Cách Biên Hòa khoảng 30 km về phía thượng nguồn, sông Đồng Nai có một quãng lòng sông toàn đá tảng: đó là thác Trị An, bậc thác cuối cùng trước khi con sông chảy vào đồng bằng. Nhiều người biết cái tên này qua hồ và nhà máy thủy điện, nhưng chính con thác mới là thứ có trước và cho cả công trình mượn tên.

Năm 1924, trong cuốn Địa chí tỉnh Biên Hòa, viên chức người Pháp M. Robert tả rằng ở đây con sông đổ ra hàng ngàn dòng thác nhỏ vào mùa nước thấp, còn mùa mưa thì thành những ghềnh lớn mang tên thác Trị An. Chỗ đá dốc đứng nhất được gọi là Hàn Ông Sâm; phía dưới, một phiến đá phẳng chiếm tới hai phần ba chiều rộng lòng sông và chỉ nổi lên khi nước xuống. Thác chắn ngang đến mức gỗ khai thác ở thượng nguồn không thể thả bè xuôi về Biên Hòa.

Tên thác cũng có chuyện của nó. Theo sự tích do người Chơro và người Mạ lưu truyền, được chép trong sách Truyện dân gian Đồng Nai, hai vị tộc trưởng vì cảm kích tấm lòng của một cô gái đã cứu đứa cháu của họ mà đặt tên thác là Tri Ân; về sau người địa phương đọc trại thành Trị An.

Thác hôm nay khác hẳn những tấm ảnh người Pháp chụp đầu thế kỷ XX. Công trình thủy điện khởi công năm 1984, đến tháng 1 năm 1987 tuyến đập tràn chặn dòng sông cách thác khoảng 2 km về phía thượng lưu. Từ đó, đoạn sông dài khoảng 5 km dưới đập thường xuyên cạn: thứ bạn thấy là những bãi đá lớn và một hồ nước nhỏ, chứ không phải dòng thác đổ. Chỉ vào mùa mưa, khi hồ Trị An xả nước qua đập tràn, nước mới cuộn trở lại quãng sông này.

Vì vậy đừng chờ đợi một khu du lịch: đây là lòng sông nằm dưới một công trình thủy điện đang vận hành. Trong những đợt xả nước, lực lượng chức năng của phường Trị An đặt biển và giăng dây khoanh vùng khu vực hạ lưu; bạn không nên đến gần đập tràn, không dựng lều, vui chơi hay bắt cá ở lòng sông khi dòng nước đang chảy mạnh.

Thác Trị An hợp với người tò mò về lịch sử sông Đồng Nai và muốn tận mắt xem một danh thắng của Biên Hòa xưa giờ ra sao, nhất là khi tiện đường ghé hồ Trị An. Nếu bạn tìm một con thác có nước đổ quanh năm để tắm mát và dã ngoại, thác Giang Điền ở phường Trảng Bom sẽ hợp hơn.