Ngày 1 tháng 3 âm lịch hằng năm, người dân các dân tộc vùng Ba Chẽ về hai ngôi miếu nằm đối diện nhau bên hai bờ sông Ba Chẽ để mở hội. Ngày dương lịch đổi theo năm, và các kỳ gần đây hội thường kéo dài hai ngày quanh mốc này: năm 2024 là ngày 8 và 9/4, năm 2023 là ngày 21 và 22/4. Khu di tích Miếu Ông - Miếu Bà nằm ở xã Ba Chẽ (xã Nam Sơn cũ), cách Hạ Long khoảng 70 km theo quốc lộ 18; qua cầu Ba Chẽ, rẽ vào chừng 1 km là tới. Ngày 27/10/2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng nơi đây là Di tích lịch sử quốc gia.

Miếu Ông có tên cổ là Tam Trĩ linh từ, thờ Tả tướng quân Lê Bá Đức, người theo lời kể đã phò Thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông khi hai vua lui về vùng sông Ba Chẽ đầu năm 1285. Sử cũ chép việc hai vua đi thuyền nhỏ đến Tam Trĩ, tên xưa của Ba Chẽ, rồi bỏ thuyền đi bộ đến Thủy Chú. Theo hồ sơ di tích, miếu còn thờ thần Tam Trĩ là thần sông, cùng các vua Trần và Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn; khu phế tích miếu cổ còn chân tảng đá và mô hình tháp đất nung thế kỷ XIII và XIV, bến thuyền cổ bên miếu còn mảnh gốm cùng thời. Bên kia sông, Miếu Bà trên núi Cái Tăn thờ Mẫu Thượng Ngàn, bà chúa của rừng xanh. Mẫu được thờ ở nhiều nơi, riêng rẽ hoặc phối thờ trong chùa, đền; ở Ba Chẽ, Miếu Bà đứng tách riêng ngay nơi cửa biển.

Vì là lễ của một vùng sông nước, mọi thứ bắt đầu từ dòng sông. Mở hội là lễ rước nước: nước được lấy trên sông Ba Chẽ, tương truyền ở đảo Nô Tôn Chuông cách miếu khoảng 1 km, nơi nước sâu và trong nhất, rồi đưa về Miếu Ông làm lễ mộc dục, tức tắm tượng. Tiếp đó là rước bài vị Tả tướng quân Lê Bá Đức (năm 2019 có 16 khối rước), đọc chúc văn và dâng hương. Từ năm 2018 có thêm lễ phóng sinh để giữ nguồn lợi thủy sản; năm 2024, người dự lễ thả hơn 500 con cá vược giống xuống sông. Phần hội có chèo thuyền, chèo thuyền bằng chân, đẩy gậy, kéo co, tung còn, gói bánh chưng, đi cà kheo, bịt mắt bắt vịt; năm 2024 có màn gói bánh chưng gù của đồng bào Dao Thanh Y. Người Dao, dân tộc đông nhất Ba Chẽ, cùng người Kinh là nòng cốt của cả phần lễ lẫn phần hội.

Đây là lễ hội của một địa phương miền núi, quy mô vừa phải, không phải mùa hành hương lớn. Lịch từng năm do địa phương công bố gần ngày hội, và chưa thấy thông báo chính thức cho kỳ 2025, 2026 sau khi xã Nam Sơn nhập vào xã Ba Chẽ, nên hãy kiểm tra trước khi đi. Hai miếu nằm hai bờ: cây cầu vòm nối hai miếu được tính đến từ khi phục dựng di tích nhưng đến năm 2020 vẫn chưa xây.

Lễ mộc dục do Ban Tổ chức tiến hành trong Miếu Ông, rước bài vị là nghi thức của những người được giao hành lễ; phần dành cho khách là dâng hương, đứng xem đoàn rước và tham gia các trò chơi ở phần hội. Miếu Ông và Miếu Bà là nơi thờ tự đang được cộng đồng sử dụng, nên hãy giữ trật tự trong khu hành lễ.

Nếu bạn muốn xem một hội làng vùng sông nước miền núi, nơi nghi lễ xoay quanh nước sông và bài vị một vị tướng thời Trần, lại có thể ghép thêm chuyến thuyền trên sông Ba Chẽ hay rừng ngập mặn Đồng Rui gần đó, thì đây là dịp hợp lý. Còn nếu bạn tìm một lễ hội đầu xuân quy mô lớn, nhiều dịch vụ, Lễ hội Yên Tử sẽ phù hợp hơn.