Giữa tháng 6 âm lịch, người dân đảo Quan Lạn ở đặc khu Vân Đồn mở hội làng lớn nhất trong năm. Lễ hội đình Quan Lạn, còn gọi là Lễ hội truyền thống Vân Đồn hay lễ hội chèo bơi, theo lệ cũ kéo dài khoảng mười ngày, từ mùng 10 đến 20 tháng 6 âm lịch (hai kỳ 2025 và 2026 tổ chức đến ngày 19), và chính hội luôn rơi vào ngày 18. Ngày dương lịch đổi theo năm: năm 2025 chính hội là 12/7, năm 2026 là 31/7. Ngày 20/12/2019, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội hướng về Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư và quân dân nhà Trần, những người năm 1288 đã đánh tan đoàn thuyền lương của tướng Nguyên Mông Trương Văn Hổ trên sông Mang, góp phần vào chiến thắng Bạch Đằng cùng năm. Ngày 18 tháng 6 vốn là ngày làng mừng công, đón sắc vua phong cho thành hoàng có công trong trận ấy. Nhưng với cư dân làm biển, đây đồng thời là ngày hội cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa. Lễ hội được phục dựng năm 1993 và diễn ra quanh đình Quan Lạn, miếu Đức Ông và nghè thờ Trần Khánh Dư; kỳ 2026 có thêm đền Trấn Hải, nơi đón Bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh ngay trong buổi khai mạc.

Nhịp lễ đi theo lịch cũ của làng. Mùng 10 là lễ khóa làng: theo lệ, dân trong làng không đi đâu, còn người làm ăn xa và khách thập phương thì được về dự hội. Từ ngày 13, làng chia hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, mỗi bên dựng doanh trại riêng để luyện quân và chuẩn bị thuyền; thuyền đua là thuyền đi biển từ 5 đến 6 tấn, hạ buồm, gắn đầu rồng ở mũi. Ngày 16 là lễ nghinh thần, rước bài vị Trần Khánh Dư từ nghè cách đình khoảng 1,5 km về đình. Ngày 18 có rước sắc, tế thần ở đình, miếu, nghè, rồi lễ thu rầm, phong tướng, thu quân về doanh trại tại miếu Đức Ông và diễu hành trên sông Mang.

Khoảng 3 giờ chiều ngày 18, lúc nước triều lên sát bến đình, hai giáp xuất quân: bên văn áo trắng quần xanh, chân quấn xà cạp xanh; bên võ mặc xám hoặc đen. Hai đoàn gặp nhau ba lần ở sân đình, tượng trưng cho ba lần nhà Trần thắng quân Nguyên; đến lần thứ ba, hai vị tướng vào miếu Đức Ông tế và xin lệnh, rồi mới xuống thuyền. Sau ba vòng lượn thuyền trên biển và lời rao, cuộc đua thuyền chải dài 2.000 m bắt đầu. Chỉ có hai đội, một giải nhất và một giải nhì; năm 2025 hai giáp tranh tài hơn một giờ và Đoài Bắc Võ về nhất. Như báo địa phương viết, thắng thua không phải điều quan trọng nhất ở cuộc đua này.

Vì lễ hội diễn ra trên đảo, chuyến đi phụ thuộc vào tàu: từ cảng Ao Tiên ra Quan Lạn mất gần một giờ, chiều về đất liền thường chỉ có ba đến bốn chuyến vào sáng sớm, trưa và đầu giờ chiều, và giờ tàu có lúc điều chỉnh theo con nước. Cuộc đua lại bắt đầu lúc 3 giờ chiều, nên muốn xem trọn bạn gần như phải ngủ lại đảo. Lịch chi tiết từng năm do Ban Tổ chức công bố gần ngày hội và khung ngày có năm lệch nhau một ngày, vì vậy hãy xem thông báo của năm đó. Phần tế trong đình, miếu, nghè là nghi lễ của hai giáp và các vị tướng được chọn; với khách, chỗ theo dõi trọn vẹn nhất là màn diễu hành, ba lần giao quân ở sân đình và cuộc đua dưới bến Đình.

Nếu bạn muốn thấy một hội làng biển còn giữ nguyên cấu trúc doanh trại, phong tướng và đua thuyền theo con nước, hãy ra Quan Lạn trước ngày 18 tháng 6 âm lịch và ở lại ít nhất một đêm; ngoài mùa hội, đình Quan Lạn, miếu Đức Ông và bến Cái Làng của Thương cảng Vân Đồn vẫn đáng một buổi đi chậm. Còn nếu chỉ có nửa ngày hoặc không muốn đi tàu biển, lễ hội này khó trọn vẹn.