Trên Quốc lộ 18A từ Hà Nội về Hạ Long, qua đất Đông Triều bạn sẽ thấy gốm bày dọc hai bên đường. “Làng gốm sứ Đông Triều” là cách người ta gọi chung cụm làng gốm và cơ sở gốm của vùng này, chứ không phải tên một làng. Những làng gốm truyền thống còn đỏ lửa là Vĩnh Hồng, Ánh Hồng ở phường Mạo Khê và khu Cầu Đất thuộc phường Đức Chính cũ; riêng làng Vĩnh Hồng chỉ cách đường cái vài bước chân.

Gốm Đông Triều thuộc dòng “nặng lửa”: phần lớn là sản phẩm cỡ to, nung trong lò bầu đến khoảng 1.300 độ C, nên cứng, bền và nước men trong. Thứ người ta nhắc nhiều nhất là chậu hoa men xanh có đường kính tới 100 cm, cùng đôn kê chậu, ang trồng cây, chum và bình ngâm rượu. Đất làm gốm là cao lanh chịu lửa và đất sét trắng dẻo lấy từ Tử Lạng (Kinh Môn), Hồ Lao, Trúc Thôn thuộc Hải Dương cũ. Lý do nhiều xưởng vẫn đốt củi nằm ở chính cỡ hàng: theo người làm nghề ở Vĩnh Hồng, một bầu lò củi đun được vài trăm sản phẩm to, trong khi lò ga chỉ chứa vài chục và đẩy giá thành lên gấp 4 đến 5 lần. Các làng gốm Đông Triều vang danh từ khoảng thập niên 1950 và 1960; người Vĩnh Hồng thì kể nghề của làng có từ thế kỷ XVIII, theo chân thợ gốm từ Gia Lâm sang. Thương hiệu “Gốm sứ Đông Triều” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể.

Ở Vĩnh Hồng, bạn đi qua những con ngõ hẹp lát gạch, mái ngói ngả màu, giữa lò nung, bãi cao lanh và bể quấy đất; sau nhà là bãi gốm vừa ra lò xếp dọc lối đi, cạnh giếng nước. Ở xưởng đang làm, người thợ có thể chỉ cho khách nhào đất, nặn, chuốt thử một món; quà nhỏ dễ mang về là những con thổi bằng gốm kêu tu huýt. Một số xưởng gốm mỏng trong vùng có khu riêng để khách tự vẽ hoa văn lên sản phẩm rồi gửi nung.

Cần biết trước: đây là nơi sản xuất của các hộ và cơ sở gốm, không phải điểm tham quan có cổng vé, giờ mở cửa hay hướng dẫn viên chung. Lò bầu thường cả tuần mới đốt một lần nên không phải lúc nào cũng gặp cảnh nung; khu lò đốt củi nóng và nhiều khói. Theo báo tỉnh, sau dịch Covid-19 lượng khách tham quan, trải nghiệm làng gốm có xu hướng giảm, và phần lớn số liệu công khai về làng nghề là từ giai đoạn từ 2020 đến 2022.

Xưởng gốm nằm ngay trong nhà dân, sản phẩm mộc và hàng chờ nung bày trên lối đi, nên hãy hỏi chủ xưởng trước khi bước vào khu làm việc hay chụp cận cảnh người thợ, đi chậm quanh các dãy hàng phơi và giữ khoảng cách với miệng lò khi đang đốt.

Làng gốm Đông Triều hợp với người thích nghề gốm, muốn tận mắt thấy lò bầu đốt củi và chọn một chậu hoa men xanh cỡ lớn ngay tại nơi làm ra nó, hoặc khách đi tuyến Hà Nội đi Hạ Long muốn có một điểm dừng gắn với nghề thủ công. Nếu bạn cần một làng nghề có lịch tham quan cố định và dịch vụ sẵn, nên liên hệ trước với cơ sở hoặc đi theo tour có điểm dừng ở đây. Cùng vùng Đông Triều cũ còn có khu di tích Nhà Trần và chùa Quỳnh Lâm, có thể ghép trong cùng chuyến.