa Đô và các thôn nhà sàn của người Tày có hoạt động đón khách rõ ràng hơn.

Cùng với yếu tố đặc trưng tiêu biểu về kiến trúc, ẩm thực, nghề truyền thống, dân tộc Tày Nghĩa Đô còn có một kho tàng văn nghệ dân gian rất phong phú với các làn điệu hát Khắp - Yếu, hát Ru,… phản ánh cuộc sống lao động, đấu tranh, chinh phục tự nhiên, khả năng sáng tạo, thể hiện ước mơ khát khao vươn tới cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người dân.

Hát Khắp/ Yếu: Đây là một hình thức diễn xướng văn hoá dân gian, theo thể thơ Tày tự do ca ngợi tình yêu nam nữ, yêu quê hương làng bản, yêu lao động sản xuất, ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên, xã hội con người, chào mừng các sự kiện diễn ra trong vùng, chào mùa xuân mới, mừng nhà mới, đám cưới, tiệc tùng, liên hoan, buổi biểu diễn nghệ thuật quần chúng, tiễn con em lên đường nhập ngũ, chào đón khách quý, cán bộ cấp trên đến thăm, làm việc tại quê hương Khắp được thể hiện bởi mọi tầng lớp, lứa tuổi, giới tính trong mọi khung cảnh của đời sống người Tày Nghĩa Đô.