Từ cảng Vũng Đục (Cẩm Phả), tàu chạy chừng 20 đến 30 hải lý giữa những núi đá của vịnh Bái Tử Long là tới Ngọc Vừng, một đảo đất có người ở, có sông, vụng biển, đồng lúa và nước ngọt, nên nhiều người ví đảo như một làng quê nằm giữa biển. Tên đảo đến từ một lời kể: xưa vùng biển này nhiều trai ngọc, đêm đêm phát sáng cả một vùng trời, người đi biển nhìn thấy quầng sáng quanh đảo mà gọi là Ngọc Vừng, "vầng ngọc" giữa biển.

Ngọc Vừng không chỉ có biển. Hòn đảo nằm ở phía Tây của Thương cảng Vân Đồn, thương cảng vua Lý Anh Tông lập năm 1149; các bến cổ Cống Yên, Cống Hẹp trên đảo nay chỉ còn là phế tích. Ở trung tâm xã đảo là Địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, di tích quốc gia ghi dấu ngày 12/11/1962 Bác Hồ đi trực thăng ra thăm quân dân trên đảo, với sân đáp, nhà trưng bày, nhà bia và cây đa Bác trồng. Cách đó chừng 1 km là Đình - Miếu Ngọc Vừng thờ ba anh em họ Phạm, những người có công trong chiến thắng Vân Đồn năm 1288; từ năm 2024, lễ rước thần từ Miếu sang Đình vào mùng 3 Tết được phục dựng sau hơn 60 năm gián đoạn.

Tàu cập bến Cống Yên, từ đó xe điện chạy khoảng 15 đến 20 phút về trung tâm xã ở phía Nam đảo. Lấy khu lưu niệm làm điểm xuất phát, bạn đi tiếp ra bãi Trường Chinh, bãi cát trắng dài gần 3 km hướng ra biển Đông có rừng phi lao phía sau và hòn Pháo Đài ở cuối bãi; ghé thành cổ Ngọc Vừng, trận địa pháo 12,7 mm, cột cờ Quốc gia, hay vào thôn Bình Minh xem hồ Ngọc Thủy, hồ Cẩu Lẩu. Người dân trên đảo nuôi hàu, bắt ốc ở các ghềnh đảo Phượng Hoàng và đánh moi, tức tép biển; vào chính vụ tháng 7 âm lịch, ngư dân đẩy te kéo moi ngay trên bãi Trường Chinh, rồi làm gỏi moi, moi khô và mắm chắt ủ từ 3 đến 6 tháng.

Ngọc Vừng vẫn là đảo nhỏ: dịch vụ du lịch chưa nhiều bằng Quan Lạn hay Minh Châu, chỗ ở chủ yếu là homestay, nhà nghỉ của người dân, khách dồn vào mùa hè. Đường ra đảo chỉ có tàu, tuyến và giờ chạy thay đổi theo từng năm và phụ thuộc thời tiết trên vịnh, nhất là mùa mưa bão; nên hỏi lịch tàu ngay trước ngày đi.

Đảo đang duy trì các phong trào thu gom rác ven biển, hạn chế túi nilon và đồ nhựa dùng một lần; mang theo bình nước riêng và mang rác về là cách để bạn theo đúng nếp chung của người Ngọc Vừng. Khu lưu niệm và đình, miếu là nơi người dân gìn giữ ký ức của đảo; năm 2024, lễ rước thần mùng 3 Tết có cả du khách cùng đi trong đoàn, bên cạnh đội cờ thần do các cụ bà đảm nhận và đội nhạc lễ của làng.

Ngọc Vừng hợp với người muốn một hòn đảo yên, có bãi biển dài và đời sống làng chài, lại muốn hiểu lớp lịch sử của vùng Vân Đồn. Nếu bạn cần nhiều lựa chọn lưu trú và ăn uống, Quan Lạn hay Minh Châu trong cùng vịnh sẽ dễ hơn; còn nếu muốn ngắm Ngọc Vừng trong một chuyến tàu qua nhiều đảo, hành trình 9 trên vịnh Bái Tử Long do tỉnh công bố năm 2024 có ghé đảo này cùng Thắng Lợi, Quan Lạn, Minh Châu.