Đi Quốc lộ 18A từ Hà Nội về Hạ Long, qua đất Đông Triều bạn sẽ thấy gốm bày dọc hai bên đường: chậu hoa, đôn, chum, ang xếp thành dãy. Đó là gốm Đông Triều, dòng gốm “nặng lửa” do các làng gốm Vĩnh Hồng, Ánh Hồng ở phường Mạo Khê và khu Cầu Đất thuộc phường Đức Chính cũ làm ra. Các làng gốm này vang danh từ khoảng thập niên 1950 và 1960 với những món gốm to, nặng lửa.

Gọi là nặng lửa vì phần lớn hàng được nung trong lò bầu đốt củi tới khoảng 1.300 độ C, nên xương gốm cứng, bền, nước men trong và mịn. Theo một nghệ nhân ở Đức Chính, hàng nặng lửa chịu va đập tốt đến mức khi chở đi có thể xếp chồng lên nhau không cần lót mà vẫn không vỡ. Dòng gốm này theo kỹ thuật gốm Móng Cái về Đông Triều; người có công gây dựng nghề sứ ở đây là ông Hoàng Bá Huy, người mở tổ sản xuất gia đình năm 1955. Món làm nên tên tuổi là chậu hoa men xanh, có chiếc đường kính tới 100 cm, cùng đôn kê chậu và ang trồng cây. Hoa văn được vẽ trước rồi mới phủ men, nên nằm dưới lớp men; cùng một khuôn nhưng mỗi chiếc người thợ vẽ núi non, cảnh vật, con người khác nhau.

Hàng cỡ lớn là chậu cảnh, đôn, ang, chum, hũ và bình ngâm rượu. Muốn quà gọn hơn, bạn tìm hàng gia dụng và đồ lưu niệm nhỏ do các cơ sở nung lò ga làm, những con thổi bằng gốm kêu tu huýt bán ngay trong làng, hoặc đặt làm ấm, chén, kỷ niệm chương theo yêu cầu. Bạn có thể mua ở các điểm trưng bày, giới thiệu gốm sứ ở khu vực Mạo Khê, Kim Sơn, Đức Chính, hay chọn thẳng ở bãi gốm vừa ra lò sau nhà các hộ ở làng Vĩnh Hồng. Mẹo của người làng: gõ nhẹ tay vào thân bình, hàng chuẩn kêu lanh canh như chuông ngân. Giá trải từ vài chục nghìn đến hàng chục triệu đồng tùy cỡ và loại hàng (số liệu năm 2020).

Cần biết trước: gốm nặng lửa dày và nặng hơn hẳn gốm thường, chính người làm nghề cũng nói hàng này khó mua lẻ làm quà mang đi xa; mua chậu, chum cỡ lớn thì nên tính chuyện chở bằng xe riêng. Thương hiệu “Gốm sứ Đông Triều” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể, nhưng đến năm 2022 theo địa phương chưa cơ sở nào in logo này lên sản phẩm, và ở một số cửa hàng gốm nơi khác vẫn bày lẫn với hàng địa phương. Vì vậy đừng trông vào nhãn mác; hãy hỏi người bán hàng do đâu làm ra, hoặc mua tại hộ, xưởng trong làng gốm.

Ở bãi gốm vừa ra lò, hãy nhờ chủ hàng lấy giúp thay vì tự nhấc thử: theo người trong nghề, sản phẩm mới ra lò còn nóng, lớp sứ còn giòn, đặt mạnh là có thể nứt. Bãi gốm và xưởng nằm ngay trong khuôn viên nhà dân, nên hỏi chủ nhà trước khi bước vào.

Gốm Đông Triều hợp với người chơi cây cảnh, cần chậu, đôn, chum cỡ lớn bền và có xe đi riêng, hoặc người muốn một món quà có câu chuyện nghề gắn với vùng đất. Nếu bạn đi máy bay, hành lý gọn, một chiếc chén, con thổi tu huýt hay món gốm nhỏ nung lò ga sẽ hợp hơn một chiếc chậu men xanh. Muốn xem tận nơi lò bầu và người thợ làm ra những món gốm này, hãy ghé chính các làng gốm Đông Triều, có mục riêng trong ứng dụng.