Ở vùng biên giới Đông Bắc Quảng Ninh, nhất là các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô và các bản Tày ở Tiên Yên, Ba Chẽ, tháng Giêng là mùa của Then. Trong nhiều ngôi nhà người Tày, tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc cất lên khi bà Then bắt đầu hành trình đưa “đoàn quân then” từ Mường Đất lên Mường Trời, dâng lễ vật và xin cho gia chủ một năm bình an, mùa màng tốt tươi. Then nghi lễ, người Tày ở đây gọi là lẩu then, là nghi lễ tín ngưỡng của cộng đồng, khác với hát Then trên sân khấu.

Ở Quảng Ninh, người hành Then gần như chỉ còn là phụ nữ, được gọi là bà Then hay mè Slin. Người Tày Bình Liêu dùng thêm một chiếc chuông nhỏ và cây đàn tính hai dây, thay vì ba dây như ở nơi khác. Nét riêng nổi bật nhất là tục lên lầu: một chiếc lầu cao chừng 3,5 đến 4 m dựng gần cổng nhà, hai đầu có hai cầu thang, mỗi bên 12 bậc tượng trưng cho 12 nghi lễ chính của lễ lẩu then. Quảng Ninh là một trong 11 tỉnh có di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, được UNESCO ghi danh năm 2019.

Một buổi lễ thường mở đầu bằng việc bà Then vẩy nước với lá đào, cây thanh thảo để giải uế bàn thờ, rồi vừa tấu lời then vừa phất quạt, xóc nhạc theo nhịp đàn, có khi kèm điệu múa chầu đi vòng quanh. Trong lễ lên lầu, bà Then chính đi theo dải vải trắng từ bàn thờ ra chân lầu, lên xuống hai cầu thang nhiều lần, vòng quanh lầu theo dải vải vàng, rồi cùng các bà Then phụ đàn hát trên lầu và tung gạo, bánh kẹo phát lộc cho người đứng dưới. Gạo lộc được mang về trộn vào thùng gạo nhà mình, với mong muốn cả nhà no đủ, mạnh khỏe.

Then nghi lễ diễn ra tại nhà gia chủ, theo việc của từng gia đình như cầu an, giải hạn, cầu con, mừng đầy tháng hay lễ nâng bậc của chính bà Then, nên không có lịch công khai hay vé tham dự. Những lần Then nghi lễ được tái hiện trước đông người thường gắn với ngày hội văn hóa, như Lễ hội Văn hóa dân tộc Tày lần thứ nhất ở Ba Chẽ năm 2023, khi then cầu mùa, cầu an cùng điệu múa chầu được dựng lại. Nhiều nghi thức cổ nay đã được giản lược.

Nếu có dịp đứng dưới lầu, hãy để ý một tục nhỏ: người ta chỉ hứng lộc trên tay, không cúi nhặt gạo, kẹo rơi xuống đất, vì cho rằng kiến, chuột, chim và gia súc, gia cầm quanh nhà cũng có quyền thụ lộc như người. Then là việc tín ngưỡng của một gia đình đang cầu mong điều lành, chứ không phải buổi biểu diễn.

Then nghi lễ hợp với người muốn hiểu đời sống tâm linh của người Tày và sẵn lòng chờ một dịp phù hợp. Nếu bạn chỉ muốn nghe đàn tính và lời Then, các câu lạc bộ hát Then và đàn tính ở Bình Liêu và phiên chợ Bình Liêu là lựa chọn dễ tiếp cận hơn.