Ở cửa ngõ phía Tây Quảng Ninh, trên một đồi đất thôn Trại Lốc, đền An Sinh là cửa vào của cả một vùng di tích trải trên đất các phường An Sinh, Bình Khê và Đông Triều ngày nay. Theo tư liệu lịch sử và phả tộc họ Trần, Đông Triều là đất tụ cư đầu tiên của họ Trần; vua Trần Thái Tông về sau ban vùng này cho anh trai là Trần Liễu làm ấp thang mộc, nên các vua Trần luôn dành cho nơi đây sự quan tâm đặc biệt.

Khu di tích định hình rõ quy mô từ sau năm 1299, khi Thượng hoàng Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành, lập Thiền phái Trúc Lâm. Đến cuối thế kỷ XIV, nhiều lăng vua Trần được xây dựng hoặc chuyển về Đông Triều: lăng Tư Phúc của Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông, Thái Lăng của Trần Anh Tông và Thuận Thánh Bảo Từ Hoàng hậu, Mục lăng, Ngải Sơn lăng, Phụ Sơn lăng, Nguyên lăng, và Hy Lăng dựng năm 1377. Cùng với lăng là đền miếu thờ các bậc tiên đế và chùa, am phục vụ việc tu hành, giảng đạo, khiến Đông Triều được xem là "Trung tâm Phật giáo" của Đại Việt thời Trần. Vùng bảo vệ của khu di tích rộng hơn 2.200 ha; ngày 09/12/2013, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng nơi này là di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 2383/QĐ-TTg). Tháng 7/2025, hai di tích của khu là Thái Miếu và am và chùa Ngọa Vân nằm trong 12 điểm của Di sản Văn hóa Thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Đền An Sinh rộng hơn 1.000 m², mặt bằng chữ Công với 5 gian tiền đường, trung điện và hậu cung 5 gian 2 chái, mái hai tầng tám mái. Hậu cung đặt tượng tám vị vua Trần, trung đường thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, tiền đường đặt bát hương công đồng. Hãy để ý những chân tảng kê cột bằng đá nguyên khối được bày theo ba thời kỳ lịch sử: đợt khai quật gần 900 m² ở điện An Sinh đã tìm thấy dấu tích 25 công trình kiến trúc từ thời Trần đến thời Nguyễn, và ngôi đền hôm nay được phục dựng trên chính nền cũ trong giai đoạn từ 1997 đến 2000. Gần đó, trên đồi Đình là Thái miếu, khởi nguyên là Tiên miếu do An Sinh Vương Trần Liễu dựng khoảng nửa đầu thế kỷ XIII để thờ tổ tiên nhà Trần; công trình được tu bổ từ năm 2014 trên diện tích 16.223 m² và khánh thành ngày 19/12/2017.

Điều cần biết trước: phần lớn lăng vua Trần nay chỉ còn phế tích hoặc dấu tích nền móng đã được khảo cổ định vị, như ba cấp nền ở Thái Lăng hay những viên gạch khắc chữ "Vĩnh Ninh trường" quanh Ngải Sơn lăng. Bạn sẽ đọc lịch sử qua nền đất và hiện vật hơn là qua công trình còn đứng. Các điểm nằm rải rác trên nhiều phường, am Ngọa Vân lại ở độ cao 600 m trên núi Bảo Đài, nên cần phương tiện riêng và sắp xếp thời gian. Giờ mở cửa và giá vé hiện chưa thấy cơ quan quản lý công bố.

Đền An Sinh và Thái miếu là nơi thờ tự đang có người dân hành lễ, các lăng là vùng di tích đã khoanh bảo vệ. Hãy đến với tâm thế của người viếng nơi thờ tổ tiên một dòng họ, và hỏi người trông coi trước khi vào hậu cung hay chụp ảnh. Đông nhất là dịp lễ hội đền An Sinh từ 20 đến 22 tháng 8 âm lịch, trùng ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương, với các nghi lễ mộc dục, cáo yết, tế và trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng, đẩy gậy; ngày dương lịch thay đổi theo năm.

Khu di tích hợp với người muốn hiểu nhà Trần và Phật giáo Trúc Lâm từ gốc, người thích khảo cổ, hoặc ai đang đi Yên Tử và muốn thêm một chặng có chiều sâu. Nếu bạn chỉ tìm một công trình cổ nguyên vẹn để ngắm trong thời gian ngắn, đền An Sinh và Thái miếu là đủ; còn muốn đi trọn mạch Trúc Lâm, hãy ghép thêm chùa Quỳnh Lâm, am, chùa Ngọa Vân và chùa Hồ Thiên ở phường Bình Khê.