Từ trung tâm Biên Hòa cũ, qua một cây cầu bắc qua nhánh sông Đồng Nai là bạn đã ở trên cù lao Phố: dải đất gần 700 ha, bốn mặt giáp sông, ở phía đông nam phường Trấn Biên. Trước tháng 7/2025 đây là phường Hiệp Hòa của thành phố Biên Hòa, nên nhiều người vẫn gọi là cù lao Hiệp Hòa.

Cù lao được nhắc đến trước hết như một thương cảng. Năm 1679, tướng người Hoa Trần Thượng Xuyên xin thần phục chúa Nguyễn và đưa di dân đến đây lập nghiệp. Trong thế kỷ 17–18, nơi này thành "Nông Nại Đại Phố", có thuyền buôn Nhật Bản, Trung Hoa, phương Tây ghé mua lúa gạo, gỗ, trầm hương.

Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phương Nam, đặt bản doanh tại cù lao Phố và lập dinh Trấn Biên. Thương cảng suy dần sau cuộc nổi dậy của Lý Văn Quang năm 1747 và giao tranh Tây Sơn, Nguyễn nửa sau thế kỷ 18. Thứ còn lại rõ nhất hôm nay là khoảng 11 ngôi đình, 6 ngôi chùa cùng tịnh xá, miếu, mộ cổ. Ba công trình là di tích quốc gia: chùa Đại Giác, Thất Phủ Cổ Miếu (chùa Ông) và đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (đình Bình Kính); mỗi nơi có mục riêng.

Cách đi hợp lý là ghép ba di tích này thành một vòng: chùa Đại Giác và chùa Ông cùng ở khu phố Nhị Hòa, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh nằm sát bờ sông dưới chân cầu Ghềnh. Tại di tích, bạn có thể quét mã QR của nền tảng "Khám phá Trấn Biên" (Trấn Biên GO) để xem thuyết minh điện tử. Cù lao có hai dịp lễ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: lễ hội chùa Ông từ mùng 9 đến 13 tháng Giêng âm lịch và lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh giữa tháng 5 âm lịch.

Cần nói thẳng: cù lao Phố là khu dân cư đang chuyển thành đô thị, không phải khu du lịch có cổng vé, và các nguồn chính thức chưa công bố tuyến tham quan chung cho cả cù lao. Đường trục trung tâm Biên Hòa dài 5,4 km đi qua cù lao, cầu Thống Nhất thông xe kỹ thuật tháng 2/2026, còn dự án khu đô thị Hiệp Hòa khoảng 291 ha thu hồi đất của khoảng 1.700 hộ. Cảnh quan vì vậy thay đổi nhanh.

Cù lao nối với đất liền bằng sáu cầu: Ghềnh, Rạch Cát, Hiệp Hòa, Bửu Hòa, An Hảo và Thống Nhất. Vì mạng đường trên cù lao đang thay đổi theo các dự án, bạn nên xem lại lộ trình ngay trước khi đi. Giờ mở cửa và phí tham quan của từng di tích chưa có công bố chính thức.

Các đình, chùa, miếu trên cù lao là nơi thờ tự đang hoạt động của cả người Việt và người Hoa, xen giữa nhà dân. Ăn mặc kín đáo khi vào điện thờ, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh người dân hay nghi lễ. Lễ hội chùa Ông không đốt vàng mã, không rải tiền lẻ.

Cù lao Phố hợp với người muốn hiểu vì sao năm 1698 được coi là mốc hình thành bộ máy hành chính ở Nam Bộ, người quan tâm giao thoa Việt, Hoa, và người đi đúng dịp lễ. Nếu bạn ít thời gian và cần một điểm có khuôn viên, dịch vụ rõ ràng, Văn miếu Trấn Biên hoặc khu du lịch Bửu Long, cùng phường Trấn Biên, sẽ thuận hơn.