Bỏ qua, đến nội dung chính
Localis

Làng nghề

Làng nghề đá mỹ nghệ Bửu Long

Cụm xưởng chạm khắc đá dọc đường Huỳnh Văn Nghệ cạnh Văn miếu Trấn Biên, nghề được cho là hơn 300 năm, nay còn vài xưởng làm theo đơn hàng.

Trấn Biên, Đồng Nai

Câu chuyện

Làng nghề đá mỹ nghệ Bửu Long là cụm cơ sở chạm khắc đá dọc đường Huỳnh Văn Nghệ, sát Văn miếu Trấn Biên và gần Khu du lịch Bửu Long, nay thuộc phường Trấn Biên. Hai bên đường là những khối đá lớn xếp chồng và tiếng máy cắt, tiếng đục: đây là nơi sản xuất đang hoạt động, không phải khu tham quan được dàn dựng.

Nhiều bài báo và người làm nghề nói nghề đá ở đây có hơn 300 năm. TTXVN dẫn Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức: nhóm người Hoa theo Trần Thượng Xuyên đến xứ Bàn Lân, tức Biên Hòa ngày nay, đã mang theo nghề làm đá. Một nghệ nhân được báo Sài Gòn Giải Phóng dẫn lời kể mốc năm 1679, khi tám gia đình họ Lưu, Đặng, Phạm về làng Tân Lại mở hầm đá. Báo Đồng Nai viết làng do người Hoa bang Hẹ hình thành, cha truyền con nối. Nguyên liệu truyền thống là đá xanh lấy ngay ở núi Bửu Long; hồ Long Ẩn trong khu du lịch cạnh bên hình thành từ chính việc khai thác đá qua nhiều thế hệ.

Người trong nghề chia hai loại thợ: thợ "đá sống" lên núi chọn và tách đá thô, thợ "đá chín" chạm thành sản phẩm. Một khối đá đi qua bốn công đoạn: vạt mảng tạo dáng, vẽ chi tiết bằng mực nho, đục hoàn chỉnh và tạo hình, rồi đánh bóng bằng đá mài; khó nhất là tạo hình và đánh bóng. Sản phẩm xưa gồm cối đá, chén, bộ cờ, tán cột, lư hương, tượng linh thú; nay chủ yếu là tượng, bia mộ, tán cột, tượng danh nhân và chậu kiểng.

Nghề đang thu hẹp. Năm 1996 thành phố Biên Hòa cấm khai thác đá ở hồ Long Ẩn, thợ "đá sống" không còn, cơ sở phải mua đá từ Hóa An, Tân Hạnh hoặc Bình Dương. Năm 2008 thành phố có chủ trương dời cơ sở ra khỏi khu dân cư vì tiếng ồn, bụi, nhưng đến năm 2025 vẫn chưa có đất quy hoạch làng nghề. Từ không dưới 40 cơ sở thời thịnh, năm 2017 làng còn 6 đến 7 cơ sở; đầu năm 2025 câu lạc bộ chế tác đá Trấn Biên chỉ còn 3 trong 10 xưởng, làm theo thời vụ và đơn đặt hàng. Cũng có chủ cơ sở cho rằng nói "mai một" là chưa hoàn toàn đúng, vì khách các tỉnh vẫn tìm đến đặt hàng.

Làng chưa có chương trình tham quan chính thức hay giờ mở cửa. Xưởng có bụi đá, máy cắt và xe cẩu hạ đá, nên giữ khoảng cách, đừng tự bước vào khu đang cắt, đeo khẩu trang nếu đứng lâu.

Các xưởng là cơ sở của những gia đình làm nghề nhiều đời. Hỏi chủ xưởng trước khi chụp người thợ, đừng sờ vào tượng chưa hoàn thiện. Miếu Tổ sư, nay gọi Thiên Hậu cổ miếu, trên đường Huỳnh Văn Nghệ thờ ông Ngũ Đinh là tổ nghề đá và bà Thiên Hậu; theo Sài Gòn Giải Phóng, người trong nghề giỗ tổ ngày 13 tháng 6 âm lịch.

Làng hợp với người quan tâm điêu khắc, kiến trúc đình chùa, hoặc cần đặt tượng, bia đá. Muốn xem sản phẩm hoàn chỉnh trong không gian yên tĩnh, nhà Văn Vật Khố trong Văn miếu Trấn Biên ngay cạnh trưng bày sản phẩm bốn nghề đồng, mộc, đá, gốm của Biên Hòa; còn cảnh hồ đá và núi thì thuộc Khu du lịch Bửu Long.

Có gì để trải nghiệm

  • Xem thợ chạm khắc đá tại xưởng (hỏi chủ xưởng trước)
  • Đặt tượng, bia, tán cột, chậu kiểng bằng đá
  • Viếng Miếu Tổ sư nghề đá (Thiên Hậu cổ miếu)
  • Xem sản phẩm nghề đá ở Văn Vật Khố, Văn miếu Trấn Biên

Từ khóa

  • làng nghề
  • điêu khắc đá
  • đá xanh Biên Hòa
  • người Hoa bang Hẹ
  • Bửu Long
  • phường Trấn Biên
  • Văn miếu Trấn Biên