Trên cung đường núi nối Yên Tử với Ngọa Vân, từ bãi gửi xe ở phường Bình Khê, bạn leo chừng 30 đến 40 phút theo bậc đá xuyên rừng để tới chùa Hồ Thiên, tên chữ là Trù Phong tự. Chùa nằm lưng chừng sườn Nam núi Phật Sơn, ở độ cao hơn 500 m; ba phía Bắc, Đông, Tây là núi rừng, phía Nam nhìn về hồ Bến Châu, đúng thế "tựa sơn hướng thủy". Cái tên dễ khiến người ta đi tìm mặt nước, nhưng trên núi không có hồ nào: chữ "Hồ" ở đây được hiểu là nơi hội tụ cảnh đẹp của đất trời.

Hồ Thiên là một mắt xích của Thiền phái Trúc Lâm. Tương truyền Phật hoàng Trần Nhân Tông từng đăng đàn thuyết pháp tại đây; sách Tam tổ thực lục và văn bia chùa Quỳnh Lâm chép rằng năm 1327, Tổ thứ hai Pháp Loa cho mở am Hồ Thiên, rồi chùa được dựng thêm hàng chục công trình như chùa chính, nhà bia, tăng xá, vườn tháp để làm nơi truyền kinh giảng đạo. Đến thời Lê Trung Hưng, chùa được triều đình trùng tu với quy mô lớn. Năm 2006, chùa được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia, và hiện là một hạng mục của Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều.

Lối lên bắt đầu từ cổng chùa và những bậc đá xanh, đi qua một bãi đá có nhiều hòn đá hình dáng lạ, một vườn nhãn và chiếc cầu bắc qua suối, rồi men theo con đường lát đá dài gần hai cây số dưới tán rừng được giữ gìn tốt. Lên tới nơi, ngoài Tam bảo, nhà tổ, nhà tăng mới dựng lại, hãy vòng ra vườn tháp phía sau: tháp thờ Phật 7 tầng bằng đá được cho là thời Trần chỉ có 5 tầng, về sau mới dựng thêm 2 tầng; quanh đó là các tháp tổ phục dựng theo đúng kích thước, hoa văn cũ và một tháp tổ xây gạch thời Lê Trung Hưng còn lại đến nay. Cách khu chính khoảng 200 m về phía Đông là nhà bia hình chữ Đinh, nơi đặt tấm bia "Trù Phong tự bi ký" dựng năm 1736 đời vua Lê Ý Tông, tính cả đế cao hơn 2,7 m, ghi công đức chúa Trịnh trùng tu chùa. Hôm trời quang, đứng ở vườn bia có thể thấy mây trôi ngang tầm mắt.

Điều nên biết trước: chặng cuối là leo núi bằng bậc đá, không phải đường xe. Tam bảo, nhà tổ, nhà tăng, nhà khách hiện nay là công trình dựng lại, sau đợt tu bổ, tôn tạo khởi công cuối năm 2018; dấu tích của chùa cổ thời Trần và thời Lê nằm ở nền móng, hàng chục chân tảng đá kê cột, các tháp và bia đá. Vào chùa không mất vé, còn giờ mở cửa và quy định công đức chưa thấy cơ quan quản lý công bố. Chùa cũng khá vắng: một bài báo mùa xuân năm 2024 kể cả quãng đường gần hai cây số không gặp mấy người.

Hồ Thiên vừa là nơi người dân về lễ Phật, vừa nằm trong khu vực bảo vệ của di tích quốc gia. Tấm bia năm 1736, tháp tổ gạch và các chân tảng là hiện vật gốc đã vài trăm năm, nên hãy ngắm và chụp ảnh mà không ngồi, trèo hay chạm vào. Chùa đông người nhất vào đầu Xuân và các dịp lễ lớn của Phật giáo.

Chùa hợp với người đang đi theo mạch Trúc Lâm qua Yên Tử, Ngọa Vân và Quỳnh Lâm và muốn thêm một chặng vắng, có rừng và dấu tích khảo cổ, hoặc với ai quen leo núi nhẹ. Nếu khó leo bậc đá lâu, bạn có thể chọn chùa Quỳnh Lâm trên đồi Tiên Du cùng phường Bình Khê, hay đền An Sinh và Thái miếu ở phường An Sinh, đều thuộc khu di tích nhà Trần.