Phú Thọ

Cách trung tâm Việt Trì khoảng 7 km về phía bắc, cách Hà Nội khoảng 90 km, Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh (núi Hùng) cao 175 m, nay thuộc xã Hy Cương. Đây là nơi người Việt về giỗ Tổ Hùng Vương mỗi năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch, và là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009.

Cần phân biệt hai danh hiệu. Di tích Đền Hùng là di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam, không phải Di sản thế giới. Thứ UNESCO ghi danh năm 2012 là "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ", một di sản văn hóa phi vật thể thuộc Danh sách đại diện của nhân loại, tức là cách cộng đồng thờ cúng, không phải bản thân công trình.

Trên núi Nghĩa Lĩnh có 4 đền, 1 chùa và 1 lăng, đi theo thứ tự từ chân núi: đền Hạ dựng lại khoảng thế kỷ XVII - XVIII, chùa Thiên Quang có gác chuông thế kỷ XVII, đền Trung (Hùng Vương Tổ miếu), đền Thượng có cột đá thề cao 1,3 m bên trái, lăng Hùng Vương phía đông đền Thượng, tương truyền là mộ vua Hùng thứ 6, rồi xuống đền Giếng xây thế kỷ XVIII. Dưới chân đền Hạ có nhà bia đặt lời Chủ tịch Hồ Chí Minh khi về thăm ngày 19/9/1954: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước". Quanh đó có đền Tổ mẫu Âu Cơ trên núi Vặn (khánh thành năm 2004) và đền Lạc Long Quân trên đồi Sim (khánh thành năm 2009), là công trình mới.

Đường lên là bậc đá: khoảng 159 bậc tới đền Trung, thêm khoảng 100 bậc lên đền Thượng, rồi khoảng 600 bậc xuống đền Giếng; lên đền Âu Cơ có 553 bậc. Đi hết khu đền thờ các vua Hùng mất khoảng nửa buổi. Bảo tàng Hùng Vương trong khu di tích trưng bày trống đồng Đền Hùng, bộ khóa đai lưng bằng đồng và sưu tập nha chương, đều là bảo vật quốc gia.

Mùa hội từ mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch là lúc đông nhất. Sáng ngày Giỗ Tổ năm 2026, hàng vạn người đổ về dâng hương; nhiều khu vực chen lấn, xô đẩy dù lực lượng chức năng liên tục phát loa nhắc nhở. Đi mùa hội thì nên đi sớm, giữ trẻ nhỏ và người già bên cạnh trên các bậc đá. Theo tin năm 2016, tỉnh bỏ phí tham quan từ 01/01/2017; giờ mở cửa và giá các dịch vụ như xe điện chưa có trên trang chính thức, nên hỏi lại tại chỗ.

Đây là không gian thờ tự và là nơi thực hành một tín ngưỡng đang sống. Ăn mặc kín đáo, nói khẽ trong các đền, thắp hương ở nơi ban quản lý bố trí. Nghi lễ chính do các ban nghi lễ đảm nhiệm, khách xem ở khu vực được phép. Lăng và câu chuyện về các đời vua Hùng thuộc truyền thuyết, nên nghe và kể ở mức đó.

Đền Hùng hợp với người muốn tìm hiểu tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương tại nơi thờ chính, gia đình đưa con cháu về nguồn, người quan tâm đến trống đồng và hiện vật thời Hùng Vương. Người đi lại khó nên cân nhắc vì số bậc đá. Nếu muốn thấy tín ngưỡng này trong một làng cụ thể, làng Hùng Lô cách khoảng 9 - 10 km về phía đông có lễ rước kiệu dâng lễ vật về Đền Hùng mỗi dịp Giỗ Tổ.

Cách Hà Nội khoảng 75 đến 80 km, thị trấn nghỉ mát Tam Đảo nằm trong một thung lũng trên dãy núi Tam Đảo, ở độ cao hơn 900 m, nay thuộc xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ (trước tháng 7/2025 là thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc). Gần 13 km cuối là đường đèo lên núi.

Tam Đảo là khu nghỉ mát do người Pháp lập. Ngày 27/10/1904, chính quyền Đông Dương ký nghị định xây khu điều dưỡng Tam Đảo; từ năm 1907 người Pháp làm đường, xây khu nghỉ trên thung lũng rộng chừng 2 km. Theo Báo Xây dựng, sau khoảng 40 năm nơi đây có khách sạn, 145 biệt thự, nhà thờ, bể bơi, sân vận động. Trước khi người Pháp đến, vùng núi có một số gia đình người Cao Lan sinh sống. Năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Khu du lịch quốc gia Tam Đảo rộng 10.723 ha, trong đó khu thị trấn nghỉ mát chỉ chiếm 284,9 ha.

Lý do chính người Hà Nội lên Tam Đảo là khí hậu: nhiệt độ trung bình thấp hơn đồng bằng khoảng 4 đến 6 °C, mùa hè ngày nóng nhất thường chỉ 27 đến 28 °C. Mùa đông thì có sương mù và lạnh. Từ tháng 11 đến tháng 1 là mùa săn mây; theo người địa phương, mây hay xuất hiện khi trời hửng nắng sau một ngày mưa.

Một chuyến thường bắt đầu ở quảng trường trung tâm và nhà thờ đá. Nhà thờ khởi công năm 1906 dưới dạng nhà sàn lợp lá, năm 1937 xây lại bằng đá theo kiểu Gothic, trên nền cao 10 m. Từ trung tâm, bạn đi bộ khoảng 400 bậc xuống Thác Bạc. Người khỏe có thể leo 1.400 bậc lên tháp truyền hình; gần đó là đền Bà Chúa Thượng Ngàn, đường lên khoảng 300 bậc đá qua rừng trúc. Vườn quốc gia Tam Đảo cách trung tâm khoảng 2 km. Từ năm 2024, phố đi bộ mở vào tối thứ Sáu đến Chủ nhật.

Mặt hạn chế: lượng khách lớn (theo số liệu của huyện Tam Đảo cũ, năm 2023 là 1,4 triệu lượt), nên cuối tuần và dịp hè hãy đặt phòng trước. Nhiều điểm chụp ảnh là cơ sở kinh doanh riêng và thu phí riêng. Chưa có bảng phí chính thức cho khu du lịch hay Thác Bạc, nên hỏi tại chỗ. Mùa đông có sương mù, lái xe trên đèo cần đi chậm.

Về an toàn: giữa tháng 9/2026, mưa lớn kéo dài làm đèo và các đường trục chính của khu du lịch sạt trượt đất đá nhiều điểm, địa phương khuyến cáo hạn chế hoặc dời lịch lên Tam Đảo khi còn mưa lớn. Hãy xem dự báo thời tiết và thông báo của xã trước khi đi. Đi xe máy nên dùng xe số vì đường nhiều dốc, khúc cua; bậc xuống Thác Bạc trơn khi mưa.

Khi vào đền Bà Chúa Thượng Ngàn, hãy mặc kín đáo. Nhà thờ đá là công trình tôn giáo, giữ yên lặng khi vào bên trong.

Tam Đảo hợp với người muốn tránh nóng mùa hè, thích đi bộ leo bậc, săn mây mùa đông, hoặc tìm hiểu dấu tích khu nghỉ mát thời Pháp. Nếu nhóm bạn không muốn đi đường đèo hoặc chỉ cần một ngày thư giãn ven nước, hồ Đại Lải ở phường Xuân Hòa gần Hà Nội hơn và đường bằng hơn.

Từ Đền Hùng đi khoảng 9 - 10 km về phía đông là tới Hùng Lô, làng nằm sát sông Lô, nay thuộc phường Vân Phú. Tên làng đổi nhiều lần: xưa là Khả Lãm Trang, sau là làng An Lão, dân gian gọi Kẻ Xốm; tên Hùng Lô có từ năm 1947. Người dân ở đây nối đời mình với Đền Hùng bằng một nghi lễ cụ thể: mỗi dịp Giỗ Tổ, làng rước kiệu mang lễ vật đi bộ về Đền Hùng.

Trung tâm của làng là đình Hùng Lô, dựng thời vua Lê Hy Tông, theo phần lớn các nguồn là năm 1697, quay mặt về núi Nghĩa Lĩnh. Đình được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990. Trên khu đất khoảng 500 m² có nhà Tiền tế 5 gian, Phương đình, lầu Chuông, lầu Trống và Đại đình, gỗ dựng đình là đinh, lim, sến, táu. Đình thờ Ất Sơn Thánh Vương, Viễn Sơn Thánh Vương, Áp Đạo Đại Vương; miếu Hùng Lô gần đó thờ Vua Hùng. Đình còn giữ 11 đạo sắc phong, 43 câu đối cổ và cuốn "An Lão thần tích" viết năm 1752.

Năm 2022 Lễ hội đình Hùng Lô được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và làng được UBND tỉnh công nhận là Điểm du lịch văn hóa cộng đồng. "Làng cổ" là cách gọi quen, không phải danh hiệu nhà nước. Làng mở hội hai lần mỗi năm: dịp Giỗ Tổ, chính hội ngày 9 - 10 tháng 3 âm lịch, và lễ tiệc ngày 12 tháng 9 âm lịch. Năm 2026 hội kéo dài từ 6 đến 10 tháng 3 âm lịch, lễ rước kiệu vào ngày 9, có hát Xoan ở đình và trên ao Cửa Đình.

Ngày thường, bạn đi bộ quanh làng xem đình, miếu và những ngôi nhà gỗ; báo tỉnh ghi làng còn khoảng 50 nhà gỗ trên 100 năm tuổi. Làng làm nghề chế biến nông sản: bánh đa, bánh chưng, bánh gai, mì gạo, kẹo lạc. Có dịp, nghệ nhân hát Xoan cho khách nghe và dạy vài làn điệu; một số gia đình mở lớp ngắn dạy hát Xoan, đánh trống đình, nấu món ngày hội.

Điều nên biết trước: Hùng Lô không nằm trong bốn phường Xoan gốc (An Thái, Phù Đức, Kim Đới, Thét); đình Hùng Lô là nơi trình diễn Xoan. Lịch biểu diễn cho khách, giờ mở cửa đình và phí tham quan chưa có công bố chính thức, nên hỏi UBND phường Vân Phú hoặc đơn vị lữ hành trước khi đi. Năm 2025 làng đón 182 đoàn, hơn 8.000 lượt khách. Hùng Lô là làng đang có người sống, chưa có công bố về dịch vụ ăn nghỉ cho khách trong làng.

Đình là nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, hỏi người trông đình trước khi vào gian thờ hay chụp ảnh đồ thờ, sắc phong. Khi xem rước kiệu, đứng ở lề đường, không chen vào đoàn rước.

Hùng Lô hợp với người đã đến Đền Hùng và muốn xem tín ngưỡng thờ Vua Hùng sống trong một làng cụ thể, hoặc người muốn nghe Xoan gần nơi nó được gìn giữ. Nếu chỉ có nửa ngày quanh Việt Trì, hãy chọn tháng 3 âm lịch để thấy làng rước kiệu; nếu muốn xem Xoan ở chính một phường gốc, đình An Thái cũng trong phường Vân Phú là nơi có hát Xoan dịp Giỗ Tổ.

Từ Hà Nội đi hướng sân bay Nội Bài, qua Sóc Sơn rồi rẽ về phía Phúc Yên cũ, khoảng 40 đến 50 km là tới hồ Đại Lải, nay thuộc phường Xuân Hòa, tỉnh Phú Thọ. Đây là hồ chứa nước thủy lợi nằm dưới chân dãy Tam Đảo, được các núi Cột Cờ, Mỏ Quạ, Thằn Lằn che quanh.

Hồ được xây từ năm 1959. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, nhiệm vụ ban đầu của hồ là tưới cho 2.900 ha lúa, hoa màu, cấp 6,3 triệu m³ nước sinh hoạt mỗi năm và điều tiết chống lũ cho vùng Vĩnh Phúc cũ và Hà Nội. Nay diện tích tưới chỉ còn 1.162 ha, nhu cầu cấp nước sinh hoạt và du lịch tăng lên, nên tỉnh đang làm đề án xác định lại chức năng nhiều mục tiêu của hồ. Nói cách khác, đây trước hết vẫn là công trình thủy lợi và nguồn nước, du lịch đến sau.

Mặt hồ rộng khoảng 5,2 km² (các báo ghi từ khoảng 500 ha đến 5,25 km²). Giữa hồ có đảo Ngọc, tên cũ là đảo Chim, rộng gần 5 ha; Báo Phú Thọ ghi khu hồ có 4 đảo lớn nhỏ. Theo VnExpress dẫn cơ quan xúc tiến du lịch Vĩnh Phúc cũ, khu vực được trồng mới rừng năm 1984 và đưa vào khai thác du lịch từ năm 1987.

Một ngày ở Đại Lải thường là dạo hoặc đạp xe ven hồ, chèo kayak, đi thuyền, cắm trại ven rừng. Địa phương đã làm bãi tắm, công viên, đường dạo, vườn hoa và bến tàu công cộng. Một số nhà hàng quanh hồ nấu món của người Sán Dìu vùng Ngọc Thanh. Khu du lịch đón khoảng 200 đến 250 nghìn lượt khách mỗi năm.

Điều nên biết trước: quanh hồ có nhiều khu nghỉ dưỡng của doanh nghiệp, và đảo Ngọc hiện cũng là khu nghỉ dưỡng. Nhiều hoạt động như bể bơi, kayak, xe đạp địa hình nằm trong các khu này và phải mua vé riêng theo giá doanh nghiệp. Chưa có bảng giá hay giờ mở cửa chung do cơ quan nhà nước công bố cho khu công cộng ven hồ, nên hãy hỏi trực tiếp nơi bạn định vào.

Về an toàn: tháng 6/2026 Báo Phú Thọ phản ánh tại khu lấy nước sinh hoạt trong lòng hồ có biển cấm leo trèo vì ống trơn trượt, nhưng vẫn có thanh thiếu niên tắm, trèo lên công trình rồi nhảy xuống hồ. Chỉ bơi ở bãi tắm được bố trí, không leo lên cống, ống, đập của công trình thủy lợi, và trông chừng trẻ nhỏ sát mép nước. Lái xe trong khu hồ nên giữ tốc độ vừa phải.

Mùa hè ở Đại Lải mát hơn trong thành phố khoảng 3 đến 4 °C; cuối hè đầu thu hợp với các hoạt động thể thao ngoài trời. Cuối tuần và dịp hè là lúc các khu nghỉ dưỡng đông khách.

Đại Lải hợp với gia đình, nhóm bạn ở Hà Nội muốn nghỉ một ngày hay một cuối tuần gần thành phố, chạy xe ven hồ, chèo thuyền. Nếu bạn muốn khí hậu mát rõ rệt hơn và cảnh núi, hãy lên thị trấn nghỉ mát Tam Đảo ở độ cao hơn 900 m; nếu muốn đi thuyền dài trên một hồ lớn, hồ Hòa Bình trên sông Đà là lựa chọn khác trong cùng tỉnh.

Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên nằm trên sườn dãy Tam Đảo, ở độ cao khoảng 300 m, nay thuộc xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ; trước tháng 7/2025 đây là thị trấn Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Các nguồn ghi khoảng cách từ Hà Nội khác nhau, khoảng 70 - 85 km.

Cần tách hai thứ hay bị gọi chung. Thiền viện là công trình Phật giáo mới, khởi công ngày 4/4/2004, khánh thành ngày 25/11/2005, dựng trên nền chùa Thiên Ân cổ; bản thân thiền viện không phải di tích xếp hạng. Ngay cạnh là Khu di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên - Tam Đảo, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1991 và di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Khu di tích trải trên sườn núi Thạch Bàn, dài khoảng 11 km dọc suối Tây Thiên, là nơi thờ Quốc Mẫu Tây Thiên.

Trong thiền viện, chính điện cao 17 m, rộng 675 m², chứa khoảng 600 người ngồi; có lầu chuông với quả chuông 2 tấn, lầu trống, nhà Tổ thờ Trúc Lâm tam tổ Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang. Nhà trưng bày cạnh chính điện giữ hiện vật các thời Lý, Trần, Lê, Mạc, Nguyễn tìm thấy trước khi xây thiền viện.

Người hành hương thường đi theo tuyến mà báo tỉnh gọi là "Đến với Phật, về với Mẫu": viếng thiền viện rồi lên các đền. Từ đền Thõng ở chân núi, đường đá men suối đi hơn 1 km tới đền Cậu, thêm khoảng 2 km tới đền Cô gần thác Bạc, rồi lên đền Thượng thờ Quốc Mẫu và chùa Tây Thiên. Gần suối có bia khắc vào vách đá năm 1450 với ba chữ lớn "Bát nhã tuyền". Ai không muốn leo có thể đi cáp treo do doanh nghiệp vận hành lên khu đền Thượng.

Tây Thiên là điểm tâm linh đông khách: 9 tháng đầu năm 2026 khu danh thắng và các cơ sở thờ tự lân cận đón khoảng 450.000 lượt. Lễ hội Tây Thiên diễn ra từ 15 đến 17 tháng 2 âm lịch, có rước kiệu, dâng hương và hát Soọng cô của người Sán Dìu. Tại các đền có lực lượng thường trực hướng dẫn làm lễ và ghi nhận công đức. Giờ mở cửa thiền viện, phí vào khu danh thắng và giá cáp treo chưa có công bố chính thức, nên hỏi lại tại chỗ. Đi bộ hết tuyến đền là vài km đường đá, nên mang giày đi bộ.

Thiền viện là nơi tu tập, các đền là nơi thờ Mẫu đang có người hành lễ: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chính điện, không chen vào khi người khác đang khấn. Câu chuyện Quốc Mẫu Tây Thiên là bà Lăng Thị Tiêu, vương phi thời Hùng Vương, đến từ ngọc phả và truyền thuyết, nên kể ở mức đó.

Nơi này hợp với người muốn kết hợp một thiền viện Trúc Lâm với tín ngưỡng thờ Mẫu và một đoạn đi bộ ven suối, trong nửa ngày đến một ngày. Người chỉ tìm không gian thiền tĩnh, ít khách hành hương có thể tìm hiểu thiền viện Trúc Lâm An Tâm, cũng ở xã Đại Đình.

Hồ Hòa Bình là lòng hồ chứa của Nhà máy thủy điện Hòa Bình trên sông Đà, ở vùng Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Khách thường xuống tàu ở cảng Bích Hạ (phường Tân Hòa) hoặc cảng Thung Nai (xã Thung Nai) để đi trên hồ, và điểm đến phổ biến nhất là đền Chúa Thác Bờ.

Hồ hình thành khi dựng đập thủy điện. Nhà máy do Liên Xô thiết kế, khởi công ngày 6/11/1979, khánh thành ngày 20/12/1994. Theo Công ty Thủy điện Hòa Bình, hồ chứa có diện tích thiết kế 208 km², dung tích toàn bộ 9,45 tỷ m³, mực nước dâng bình thường 117 m. Báo Phú Thọ mô tả hồ dài hơn 100 km, có gần 50 đảo lớn nhỏ; quanh hồ là làng của người Mường, Dao, Tày, Thái, Kinh.

Đền Chúa Thác Bờ gồm hai đền ở hai bờ sông Đà: đền tả ngạn trên đồi Hang Thần (xã Vầy Nưa cũ, nay là xã Tiền Phong) và đền hữu ngạn ở xã Thung Nai. Tương truyền đền thờ bà Đinh Thị Vân, người Mường, và một phụ nữ người Dao không rõ tên, hai người đã kêu gọi dân góp lương thực, đóng bè giúp quân Lê Lợi vượt thác Bờ. Khi xây thủy điện, nước dâng nên đền được dời lên cao. Đền tả ngạn là di tích lịch sử cấp tỉnh, còn giữ quả chuông đồng đúc năm Thành Thái thứ 6.

Trình tự đi thường là: lên tàu ở cảng, đi qua các đảo và bè cá lồng, lên đền, rồi ghé động Thác Bờ gần đó, một hang có thạch nhũ và ban thờ Phật bên trong. Từ cảng Thung Nai tới đền khoảng 15 phút đi tàu, từ cảng Bích Hạ khoảng một tiếng rưỡi. Mùa nước cạn, bạn leo hơn 100 bậc lên đền tả ngạn và gần 100 bậc đá lên cửa động; mùa hè nước lên cao, tàu cập sát hơn.

Điều nên biết: mùa lễ hội đầu xuân, từ tháng Giêng đến khoảng tháng 3 âm lịch, bến và đền rất đông, mỗi ngày hàng nghìn lượt khách. Giá tàu và giờ chạy không có bảng công bố chính thức, nên thỏa thuận rõ trước khi xuống tàu. Đầu năm 2026, Công an tỉnh cho biết chỉ 83 trong 266 phương tiện chở khách trên lòng hồ đủ điều kiện hoạt động.

Về an toàn: chỉ lên tàu ở cảng Bích Hạ hoặc cảng Thung Nai, nơi niêm yết danh sách tàu đủ điều kiện; mặc áo phao ngay khi lên tàu và suốt hành trình; không đi khi mưa to, gió lớn; không lên tàu đã quá đông người.

Đền là nơi thờ tự đang có người hành lễ. Ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chụp ảnh người đang làm lễ khi chưa được phép. Các nghi lễ tín ngưỡng tại đền là của người hành lễ, bạn chỉ nên quan sát từ xa.

Chuyến đi hợp với người muốn ngắm hồ núi từ trên tàu, tìm hiểu tín ngưỡng thờ Chúa Thác Bờ, hoặc kết hợp với bản Mường ven hồ. Nếu bạn say sóng hoặc không muốn chen đông mùa lễ hội, hãy đi vào mùa hè, hoặc chọn bản Ngòi bên vịnh Ngòi Hoa (xã Mường Hoa), điểm du lịch cộng đồng người Mường cũng nằm trên vùng hồ.

Từ Hà Nội đi khoảng 140 km về phía tây bắc theo quốc lộ 6, qua đèo Thung Khe là xuống thung lũng Mai Châu. Bản Lác (xóm Lác) nằm sát trung tâm Mai Châu cũ, cách bến xe khoảng 1,6 km, là bản của người Thái trắng. Báo địa phương ghi bản có tuổi đời hơn 700 năm; trước khi có du lịch, người dân sống bằng trồng lúa, dệt thổ cẩm và săn bắt.

Điều làm Lác khác nhiều bản du lịch khác là chính người dân khởi xướng việc đón khách, từ những năm 1990. Năm 2015 bản có hơn 20 nhà làm homestay; cuối năm 2025, theo trưởng xóm, 80 trong 123 hộ đã đăng ký kinh doanh du lịch cộng đồng. Các hộ homestay ở bản được công nhận đạt tiêu chuẩn Homestay ASEAN giai đoạn 2016 - 2018. Cả xã Mai Hạ có 88 cơ sở lưu trú và mỗi năm đón gần 20.000 lượt khách, phần lớn dồn về Lác.

Ở đây bạn ngủ trên nhà sàn gỗ mái lá cọ hoặc mái ngói, trước nhà là ao cá và ruộng lúa. Ban ngày đạp xe hoặc đi bộ quanh bản và ra cánh đồng, xem phụ nữ Thái dệt thổ cẩm bằng khung cửi, mua áo, váy, túi, sáo trúc, mõ trâu ngay tại nhà người bán. Buổi tối nhiều nhà tổ chức xòe Thái, nhảy sạp, đốt lửa trại cho khách. Mâm cơm thường có cơm lam, thịt nướng, gà đồi, cá suối, rau rừng. Cấy lúa, dệt vải vẫn là sinh kế của các gia đình, đồng thời là thứ khách đến xem.

Nói thẳng: Lác là bản du lịch có quy mô. Phần lớn nhà trong bản là cơ sở lưu trú, dịp Tết cao điểm một hộ có thể nhận 30 - 50 khách, và bản đông vào lễ, Tết, cuối năm, đầu xuân. Một bài du ký trên Dân trí từ năm 2013 đã nhắc tiếng loa karaoke trong nhà sàn và đồ lưu niệm không phải hàng làm tại chỗ. Nếu bạn cần yên tĩnh, tránh cuối tuần và mùa lễ, hỏi chủ nhà trước về giờ văn nghệ.

Thung lũng đổi màu theo mùa: tháng 2 - 4 hoa ban, tháng 5 - 6 lúa chiêm, tháng 7 mùa nước đổ, cuối tháng 10 lúa chín, tháng 11 đến tháng 1 hoa mơ, hoa mận. Đèo Thung Khe trên đường vào thường có mây phủ, báo VnExpress khuyên chỉ nên đi ngày nắng ráo. Giá phòng, giá bữa ăn do từng hộ tự định, chưa có bảng giá chung; hỏi rõ trước khi nhận phòng.

Nhà sàn bạn ngủ là nhà của một gia đình đang sống. Xin phép trước khi chụp ảnh người dân, nhất là người đang dệt vải; không tự ý lên các gian gia đình không mở cho khách; giữ im lặng sau giờ sinh hoạt của chủ nhà. Mua thổ cẩm từ tay người dệt để tiền đến đúng người làm.

Lác hợp với chuyến 1 - 2 ngày từ Hà Nội, nhóm bạn hoặc gia đình muốn ở nhà sàn, đạp xe giữa đồng lúa và xem văn nghệ Thái buổi tối. Người tìm một bản ít khách, ít dịch vụ sẽ thấy Lác quá đông. Bản Pom Coọng trong cùng thung lũng, cách không xa, là điểm thường được đi kèm để so sánh một bản khác của Mai Châu.

Tháp Bình Sơn, người địa phương gọi là tháp Then, đứng trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh (chùa Then) gần bờ sông Lô, nay thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ; trước tháng 7/2025 đây là thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc. Theo quy hoạch được Thủ tướng duyệt, lối tiếp cận khu di tích là đường tỉnh 307B ở phía nam.

Tháp được xếp hạng di tích quốc gia từ tháng 4/1962 và là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Tháp không phải bảo vật quốc gia; bảo vật quốc gia dạng tháp của tỉnh là tháp gốm men chùa Trò, một hiện vật đang trưng bày trong bảo tàng.

Tháp xây hoàn toàn bằng gạch nung không tráng men, khoảng 13.200 viên, bình đồ vuông, nhỏ dần lên ngọn: cạnh tầng dưới cùng 4,45 m, tầng 11 còn 1,55 m. Hồ sơ di tích ghi tháp cao 16,5 m, còn 11 tầng và 1 tầng bệ vì chóp đã vỡ; tương truyền xưa tháp có 15 tầng. Phần trang trí dày nhất nằm từ bệ đến hết tầng 2, thấp dưới 6 m, nên đứng dưới chân tháp là thấy rõ: hoa cúc, cánh sen, lá đề, rồng chạm nổi, sư tử hí cầu.

Niên đại tháp chưa thống nhất. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi tháp mang dấu ấn một giai đoạn dài, khoảng thế kỷ XIV - XVI; học giả Pháp từng xếp vào thế kỷ VIII - XI; nhiều bài báo gọi là tháp thời Trần; có nghiên cứu cho rằng tháp có lẽ xuất hiện thời Mạc. Đầu những năm 1960, lũ sông Lô xói lở chân tháp làm tháp nghiêng; đợt đại tu những năm 1970 giữ được tháp nhưng thay đổi một phần bản gốc, gạch tầng đế không phục hồi theo lối cũ, các cửa nhỏ bị bịt.

Hãy chuẩn bị tinh thần rằng đây chưa phải điểm du lịch có tổ chức. Năm 2026 lãnh đạo xã nói du lịch ở Tam Sơn phần lớn còn tự phát. Tháng 9/2025 chùa Vĩnh Khánh được báo tỉnh mô tả là xuống cấp nghiêm trọng, một số chỗ phải chống đỡ tạm bằng cột; không đứng dưới hay tựa vào các chỗ đang chống. Theo kế hoạch của tỉnh, biển chỉ dẫn, đường dạo, bãi đỗ xe thuộc giai đoạn 2031 - 2035. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức.

Chùa Vĩnh Khánh là chùa đang có người dân đến dâng hương ngày rằm, mùng 1. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng quanh Tam bảo, không trèo lên bệ tháp hay cạy, chạm vào gạch trang trí. Lễ hội chùa tháp diễn ra ngày rằm tháng Giêng, có rước kiệu và lễ cầu mưa thuận gió hòa, được phục dựng từ năm 2024.

Bình Sơn hợp với người thích kiến trúc Phật giáo cổ và nghệ thuật gạch nung, có khoảng một giờ ghé trên đường qua vùng sông Lô. Người cần dịch vụ đầy đủ nên ghép với nơi khác. Nếu điều bạn muốn xem là một cây tháp nhỏ đã được công nhận bảo vật quốc gia, hãy tìm tháp gốm men chùa Trò tại Bảo tàng tỉnh, không phải ở đây.

Vườn quốc gia Xuân Sơn nằm ở phía tây nam huyện Tân Sơn cũ, cách Hà Nội khoảng 120 km và cách Việt Trì khoảng 80 km, trụ sở ở xã Xuân Đài (trước tháng 7/2025 thuộc huyện Tân Sơn). Vườn ở điểm cuối dãy Hoàng Liên Sơn, phía tây nam giáp vùng Hòa Bình cũ, phía tây bắc giáp Sơn La, và giữ rừng đầu nguồn sông Bứa.

Rừng Xuân Sơn được đưa vào danh sách rừng cấm năm 1986, thành khu bảo tồn thiên nhiên năm 1992, rồi được Thủ tướng chuyển hạng thành vườn quốc gia theo Quyết định 49/2002/QĐ-TTg ngày 17/4/2002, rộng 15.048 ha. Điểm riêng của Xuân Sơn là rừng trên núi đá vôi: theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, vườn có 2.432 ha rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700 đến 1.300 m. Trang của vườn ghi 1.259 loài thực vật bậc cao có mạch; năm 2013 đến 2014 các nhà khoa học mô tả tại đây một loài tỏi rừng mới, đặt tên Aspidistra xuansonensis.

Vùng đá vôi có nhiều hang: trang của vườn ghi trên 30 hang động, cổng du lịch tỉnh ghi 16, với các tên như hang Lạng, hang Na, hang Lun, hang Thổ Thần. Quanh vườn còn có các thác như thác Lưng Trời, thác Tô Anh.

Trong vùng lõi có người Dao và người Mường sinh sống; bản Cỏi là bản của người Dao Tiền. Khách thường ở homestay tại bản Dù hoặc khu lưu trú của vườn ở trung tâm, bản Dù, bản Lấp. Một chuyến điển hình là ghé Trung tâm Giáo dục môi trường của vườn để đặt người dẫn và phòng, xem Bảo tàng thiên nhiên Xuân Sơn, rồi đi bộ trong rừng, vào hang, tắm suối, buổi tối ăn cơm và giao lưu văn nghệ ở bản.

Nói thẳng: Xuân Sơn còn ít dịch vụ. Năm 2023, vườn cho biết mô hình du lịch cộng đồng mới có 15 hộ tham gia và mỗi năm đón khoảng 20 đến 30 nghìn lượt khách. Đường vào dài, qua tỉnh lộ 316H. Vườn chưa công bố giờ đón khách hay biểu phí hiện hành, nên hãy gọi trước theo số của vườn.

Về an toàn: chưa có quy định công bố riêng cho việc vào hang và tắm suối. Hãy đi cùng người dẫn của vườn khi vào hang hay đi rừng sâu, không xuống suối khi mưa lớn hay nước lên, và báo lịch trình cho nơi lưu trú.

Bản Dù, bản Lấp, bản Cỏi là nơi người dân đang sống. Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống, và không vào nhà khi chưa được mời.

Xuân Sơn hợp với người thích đi rừng, khám phá hang, ở nhà dân một hai đêm và chấp nhận dịch vụ đơn giản. Nếu bạn muốn một vườn quốc gia gần Hà Nội hơn, có thị trấn nghỉ mát và nhiều khách sạn, Vườn quốc gia Tam Đảo ở phía đông bắc tỉnh là lựa chọn dễ đi hơn.

Suối khoáng Kim Bôi nằm ở vùng Mường Kim Bôi, cách Hà Nội khoảng 70 đến hơn 80 km tùy điểm xuất phát. Điểm mỏ khoáng lâu đời thuộc xã Hạ Bì cũ, nay nằm trong xã Kim Bôi, tỉnh Phú Thọ (trước tháng 7/2025 là tỉnh Hòa Bình).

Điều nên biết đầu tiên: nước ở đây là khoáng ấm, không phải nước nóng bỏng. Theo các nhà khoa học được VnExpress dẫn, nước khoáng xuất lộ từ vỉa đá vôi có tuổi địa chất khoảng 250 triệu năm, khi lộ thiên có nhiệt độ khoảng 34 đến 36 °C; Báo Văn hóa năm 2025 cũng ghi nguồn khoáng ấm 34 đến 36 °C được dẫn ra các hồ tắm lộ thiên. Theo mô tả năm 2013, nguồn khoáng được bơm từ độ sâu 175,5 m dẫn thẳng vào bể tắm.

Trải nghiệm chính là tắm, ngâm khoáng: bể chung trong nhà, bồn riêng, tắm bùn, hoặc hồ lộ thiên ở các khu nghỉ dưỡng. Ăn uống quanh vùng có món Mường như cơm lam, xôi ngũ sắc, cỗ lá, gà nấu măng chua hạt dổi. Ai thích vận động có thể leo núi Đại Bàng gần vùng suối khoáng.

Nói thẳng về mô hình: suối khoáng Kim Bôi không phải một bãi suối tự nhiên để ai cũng xuống tắm, mà là nguồn nước được các cơ sở kinh doanh khai thác. Theo Báo Phú Thọ tháng 5/2026, xã Kim Bôi có 20 dự án du lịch với tổng vốn đăng ký trên 8.000 tỷ đồng, và tháng 6/2025 một tổ hợp nghỉ dưỡng khoáng nóng gần 585 ha đã khởi công ở Kim Bôi và Lạc Sơn. Giá vé, giờ mở cửa do từng cơ sở tự quy định và chưa có bảng công bố chính thức, nên hãy hỏi trực tiếp nơi bạn chọn trước khi đi.

Báo chí từng đăng nhiều lời quảng cáo về tác dụng chữa bệnh của nước khoáng Kim Bôi. Những tuyên bố đó chưa có nguồn y khoa, nên đừng coi việc tắm khoáng là chữa bệnh. Ngâm vừa phải, uống đủ nước, trông trẻ nhỏ ở bể; nếu có bệnh mạn tính, hãy hỏi bác sĩ trước.

Kim Bôi là vùng đất của người Mường. Khi vào bản, hỏi trước khi chụp ảnh người và nhà sàn.

Suối khoáng hợp với gia đình, nhóm bạn muốn nghỉ một hai ngày gần Hà Nội, nhất là mùa đông, dù theo địa phương khách đến quanh năm. Nếu muốn so sánh, Thanh Thủy là địa phương khoáng nóng khác của tỉnh Phú Thọ được báo tỉnh nhắc cùng Kim Bôi.

Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Flamingo (Flamingo Contemporary Art Museum - FCAM) là bảo tàng nghệ thuật đương đại tư nhân đầu tiên của Việt Nam, chính thức ra mắt cuối năm 2020 trong khuôn viên Flamingo Đại Lải Resort. Khu vực Đại Lải trước đây thuộc thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc; từ ngày 1/7/2025, theo chủ trương sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, Vĩnh Phúc cùng Hòa Bình được hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ, nên bảo tàng hiện thuộc địa giới tỉnh Phú Thọ mới. Bảo tàng phát triển từ dự án cộng đồng "Art in the Forest" (Nghệ thuật trong rừng) do Tập đoàn Flamingo tổ chức thường niên từ năm 2015, quy tụ tác phẩm của nhiều nghệ sĩ trong và ngoài nước qua các mùa trại sáng tác. Sau 5 năm tích lũy, bộ sưu tập của bảo tàng đạt khoảng 130 tác phẩm từ nghệ sĩ 17 quốc gia, gồm hơn 50 tác phẩm điêu khắc chất liệu đồng, đá, gỗ, thép không gỉ và gần 70 tác phẩm hội họa, chủ yếu chất liệu sơn mài, của các tên tuổi như Nguyễn Xuân Tiệp, Đào Châu Hải (Việt Nam), Mukai Katsumi (Nhật Bản), Ariel Moscovici (Pháp). Điểm khác biệt của bảo tàng là cách trưng bày ngoài trời: các tác phẩm điêu khắc quy mô lớn đặt giữa rừng cây ven hồ Đại Lải, phơi mình trước nắng, mưa, gió, còn tranh được trưng bày trong các không gian gallery cải tạo hoặc mô phỏng từ container cũ.

Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường tọa lạc tại số 202 đường Tây Tiến, phường Thái Bình, thành phố Hòa Bình (nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau khi hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình từ 1/7/2025). Bảo tàng do họa sĩ Vũ Đức Hiếu, sinh năm 1977 tại Hà Nội và lớn lên ở Hòa Bình, khởi xướng và xây dựng, được người dân địa phương gọi thân mật là "Hiếu Mường". Sau hơn 10 năm đi điền dã khắp các vùng Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động để sưu tầm hiện vật và tư liệu, ông đã dựng lại trên diện tích khoảng 5 ha một không gian tái hiện đời sống vật chất và tinh thần của người Mường, gồm hệ thống nhà sàn theo bốn tầng lớp xã hội Mường xưa (nhà Lang, nhà Ậu, nhà Nóc), cùng khu trưng bày hiện vật trong nhà xây. Bảo tàng chính thức khai trương ngày 16/12/2007, hiện lưu giữ hơn 3.000 hiện vật liên quan đến văn hóa Mường. Từ năm 2017, khuôn viên bảo tàng còn phát triển thêm dịch vụ lưu trú mang tên Mường Retreat, do bà Trương Thị Hải Vân (vợ họa sĩ Vũ Đức Hiếu) quản lý, giúp khách có thể ở lại qua đêm giữa không gian nhà sàn nguyên bản.