Đèo Ngang là đoạn Quốc lộ 1 vượt dãy Hoành Sơn, đúng ranh giới giữa Hà Tĩnh ở phía bắc và Quảng Trị (Quảng Bình cũ) ở phía nam; phía Quảng Trị nay thuộc xã Phú Trạch. Hoành Sơn là nhánh của Trường Sơn Bắc chạy ngang ra biển dài khoảng 50 km, đỉnh cao nhất 1.044 m; chỗ đèo nhô ra biển cao 256 m, và con đèo dài khoảng 6 km.

Trên đỉnh đèo là Hoành Sơn Quan, người dân quen gọi "Cổng Trời". Cửa ải xây năm 1833 thời Minh Mạng; theo Đại Nam thực lục, 300 lính Quảng Bình và Hà Tĩnh làm xong trong một tháng, rồi lính Quảng Bình thay phiên đóng giữ. Cổng cao khoảng 4 m, đắp nổi ba chữ "Hoành Sơn quan", hai bên có tường chạy theo thế núi. Người Việt biết con đèo qua bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan, mở đầu bằng câu "Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà".

Điều ít người biết: Hoành Sơn Quan là di tích "lưỡng tỉnh". Năm 2002 tỉnh Quảng Bình xếp hạng di tích cấp tỉnh, năm 2005 tỉnh Hà Tĩnh cũng xếp hạng chính công trình này. Theo khảo sát của Hà Tĩnh, cổng nằm cách đường phân thủy trên đỉnh đèo 7,7 m về phía bắc, tức trên đất Hà Tĩnh. Đến giữa năm 2026, di tích vẫn chưa được xếp hạng quốc gia; hội thảo khoa học tháng 5/2026 đề nghị hai tỉnh cùng lập hồ sơ như cách Huế và Đà Nẵng đã làm với Hải Vân Quan.

Muốn thấy cổng, bạn phải chọn đường đèo cũ thay vì đi hầm. Từ phía Hà Tĩnh có khoảng 1.000 bậc đá lên Hoành Sơn Quan; năm 2022 chính quyền xã Kỳ Nam cũ đã tu sửa lại các bậc này. Từ khi có hầm đường bộ, xe qua đỉnh đèo vắng hẳn, thỉnh thoảng mới có nhóm đi xe máy dừng lại.

Nói thẳng về hiện trạng: di tích ít được trùng tu. Báo Tuổi Trẻ tháng 6/2026 ghi nhận khu bảo vệ bị lấn bởi mộ tư nhân, gạch đá bong tróc được trám tạm bằng xi măng, và có những công trình tín ngưỡng tự phát làm thay đổi không gian gốc. Quanh cổng chưa có dịch vụ; chưa có công bố chính thức về vé tham quan.

Về đường đi: hầm Đèo Ngang dài 495 m hoàn thành năm 2004. Ống hầm thứ hai dài 650 m khởi công tháng 1/2025 và đến tháng 2/2026 đã hoàn tất thi công, chờ nghiệm thu; nên hỏi lại tình trạng lưu thông trước khi đi. Bậc đá dốc, mang giày bám; dừng xe trên đường đèo thì tìm chỗ rộng, bật đèn cảnh báo.

Đây là di tích quân sự của triều Nguyễn và nơi phân ranh hai tỉnh; đừng viết, khắc lên tường cổng, đừng leo lên đỉnh cổng. Các công trình tín ngưỡng quanh đó là nơi người dân thờ cúng, giữ im lặng khi đi ngang.

Đèo Ngang hợp với người yêu lịch sử, văn học và người đi đường dài bằng ô tô, xe máy muốn dừng chừng một giờ. Người khó leo dốc chỉ nên ngắm từ đường đèo. Nếu muốn một cửa ải cùng thời Minh Mạng đã được trùng tu, có người quản lý và đón khách, Hải Vân Quan giữa Huế và Đà Nẵng là lựa chọn để so sánh.