Trên núi Bảo Đài, phía Tây dãy Yên Tử thuộc vùng Đông Triều, am Ngọa Vân nằm ở độ cao khoảng 600 mét. Tháng 5 năm 1307, Trúc Lâm Đại sĩ Trần Nhân Tông lên tu trong một am nhỏ trên ngọn núi này, và ngày mồng 1 tháng 11 âm lịch năm 1308 Ngài nhập Niết bàn tại đây. Cái tên Ngọa Vân nghĩa là “mây nằm”: dãy núi Vây Rồng phía Bắc chặn hơi ẩm từ biển thổi vào, nên sườn Nam, nơi có đỉnh Ngọa Vân, gần như quanh năm mây phủ.

Nếu Yên Tử là nơi Phật hoàng tu luyện và giảng pháp, thì Ngọa Vân là chặng cuối của Ngài, và cũng vì thế mà nơi đây được gọi là Thánh địa của Thiền phái Trúc Lâm. Sau khi Ngài viên tịch, Tổ thứ hai Pháp Loa cùng triều đình mở mang am nhỏ thành một quần thể chùa tháp lớn. Tháp Phật hoàng giữ xá lị của Ngài được thiền sư Đức Hưng xây mới bằng đá năm 1707; ngay cạnh đó là Đoan Nghiêm tháp, tháp mộ của chính vị thiền sư ấy, và tấm bia đá ghi việc trùng tu cùng năm. Chùa Ngọa Vân được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 2006, thuộc Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều được xếp hạng quốc gia đặc biệt năm 2013, và từ ngày 12/7/2025 “Am chùa Ngọa Vân” là một trong 12 điểm của Di sản Văn hóa Thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Quần thể chia ba lớp trên sườn núi. Bạn có thể lên bằng cáp treo, ga đặt ở khu Tàn Lọng, hoặc đi đường hành hương từ phía đền An Sinh men theo suối qua Phủ Am Trà, tới dốc Đô Kiệu, nơi tương truyền vua xuống kiệu vì từ đây chỉ còn cách leo bộ, rồi qua rừng thông Thông Đàn với hai tháp đá được phục dựng năm 2012. Lớp giữa là chùa Ngọa Vân trung, dựng lại trên nền chùa cũ và khánh thành năm 2016 theo lối chữ Nhị mô phỏng ngôi chùa thời Lê Trung hưng, trong tiền đường đặt tượng Phật hoàng bằng đá ngọc bích đỏ. Trên đỉnh là chùa thượng ba gian tường đá, am Ngọa Vân với tượng Phật hoàng trong dáng nằm nhập Niết bàn, hai tháp đá hình hoa sen, am Sơn thần và Bàn Cờ Tiên, điểm cao nhất, vốn là nền tịnh thất xưa.

Nên biết trước rằng phần lớn các công trình bạn thấy hôm nay được dựng lại từ năm 2000 đến 2016 trên nền cũ; lớp cổ còn lại là tháp đá, tấm bia, bệ tượng thời Lê Trung hưng, còn nhiều điểm dưới chân núi như Đá Chồng hay Ngọa Vân 6 chỉ là nền móng giữa rừng. Đường bộ từ Đô Kiệu trở lên dốc cao và dài, hai bên là vực. Vào chùa không mất vé, còn giờ mở cửa và giá cáp treo chưa được công bố trên kênh chính thức, nên hỏi trước tại chỗ. Một số bài báo gần đây ghi địa danh là phường An Sinh vì lối lên đi từ phía An Sinh, còn di tích theo hồ sơ thuộc phường Bình Khê.

Cửa Phủ trên đường lên là nơi thờ Thần Rừng, Thần Núi; theo lệ của người hành hương, ai vào rừng cũng dừng lại thắp hương xin phép trước khi đi tiếp. Am Ngọa Vân là nơi thờ Phật hoàng, gắn với khoảnh khắc Ngài nhập Niết bàn, nên đây là chốn chiêm bái chứ không chỉ là điểm ngắm cảnh. Mùa đông được người địa phương xem là lúc đẹp nhất để hành hương, khi mây phủ đỉnh núi; còn từ mùng 9 tháng Giêng âm lịch là mùa Lễ hội Xuân Ngọa Vân, khai hội trước Yên Tử một ngày, kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch.

Ngọa Vân hợp với người muốn hiểu Thiền phái Trúc Lâm từ nơi kết thúc cuộc đời tu hành của Phật hoàng, người thích đi bộ đường rừng và những ai tìm một không gian tĩnh hơn Yên Tử. Nếu muốn đi trọn vẹn vùng di sản nhà Trần, hãy ghép với đền An Sinh và Thái Miếu ở chân núi, hoặc chùa Hồ Thiên trên cung đường Ngọa Vân - Yên Tử; còn nếu chỉ có nửa ngày và ngại leo dốc, cáp treo là cách hợp lý để kịp lên tới am và hai tháp trên đỉnh.